Αρχική > βιβλία > Ο φιλοσοφικός στοχασμός των Νεοελλήνων / Γιασάρ Κεμάλ: Η ψυχή της βαθιάς Ανατολίας

Ο φιλοσοφικός στοχασμός των Νεοελλήνων / Γιασάρ Κεμάλ: Η ψυχή της βαθιάς Ανατολίας

 

Ο φιλοσοφικός στοχασμός των Νεοελλήνων

Ο Βενιαμίν ο Λέσβιος, ο Αδαμάντιος Κοραής,ο Δανιήλ Φιλιππίδης αλλά και οι ελάσσονες Νεόφυτος Βάμβας, Κωνσταντίνος Κούμας, Μιχαήλ Χρησταρής, Ιωάννης Κοκκώνης, Νικόλαος Πίκολος. Η φιλοσοφική κληρονομιά τους ενσωματώνεται σε ευρύτερες θεωρήσεις χάρη στη γαλλική έκδοση των μελετών της βασικής ερευνήτριας της φιλοσοφίας του Διαφωτισμούκαι του Ρομαντισμού Ρωξάνης Αργυροπούλου

Κιτρομηλίδης Π., ΤΟ ΒΗΜΑ, 08/03/2015

Ο φιλοσοφικός στοχασμός των Νεοελλήνων

Ο Αδαμάντιος Κοραής

Roxane D. Argyropoulos

Diversité des Lumiéres dans

la pensée grecque. Idées et

innovations (XVIIIe – XIXe siécles)

(Διαφορετικές εκδοχές των Φώτων στην

ελληνική σκέψη. Ιδέες και νεωτερισμοί)

Εκδόσεις Honoré Champion, 2014,

σελ. 204, τιμή 40 ευρώ

Ενώ η μελέτη της αρχαίας ελληνικής φιλοσοφίας αποτελεί παγκοσμίως καθιερωμένο επιστημονικό αντικείμενο, το οποίο θεραπεύεται σε όλα τα σοβαρά πανεπιστήμια που είναι άξια του ονόματος, η μελέτη της νεοελληνικής φιλοσοφίας είναι αντικείμενο διεθνώς μη αναγνωρίσιμο και περιθωριακό ακόμη και στην ίδια την Ελλάδα. Και όμως ο νέος Ελληνισμός από τον 16ο αιώνα και εξής, οπωσδήποτε κατά τον 17ο αιώνα και κατά τον μακρό αιώνα του Διαφωτισμού έχει παραγάγει φιλοσοφικό στοχασμό και καλλιέργησε τη φιλοσοφική παιδεία όχι με θεαματικές κορυφώσεις του στοχασμού αλλά με την προσήλωση εκείνη που προσδίδει νόημα στις πνευματικές αξίες. Η φιλοσοφική αυτή κληρονομιά του νέου Ελληνισμού μόνο σχετικά πρόσφατα έχει τύχει της συστηματικής προσοχής που της αξίζει. Πρωταγωνιστικό ρόλο στο έργο αυτό έχει διαδραματίσει η Ρωξάνη Αργυροπούλου. Επιστημονική προσωπικότητα σπάνιας σοβαρότητας, συνέπειας και σεμνότητας, η Ρωξάνη Αργυροπούλου αφιέρωσε την πνευματική της προσπάθεια στη μελέτη της ελληνικής φιλοσοφίας κατά την περίοδο του Διαφωτισμού και του Ρομαντισμού, χωρίς να παραλείπει να στρέφει την επιστημονική της ματιά σε πρωιμότερους ή πιο πρόσφατους καιρούς. Ιδιαίτερα σημαντική υπήρξε η συμβολή της στην αποκατάσταση του Βενιαμίν Λεσβίου ως μείζονος φιλοσοφικής παρουσίας στη γραμματεία του νέου Ελληνισμού.

Με την πρόσφατη έκδοση της συναγωγής των μελετών της σε γαλλική γλώσσα, η Ρωξάνη Αργυροπούλου επιτελεί μια υψίστης σημασίας υπηρεσία στην ελληνική παιδεία. Προσφέρει στη διεθνή επιστημονική κοινότητα τη δυνατότητα πρόσβασης στην ελληνική φιλοσοφική δημιουργία κατά τον 18ο και τον 19ο αιώνα, μια εποχή κρίσιμη για τη διαμόρφωση της εθνικής φυσιογνωμίας του νέου Ελληνισμού. Ο φιλοσοφικός στοχασμός συνέβαλε με ποικίλους τρόπους στις διανοητικές αποσαφηνίσεις που διαμόρφωσαν τη φυσιογνωμία του Ελληνισμού ως εθνικής κοινότητας προσδιορισμένης από τα γνωρίσματα της νεωτερικότητας. Αυτή η ιστορική λειτουργία προσδίδει στη νεοελληνική φιλοσοφική δημιουργία αξιόλογο συγκριτικό ενδιαφέρον που μπορεί να προσελκύσει τον ερευνητικό προβληματισμό μελετητών που δεν διαθέτουν τη γλωσσική δυνατότητα να μελετήσουν τις ελληνικές πηγές. Την πρόσβαση στο θέμα τους προσφέρει με το βιβλίο της η συγγραφέας. Ετσι συμβάλλει στην έξοδο της ελληνικής περίπτωσης από το περιθώριο και τον αναπόφευκτο επαρχιωτισμό που εκτρέφει η εσωστρέφεια και ανοίγει τον δρόμο για την ενσωμάτωση των εκδηλώσεων του νεοελληνικού φιλοσοφικού προβληματισμού σε ευρύτερες θεωρήσεις.

Εθνικό φρόνημα

Το βιβλίο παρουσιάζει ένα σύνολο 16 μελετών οι οποίες συμπυκνώνουν το εύρος και την πολυμέρεια των εκδηλώσεων του νεοελληνικού φιλοσοφικού στοχασμού. Πληροφορεί τον αναγνώστη για την εμφάνιση της έννοιας των «Φώτων» στην ελληνική παιδεία ήδη από τον 16ο αιώνα, εξετάζει την αντίθεση των εννοιών της παιδείας και της φύσης που καλλιεργείται από τον ενστερνισμό της θεωρίας της προόδου και παρακολουθεί την ανέλιξη του αισθήματος του ελληνικού πατριωτισμού, που υπό το πνεύμα του Διαφωτισμού κορυφώνεται σε εθνικό φρόνημα. Ιδιαίτερο ενδιαφέρον στους γαλλόφωνους αναγνώστες θα προκαλέσουν ασφαλώς οι λεπτομέρειες για την υποδοχή των γαλλικών φιλοσοφικών ρευμάτων στην ελληνική φιλοσοφική παιδεία: παρακολουθείται η υποδοχή των ιδεών του Διαφωτισμού από τον εγκυκλοπαιδισμό και τις ιδέες του Βολταίρου για την ανεξιθρησκία, ως τη γεωγραφική, ιστορική και πολιτική θεωρία του Μοντεσκιέ και τη λειτουργία της σκέψης της τελευταίας γενεάς του Γαλλικού Διαφωτισμού, των Ιδεολόγων, στη διαμόρφωση της φιλοσοφικής αυτοσυνειδησίας μιας πλειάδας νεοελλήνων στοχαστών. Αξιοπρόσεκτη συμβολή του βιβλίου είναι επίσης η παρακολούθηση της ανέλιξης της έννοιας των δικαιωμάτων του ανθρώπου από τις επαναστατικές χρήσεις του Ρήγα Βελεστινλή ως την κριτική, έναν αιώνα αργότερα, του Νεοκλή Καζάζη, ο οποίος δεν θεωρεί ότι η ισότητα πρέπει να συμπεριλαμβάνεται στα φυσικά δικαιώματα.

Θεωρία της δικαιοσύνης

Από τη θεματολογία και τις αναλύσεις του βιβλίου αναδεικνύονται τρεις μείζονες παρουσίες στο πεδίο του φιλοσοφικού στοχασμού, ο Βενιαμίν Λέσβιος, ο Αδαμάντιος Κοραής και ο Δανιήλ Φιλιππίδης, που φαίνεται με αρκετή ευκρίνεια ότι διέθεταν τόσο τη διανοητική συγκρότηση όσο και το θάρρος να αντιπαρατεθούν με τα μεγάλα φιλοσοφικά ζητήματα της θεωρίας της δικαιοσύνης και της γνωσιολογίας. Κοντά σ’ αυτούς και άλλοι εξίσου αξιόλογοι στοχαστές όπως ο Δημήτριος Καταρτζής καθώς και αρκετοί ελάσσονες, αλλά όχι χωρίς ενδιαφέρον εργάτες της φιλοσοφίας κάνουν την εμφάνισή τους στις σελίδες της Ρωξάνης Αργυροπούλου (Νεόφυτος Βάμβας, Κωνσταντίνος Κούμας, Μιχαήλ Χρησταρής, Ιωάννης Κοκκώνης, Νικόλαος Πίκολος).

Ολες αυτές οι παρουσίες, με την ατομικότητα και την πνευματική ιδιοσυστασία του ο καθένας, τις διακυμάνσεις των ιδεών τους και τον συνεχή και επίμονο διάλογο τόσο με την αρχαία ελληνική όσο και με τη σύγχρονή τους ευρωπαϊκή φιλοσοφία, αλλά ιδίως με τον ασίγαστο καημό τους για την πνευματική αναμόρφωση και προκοπή του νέου Ελληνισμού, συνθέτουν ένα πνευματικό φαινόμενο καλλιέργειας του φιλοσοφικού στοχασμού κάθε άλλο παρά αμελητέο. Τη γνωριμία με αυτή την ξεχωριστή δημιουργική εκδήλωση του πνευματικού Ελληνισμού καθιστά προσιτή όχι μόνο στο κοινό των ειδικών μελετητών στην Ελλάδα αλλά και στον διεθνή κύκλο των ιστορικών της φιλοσοφίας η Ρωξάνη Αργυροπούλου, η οποία υπενθυμίζει σ’ αυτούς τους τελευταίους, όπως είχε πράξει προ αρκετών δεκαετιών ο Βασίλειος Τατάκης σε σχέση με τη βυζαντινή φιλοσοφία, ότι η ελληνική φιλοσοφική δημιουργία δεν περιορίζεται στην αρχαιότητα.

Ο κ. Πασχάλης Κιτρομηλίδης είναι καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο Πανεπιστήμιο Αθηνών.

 

Γιασάρ Κεμάλ: Η ψυχή της βαθιάς Ανατολίας

Ο συγγραφέας Θωμάς Κοροβίνης και ο εκδότης Θεόδωρος Μαλικιώσης θυμούνται και αποχαιρετούν, μέσω του «Βήματος», τον κορυφαίο τούρκο πεζογράφο που πέθανε πρόσφατα

Μπέκος Γ., ΤΟ ΒΗΜΑ,  08/03/2015

Γιασάρ Κεμάλ: Η ψυχή της βαθιάς Ανατολίας

Ο συγγραφέας Γιασάρ Κεμάλ

Πριν από λίγες ημέρες η Τουρκία έχασε, και θρήνησε γι’ αυτό, έναν από τους κορυφαίους λογοτέχνες της σύγχρονης ιστορίας της. Ηταν ένα ακόμη Νομπέλ Λογοτεχνίας που περίμεναν πολλοί αλλά ποτέ δεν δόθηκε. «Ολη μου τη ζωή ένα όνειρο είχα: να γράψω λίγο παραπάνω, να γράψω λίγο καλύτερα» έλεγε ο κουρδικής καταγωγής συγγραφέας Γιασάρ Κεμάλ, ένας γίγαντας των τουρκικών γραμμάτων, που έφυγε από τη ζωή (28/2) σε ηλικία 92 ετών. Σε ηλικία μόλις πέντε ετών είδε τον πατέρα του να δολοφονείται από τον Γιουσούφ, τον θετό του γιο, την ώρα που προσευχόταν στο τζαμί. Ο συγκλονισμός τού προκάλεσε ένα τραύλισμα. Το γιάτρεψε με τα ποιήματα που σκάρωνε και απήγγελλε δυνατά, με τα δημώδη τραγούδια της γενέτειράς του, εκεί, στη νότια, καρπερή πεδιάδα της αρχαίας Κιλικίας που σήμερα ονομάζεται Τσουκούροβα. Ο Γιασάρ Κεμάλ, που αργότερα αγάπησε τον Ομηρο, τον Θερβάντες, τον Σταντάλ, τον Τσέχοφ, ήταν αυτός που αποτύπωσε στο αχανές έργο του την προφορική παράδοση της βαθιάς Ανατολίας και την πέρασε στην αιωνιότητα.

Θωμάς Κοροβίνης, συγγραφέας

Γκϊουλέ γκϊουλέ, Γιασάρ μπαμπά*

Η τύχη το ‘φερε να γεννηθώ με τον Γιασάρ Κεμάλ την ίδια ημερομηνία, 6 Οκτωβρίου, τριάντα χρόνια αργότερα. Είχε την ηλικία του πατέρα μου. Τον ανακάλυψα ευτυχώς νωρίς, γιατί τα βιβλία του ήταν για μένα εκτός των άλλων και μαθήματα εθνογραφίας και γνωριμίας με τη λαϊκή θυμοσοφία και τους κλασικούς ήρωες της Ανατολίας. Το 1991 τον γνώρισα στην Κωνσταντινούπολη, σε μια τιμητική γι’ αυτόν συναυλία που είχε οργανώσει ο Ζουλφί Λιβανελί. Και το 1994 αξιώθηκα να μεταφράσω το μυθιστόρημά του «Ο Τσακιτζής» που εκδόθηκε απ’ την Αγρα, με εκτενή εισαγωγή για τους Ζεϊμπέκους που με απασχολούσαν ήδη σοβαρά ως ερευνητικό θέμα. Τέσσερα είναι τα πρόσωπα του τουρκικού πολιτισμού που με συνεπήραν απόλυτα: δύο ασυναγώνιστοι τραγουδιστές, η Χαμιγέτ Γιουτζεσές (1916-1996) και ο Ζεκί Μουρέν (1931-1996), ένας πολυσχιδής κινηματογραφιστής, ο Γιλμάζ Γκιουνέι (1937-1984) – που του έγραψα και αποχαιρετιστήριο τραγούδι -, και προπάντων ο πνευματικός γίγας Γιασάρ Κεμάλ (1923-2015).

Ο εξέχων βετεράνος κούρδος δημιουργός, μοναδικός στυλίστας της ρεαλιστικής πεζογραφίας, που συμπυκνώνει στο πάμπλουτο έργο του όλες τις πτυχές της αποθησαυρισμένης ανατολίτικης σοφίας και κατέχει μια εκλεκτή θέση ανάμεσα στους κλασικούς της παγκόσμιας πεζογραφίας, υπερέχει τον 20ό αιώνα μαζί με τον ποιητή Ναζίμ Χικμέτ από όλα τα εμβληματικά πνευματικά αναστήματα της γείτονος που της κληροδότησαν σημαίνον έργο, όπως π.χ. ο Σαμπαχατίν Αλή, ο Ορχάν Βελή Κανίκ, ο Αζίζ Νεσίν, ο Κεμάλ Ταχίρ, ο Νετζατί Τζουμαλί. Είχε τιμηθεί με πλήθος βραβείων και υψηλών διακρίσεων, όμως, ήδη από το 1955, έτος κυκλοφορίας του επικού μυθιστορήματός του «Ο ψηλόλιγνος Μεμέτ» (σ.σ.: τελευταία φορά κυκλοφόρησε από τον Κέδρο το 1981, όπως και «Ο μεσόστυλος» ή «Ο θρύλος των χιλίων ταύρων»), θα του ταίριαζε ένα Νόμπελ, που το χάρηκε βέβαια στο πρόσωπο του πολύ νεότερου και σπουδαίου Ορχάν Παμούκ, αν και ο ίδιος δεν θυμάμαι να αναφερόταν σε εκείνον. Το ορφανό επαρχιωτόπουλο, από ένα χωριό της περιφέρειας Αδάνων, που έχασε πέντε χρονών τον πατέρα του, μα και το δεξί του μάτι – που μου ‘φερνε πάντοτε στον νου τον δικό μας Ξενάκη -, στα είκοσί του ψήθηκε στα γράμματα δουλεύοντας σαν βιβλιοθηκάριος, έμαθε – ακολουθώντας τη μακραίωνη παράδοση των Ασίκηδων – να παίζει σάζι, να αφηγείται λαϊκά παραμύθια και να τραγουδά και μετουσίωσε όλη αυτή την εμπειρία του περιπλανώμενου τροβαδούρου σε αριστοτεχνήματα μικρής πρόζας με θέματα αντλημένα από την εποποιία των λαϊκών θρύλων της Ανατολίας, συνδυάζοντας παράλληλα την αποσταγμένη πείρα του από τη βιωματική του πρόσληψη της αριστερής ιδεολογίας, την αγάπη του για τις τυραννισμένες ζωές των ανθρώπων της υπαίθρου, την τριβή του με τη λαϊκή γλώσσα και τις ιδιομορφίες της.

Εχω αδυναμία στις πνευματικές προσωπικότητες της Αριστεράς που κομίζουν και κάτι άλλο, πέραν των γνωστών συμβάσεων. Κι εδώ, σ’ εμάς; Δεν μας έλειψαν η Διδώ, ο Τσίρκας και αρκετοί άλλοι. Και αξιωθήκαμε έναν Ρίτσο. Ο αυτοδίδακτος αγωνιστής Γιασάρ Κεμάλ έχει ίσως ένα παραπάνω. Είναι απόλυτα ταυτισμένος με τους λαϊκούς του ήρωες, εργάτες της γης, μεροκαματιάρηδες της θάλασσας, προλετάριους των μεγαλουπόλεων, πλασμένος μαζί τους· δεν τους φαντάζεται, ούτε τους φτιάχνει. Τους περιέχει σαν ομοούσιος, όπως διακριτά σε όλο του το έργο περιέχει – δίπλα στον ύμνο του αγώνα των καταφρονεμένων – την αδιάλειπτη αγωνία του για τη σωτηρία της μάνας-φύσης, θέμα που ανέδειξε εξαιρετικά το σύγχρονο τουρκικό σινεμά με ταινίες που γυρίστηκαν βασισμένες σε ποιητικές νουβέλες του, όπως «Το χώμα σίδερο, ο ουρανός μπακίρι» κ.ά.

* Στο καλό, πατέρα Γιασάρ

Θεόδωρος Μαλικιώσης, εκδότης του Θεμελίου

Ο συγγραφέας των αδυνάτων και της κοινωνικής Τουρκίας

Με βαθιά συγκίνηση πληροφορήθηκα τον θάνατο του Γιασάρ Κεμάλ. Ηξερα ότι ήταν άρρωστος, ότι νοσηλευόταν. Τεράστια πνευματική φυσιογνωμία για τη γειτονική μας χώρα. Πολύ συχνά μάθαινα τα νέα του από την Κωνσταντινούπολη και τον κοινό μας φίλο Παναγιώτη Αμπατζή, ο οποίος μετέφρασε θαυμάσια αρκετά βιβλία του στη γλώσσα μας για το Θεμέλιο. Υπενθυμίζω: «Φύγανε και τα πουλιά», «Η θυμωμένη θάλασσα», «Οι αγάδες του Ακτσάσαζ», «Η ιστορία ενός νησιού» αλλά και τα «Χρώματα της ζωής και της γραφής: Συζήτηση με τον Alain Bosquet» όπου αναδύονται ο χαρακτήρας και οι ιδέες του.

Στην Ελλάδα, πέραν του μεγάλου ποιητή Ναζίμ Χικμέτ, ο Γιασάρ Κεμάλ διαβάστηκε πολύ από το τέλος της δικτατορίας και πιο συστηματικά κατά τις δεκαετίες του 1980 και του 1990. Ο ίδιος μαζί με τον Ασίζ Νεσίν υπήρξαν οι κορυφαίοι προοδευτικοί πεζογράφοι της σύγχρονης Τουρκίας, με διεθνή αναγνώριση. Ο Γιασάρ Κεμάλ πιο συγκεκριμένα ήταν μια προσωπικότητα με κύρος και αίγλη, απολάμβανε τεράστιο σεβασμό σε αυτό που ονομάζουμε κοινωνική Τουρκία. Ηταν ο συγγραφέας των αδυνάτων και των διωκομένων, και γι’ αυτό ακριβώς διώχθηκε και ο ίδιος. Εκανε πολλές φορές φυλακή, δεν ξέρω αν βασανίστηκε. Ανέδειξε πάντως με παρρησία το κουρδικό ζήτημα, ήταν αφοσιωμένος σ’ αυτό και στήριζε, πιθανότατα και οικονομικά, τον πολιτικό αγώνα των Κούρδων για ίσα δικαιώματα και περισσότερη δημοκρατία.

Τον είχα συναντήσει από κοντά κάμποσες φορές. Μία από αυτές ήταν στην Τουρκία, όταν (επί υπουργίας Μελίνας Μερκούρη) πήγα εκεί με τον Νικηφόρο Βρεττάκο και τη Διδώ Σωτηρίου. Την Ελλάδα την είχε επισκεφθεί πολλές φορές. Μια φορά που βρισκόταν στην Αθήνα, πέρασε και από το βιβλιοπωλείο. Ο Γιασάρ Κεμάλ ήταν ένας άνθρωπος προσηνής και ζεστός, δύσκολα όμως του έπαιρνες πολλές κουβέντες. Δεν ήταν τόσο ανοιχτός και επικοινωνιακός όσο ο Ασίζ Νεσίν. Οταν μάλιστα συναντιόντουσαν αυτοί οι δύο και ο άλλος τού έκανε κριτική, ο Γιασάρ Κεμάλ του απαντούσε πάντοτε με μια ηρεμία, μια πραότητα.

Το πραγματικό του όνομα ήταν Κεμάλ Σαδίκ Γκιοκτσελί. Με το ψευδώνυμο, με το οποίο έγινε παγκοσμίως γνωστός, άρχισε να δημοσιογραφεί. Από την κεντροαριστερή εφημερίδα «Τζουμχουριέτ» απολύθηκε κάποια στιγμή πιθανώς λόγω ανωτέρας κρατικής παρέμβασης. Οι απόψεις του ενοχλούσαν. Ο Γιασάρ Κεμάλ είχε πολλές σχέσεις με το εξωτερικό και ιδιαίτερα με τη Γαλλία. Υπήρξε ιδρυτικό μέλος της Παγκόσμιας Ακαδημίας για την Κουλτούρα και είχε προσωπική, φιλική σχέση με τον Φρανσουά Μιτεράν. Η πρώτη του γυναίκα ήταν Εβραία. Εκείνος ήταν Αλεβίτης, ανήκε δηλαδή στην πλέον εκσυγχρονισμένη πλευρά του Ισλάμ, στο πιο προοδευτικό κομμάτι μιας, κατά τ’ άλλα, θρησκευόμενης κοινωνίας. Αν δεν με απατά η μνήμη μου, ήταν ο συντοπίτης του συγγραφέας Ντερμιτάς Τζεϊχούν που έλεγε ότι ο Γιασάρ Κεμάλ ήταν «ο Καζαντζάκης της Τουρκίας».

 

thunderstruck9:Albert Marquet (French, 1875-1947), La Seine et le Panthéon, c.1932. Oil on canvas, 50.2 x 61.3 cm.

Albert Marquet (French, 1875-1947), La Seine et le Panthéon, c.1932

  1. Δεν υπάρχουν σχόλια.
  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: