Αρχική > Ελληνική Γραμματεία > Φαντασιακός νόστος

Φαντασιακός νόστος

clip_image002.jpg

 

Του Δ. Μαρωνίτη

 

ΤΟ ΒΗΜΑ 15/09/2013

 

Ο κύκλος γυρίζει πάλι, καθώς η Ιλιάδα επιστρέφει στο προσκήνιο, έτοιμη τώρα για δεύτερη δοκιμή, με τους ιδρυτικούς της όρους περασμένους από τρίμηνο φίλτρο: Πειραιώς 260, χώρος Δ, από 12 ως 20 Σεπτεμβρίου. Οπου η κοινοκτημοσύνη της μετάφρασης, η γενναιοδωρία της σκηνοθεσίας, ο συντονισμός όψης, μουσικής και κίνησης, και η αυταπάρνηση της ερμηνείας παραμένουν ανυποχώρητοι συντελεστές της παράστασης. Διαθέσιμοι στην προθυμία του κοινού, με κύριο στόχο την ενίσχυση της αμοιβαίας φιλότητας, της οποίας το καλό θέατρο είναι η ασφαλέστερη κιβωτός.


Με αυτούς τους όρους επανέρχομαι στα δικά μου, συνδέοντας τη φορά αυτή τα δύο ομηρικά έπη με το μεγάθεμα του νόστου, που ευνοεί τόσο τον συναγωνισμό τους όσο και τον ανταγωνισμό τους. Καθώς το ένα (η Ιλιάδα) ανιχνεύει περισσότερο τις πηγές του, ενώ το άλλο (η Οδύσσεια) τις ροές και τις εκβολές του, με την προϋπόθεση ότι συμβάλλονται στον ίδιο επικό ποταμό. Γιατί ο νόστος δεν αποτελεί, όπως συνήθως λέγεται και νομίζεται, αποκλειστική σφραγίδα της οψιμότερης Οδύσσειας. Αναγνωρίζεται και στις ρωγμές της πρωιμότερης Ιλιάδας, δίνοντας πρόσθετο βάθος στο τραγικό της ήθος. Για να φανεί η συγγενική αυτή διαφορά ανάμεσα στα δύο ομηρικά έπη, επιλέγεται τώρα ως παράδειγμα ο τύπος του φαντασιακού νόστου, που αποτελεί την πιο απροσδόκητη τροπή, σε σύγκριση με άλλες προσδόκιμες εκδοχές του.


Προηγούνται όμως δυο λόγια για την κειμενική σημασία και λειτουργία της ομηρικής λέξης νόστος, παρακάμπτοντας τις αμφιβολίες που υπάρχουν για το έτυμό του, συμφωνώντας όμως στη ριζική σήμανσή του για την υπέρβαση ενός θανάσιμου κινδύνου. Αλλως ο νόστος (όπως εξάλλου και η ισότιμη περίφραση νόστιμον ήμαρ) επικεντρώνεται θεματικά στον γυρισμό κάθε ξενιτεμένου στην πατρική του γη και στην πατρική του εστία, περιλαμβάνοντας την περιπέτεια που οδηγεί αργά ή γρήγορα στο τέρμα του. Χωρίς όμως να αποκλείεται η ενδιάμεση ακύρωσή του εξαιτίας προβλέψιμου ή και απρόβλεπτου ολέθρου, οπότε νόστος και θάνατος συμπλέκονται, με ενδιάμεσο κάποτε κρίκο τον ύπνο.


Στην τροχιά λοιπόν του φαντασιακού νόστου εμφανίζονται τρία ομηρικά παραδείγματα: δύο στην Ιλιάδα και ένα στην Οδύσσεια. Αλλότροπη η ιλιαδική του παραλλαγή διατυπώνεται συντακτικά ως θετική σύγκριση, όπου ο ιλιαδικός πόλεμος, σε ώρα αγωνιστικής έξαρσης, φαντάζει παραδόξως στους πολεμιστές γλυκύτερος και από τον νόστο. Στο παράδοξο αυτό ζεύγμα συμβάλλουν, καθένας με τον τρόπο του, τη μια φορά η Αθηνά, κρατώντας την αιγίδα της, την άλλη διόσταλτη η Ερις. Η διατύπωση της σύγκρισης είναι και τις δύο φορές πανομοιότυπη σε τυποποιημένο δίστιχο (Β 453-54 = Λ 12-13). Το αντιγράφω σε δική μου μετάφραση: «Οπότε ξαφνικά ο πόλεμος τούς φάνηκε γλυκύτερος από τον γυρισμό τους / στη γλυκιά πατρίδα με τα βαθιά τους πλοία.»


Η φαντασίωση του νόστου στην προκειμένη περίπτωση είναι διπλή: άμεση και έμμεση. Αμεση στον βαθμό που αποδίδεται στη φαντασία των πολεμιστών∙ έμμεση, γιατί την αναγνωρίζει ο αφηγητής-ποιητής, ο οποίος κατά κάποιον τρόπο την εκμαιεύει. Με δεδομένη πάντως την εμπράγματη αντίθεση μεταξύ πολέμου και νόστου (όσο διαρκεί ο πόλεμος, αποκρούεται ο νόστος), ο συγχρονισμός τους στην προκειμένη περίπτωση δικαιολογείται με όρους αμοιβαίας φαντασίωσης. Συμπαρασύρει δηλαδή ο νόστος στη φαντασίωσή του και τον φονικό εξ ορισμού πόλεμο, ο οποίος κατ’ εξαίρεση μόνον μπορεί να εκτιμηθεί γλυκύς, πολύ λιγότερο γλυκίων. Προφανώς γλυκαίνει εξ αντανακλάσεως από τον γλυκύν νόστον, που κι αυτός όμως στην πραγματικότητα δεν είναι παντού και πάντοτε γλυκύς. Συχνά εμφανίζεται φυγόμαχος ή και διαστροφικός, όταν καθ’ οδόν δεν ακυρώνεται, συμπαρασύροντας στον όλεθρο κι όσους τον πίστεψαν.


Παρένθεση: αν η Ιλιάδα επιμένει κατεξοχήν στα φονικά πάθη του πολέμου, η Οδύσσεια εστιάζεται κυρίως στα προβλέψιμα και στα απρόβλεπτα πάθη του νόστου, στα οποία προστίθεται κάποτε και ο φόνος: εκδικητικός ή διεκδικητικός, όπως λόγου χάριν συμβαίνει με τη μνηστηροφονία. Κλείνει η παρένθεση.


Παραμένοντας στο ιλιαδικό παράδειγμα φαντασιακού νόστου της δεύτερης ραψωδίας (που αναδιπλώνεται πανομοιότυπο και στην αρχή της ενδέκατης) θυμίζω ότι σε καίρια σημεία ο παράταιρος και παράκαιρος νόστος απειλεί ακόμη και τη ματαίωση του πολέμου. Αυτό συμβαίνει εμφανώς στα συμφραζόμενα της δεύτερης ιλιαδικής ραψωδίας, που έχουν προηγηθεί από το συζητούμενο χωρίο, όπου οι Αχαιοί συλλήβδην το βάζουν στα πόδια, εγκαταλείποντας τον ιλιαδικό πόλεμο, προτού καν αρχίσει.


Γιατί και πώς, την άλλη Κυριακή. Προτού περάσω στο τρίτο, οδυσσειακό, παράδειγμα φαντασιακού νόστου, που αφορά τώρα τους εταίρους του Οδυσσέα, προορισμένους ήδη από τον Δία να καταποντιστούν, προτού πατήσουν το πόδι τους στην Ιθάκη.      

 

  1. Δεν υπάρχουν σχόλια.
  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: