Αρχική > βιβλία > Βιβλίου αναφορές

Βιβλίου αναφορές

150 εκδότες στο Πεδίον του Αρεως

Εκπαιδευτικές εκδηλώσεις, αφιερώματα, ομιλίες, ντοκυμαντέρ, αλλά και… επιδείξεις σκύλων στην 35η Γιορτή Βιβλίου

TO BHMA 06/05/2012

150 εκδότες στο Πεδίον του Αρεως

 

Βιβλιοπαρουσιάσεις, μουσικές παραστάσεις, αφηγήσεις, θεατροπαιχνίδια, εκδηλώσεις για παιδιά, εκπαιδευτικές δραστηριότητες… Οι παράλληλες δράσεις της 35ης Γιορτής Βιβλίου, που ξεκίνησε την περασμένη Παρασκευή και συνεχίζεται (ως τις 20 Μαΐου) στο Πεδίον του Αρεως, είναι πολλές φορές εξίσου ενδιαφέρουσες με τον «κύριο κορμό»: 150 εκδότες, ανάμεσά τους και πρόσφατα αποσχισθέντες από τον Σύλλογο Εκδοτών Βιβλίου Αθηνών (ΣΕΒΑ) εκδότες της Ενωσης Ελληνικού Βιβλίου, συμμετέχουν με περίπτερα.

Ξεχωρίζουν τα αφιερώματα στον Νικηφόρο Βρεττάκο (4/5), στη Δόμνα Σαμίου (6/5) και στον Θόδωρο Αγγελόπουλο (13/5), με ομιλίες και με προβολή ντοκυμαντέρ. Το μέλλον της ανάγνωσης και τα πνευματικά δικαιώματα στην ηλεκτρονική εποχή (9/5) θα απασχολήσουν συζήτηση με εκπροσώπους του χώρου. Ντοκυμαντέρ από το αρχειακό υλικό της ΕΡΤ θα προβληθούν στο πλαίσιο εκδήλωσης για την Καταστροφή της Σμύρνης (16/5).

Πανεπιστημιακοί καθηγητές και συγγραφείς θα συνομιλήσουν για την πολιτική, τη λογοτεχνία και την κρίση (18/5), ενώ σε όλη τη διάρκεια της γιορτής θα λειτουργεί έκθεση πολιτικής γελοιογραφίας 26 ελλήνων γελοιογράφων με θέμα την κρίση. Την κρίση στον χώρο του βιβλίου βέβαια τη βλέπουμε και μέσα από τα προγράμματα των εκθέσεων: από επιδείξεις σκύλων ως αθλητικές εκδηλώσεις έχουν επίσης προγραμματιστεί για την εφετινή Γιορτή Βιβλίου – και όχι με αφορμή κάποιο μυθιστόρημα.

Εκτός από την ενημέρωση του αναγνωστικού κοινού για την τρέχουσα βιβλιοπαραγωγή και τις προσφορές βιβλίων, η Γιορτή έχει και καλό σκοπό: με το σύνθημα «Με διάβασες; Χάρισέ με! Δώστε ένα βιβλίο, σώστε μια βιβλιοθήκη» καλεί τους επισκέπτες να παραδώσουν στη Γραμματεία βιβλία από τη βιβλιοθήκη τους τα οποία θα αποσταλούν στη Δημοτική Βιβλιοθήκη Ξάνθης, στις βιβλιοθήκες των νοσοκομείων Παίδων «Αγία Σοφία» και «Αγλαΐα Κυριακού», στη βιβλιοθήκη του Ελληνικού Συμβουλίου για τους Πρόσφυγες και στη σχολική βιβλιοθήκη του Γυμνασίου – Λυκείου Βερδικούσας στην Ελασσόνα. Με 3.000 βιβλία που προσέφεραν οι επισκέπτες της 34ης Γιορτής προικίστηκαν την περασμένη χρονιά οι βιβλιοθήκες της Λέρου και των Λειψών.

Σχολείο

Γιάννης Ν. Μπασκόζος, ΤΟ ΒΗΜΑ 29.4.12

«Κόκκινη» βία-αντίποινα στην κατοχική Αθήνα

Για πρώτη φορά μια ιστορική έρευνα για τη δράση της ΟΠΛΑ και του ένοπλου ΕΛΑΣ. Πώς η σύγκρουση αριστερών και δεξιών παραστρατιωτικών ομάδων διευκόλυνε την εκδήλωση των Δεκεμβριανών το 1944

«Κόκκινη» βία-αντίποινα στην κατοχική Αθήνα

Περίπολος της Εθνικής Πολιτοφυλακής στη λεωφ. Βασ. Κωνσταντίνου της Καισαριανής, Οκτώβριος 1944.

Οκτώβριος 1943. Ο γερμανός στρατιωτικός διοικητής της Αθήνας Βίλχελμ Σπάιντελ γνωστοποιεί στους Αθηναίους το κοστολόγιο αίματος: 50 Ελληνες για κάθε νεκρό Γερμανό, 10 για κάθε τραυματία. Στις «τιμές» περιλαμβάνονται και οι απώλειες των ανδρών των Ταγμάτων Ασφαλείας, της Χωροφυλακής και της Αστυνομίας Πόλεων. Ο ανώτατος αρχηγός των Ες-Ες και της Αστυνομίας Βάλτερ Σιμάναν με δήλωσή του θέτει υπό την προστασία του «όλους τους υγιώς σκεπτόμενους Ελληνες οι οποίοι, όπως και ο γερμανικός στρατός, αντιμετωπίζουν την κομμουνιστική τρομοκρατία και πολεμούν από κοινού για τις άσπιλες αξίες του ευρωπαϊκού και ελληνικού πολιτισμού». Λίγο μετά 29 κομμουνιστές οδηγούνται στον τοίχο των εκτελέσεων. Η απάντηση του ΚΚΕ είναι εξίσου σκληρή. Με ανακοίνωσή του προτρέπει: «Σκοτώνετε σαν παλιόσκυλα τους χαφιέδες άμα σας παρακολουθούν, άμα μπαίνουν στα σπίτια σας για έρευνα, άμα δοκιμάζουν να σας πιάσουν. Θανατώστε τους προστατευόμενους του Σιμάναν. Ξεκληρίστε το σόι των προδοτών». Ο πιο σκληρός εμφύλιος πόλεμος βρίσκεται στο απόγειό του.

Ο ιστορικός Ιάσων Χανδρινός, μαθητής του γνωστού ιστορικού Χάγκεν Φλάισερ, διερευνά ένα παρθένο ιστορικά πεδίο στη μελέτη του Το τιμωρό χέρι του λαού. Η δράση του ΕΛΑΣ και της ΟΠΛΑ στην κατεχόμενη πρωτεύουσα, 1942-1944 (εκδόσεις Θεμέλιο). Οπως υποστηρίζει, η ένοπλη δράση του ΕΛΑΣ και ιδίως της ΟΠΛΑ είναι μια μυθοποιημένη και δαιμονοποιημένη ιστορία. Η προσπάθεια τα τελευταία χρόνια για τη νομιμοποίηση ή απονομιμοποίηση προσώπων, ομάδων, κομμάτων και πολιτικών επιλογών γίνεται ακόμη κάτω από το βάρος μιας ιστορίας που «καίει», που καθόρισε την κοινωνική και πολιτική ζωή της χώρας στο δεύτερο μισό του 20ού αιώνα – και όχι με την αποστασιοποίηση που επιβάλλει η ιστορική έρευνα.

Ο συγγραφέας μάς δίνει κατ’ αρχάς το σκηνικό της εποχής. Στην κατοχική Αθήνα συντελούνται ραγδαίες κοινωνικές μετατοπίσεις καθώς κάτω από το καθεστώς της ανέχειας, της ανασφάλειας και της καθημερινότητας των εκτελέσεων σημειώνεται μια μετακίνηση των κοινωνικών στρωμάτων σε ριζοσπαστικότερες θέσεις. Σύμφωνα με την έρευνά του, τα βίαια γεγονότα στην Αθήνα ήταν «απότοκα ενός μαζικού εξοπλισμού κοινωνικών δυνάμεων που διατύπωναν σαφή εθνικοαπελευθερωτικά αιτήματα παρά οργανωμένο σχέδιο δράσης μιας δομικά βίαιης κομματικής ηγεσίας». Ο ένοπλος δωσιλογισμός στην πρωτεύουσα υπήρξε θεσμικός και αυτός προκάλεσε, κατά τον μελετητή, την έξαρση της «κόκκινης βίας». Σημειώνει όμως ότι «οι όροι δωσιλογισμός και Αντίσταση αποδεικνύονται ομιχλώδεις μέσα στην πολυσημία τους».

Τα γεγονότα δείχνουν ότι η αντιστασιακή δράση του ΕΑΜ/ΕΛΑΣ στην Αθήνα ταυτίζεται περισσότερο με τον πόλεμο κατά των συνεργατών του κατακτητή παρά με τον ίδιο τον κατακτητή – η συνεργασία αυτή μπορεί να σημαίνει και «συνεργασία με τους συνεργάτες του». Αναμφίβολα, τα κριτήρια δεν ήταν τόσο «καθαρά», τόσο «έντιμα» όσο θα υπαγόρευαν οι κανόνες ενός καθαρού πολέμου με επακριβώς οριοθετημένα στρατόπεδα. Ο ΕΛΑΣ δεν δίσταζε να αποδώσει και «οικογενειακή» ή «ερωτική» ευθύνη για να καθαρίσει συγγενείς προδοτών ή πόρνες που πήγαιναν με τον κατακτητή.

Αν και το ΚΚΕ είχε ιδρύσει από το 1941 τον ΕΛΑΣ στην Αθήνα, εν τούτοις το χρονικό σημείο του περάσματος από τον ΕΛΑΣ στην ΟΠΛΑ γίνεται το φθινόπωρο του 1943, οπότε και περνάει από το «περιφρουρητικό» στο «τιμωρητικό» καθήκον. Στο βιβλίο δημοσιεύεται για πρώτη φορά προκήρυξη της ΟΠΛΑ (Νοέμβριος 1943) που βρίσκεται στα γερμανικά στρατιωτικά αρχεία και όπου αναφέρεται ότι «η ΟΠΛΑ είναι το τιμωρό χέρι του λαού που παλεύει για τη ζωή, τη λευτεριά, τη λαοκρατία».

Δεν θα μπορούσε κάποιος να κατανοήσει τη φονική ένταση της διαμάχης στην πρωτεύουσα αν δεν σημειώσει την καταλυτική παρουσία των Σωμάτων Ασφαλείας και της Ειδικής Ασφάλειας που συνέπρατταν με τα SS, όπως και τη δράση του Μηχανοκίνητου Τμήματος της Αστυνομίας Πόλεων (των διαβόητων Μπουραντάδων από τον αρχηγό τους Ν. Μπουραντά). Ηταν οι μηχανισμοί εμπροσθοφυλακής των Γερμανών που τροφοδοτούσαν τις φυλακές της πρωτεύουσας, τα γερμανικά εκτελεστικά αποσπάσματα και τα στρατόπεδα στο Γ΄Ράιχ.

Στην ίδια κατηγορία εντάσσει το ΕΑΜ, χωρίς διακρίσεις, και τις «δοσιλογικές» οργανώσεις: Εθνική Σοσιαλιστική Πατριωτική Οργάνωση (ΕΣΠΟ), Ενωση Φίλων Χίτλερ, Μπουντ, ΕΔΕΣ, Χ κ.ά. Το ΕΑΜ όμως συγκρούστηκε και με άλλες μικρές κατοχικές αθηναϊκές οργανώσεις χωρίς να κάνει τις απαραίτητες διακρίσεις, όπως η ΠΕΑΝ, η ΕΣΑΣ, η Εθνική Δράση, το Εθνικό Κομιτάτο, οι οποίες απέφευγαν συνειδητά να μπουν στη λογική του ολοκληρωτικού πολέμου διατηρώντας αποστάσεις τόσο από τους «αναρχοκουμμουνιστές» όσο και από τους «γερμανόδουλους Τσολιάδες». Για το ΕΑΜ και την ΟΠΛΑ οι οργανώσεις αυτές εντάσσονταν συλλήβδην στους «εθνοπροδότες».

Ο πιο σκληρός πόλεμος είναι πάντα αυτός μεταξύ των αδελφών ή των πρώην «αδελφών». Η πιο αμφιλεγόμενη δράση της ΟΠΛΑ ήταν ο πόλεμος με τους εξωμότες, όσους προσχώρησαν στις υπηρεσίες του κατακτητή, αλλά και όσους έφυγαν για ιδεολογικούς λόγους από τις τάξεις του ΚΚΕ, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι προσχώρησαν στον εχθρό. Τέτοιες περιπτώσεις είναι οι εξοντώσεις των αρχειομαρξιστών (τροτσκιστών), μια διαμάχη που κρατούσε από τη δεκαετία του ’20, και κορυφαία και πιο γνωστή η δολοφονία του φοιτητή Κίτσου Μαλτέζου, που είχε αποχωρήσει από την ΟΚΝΕ, ο οποίος ήταν πολύ δημοφιλής στον πανεπιστημιακό χώρο και είχε προσχωρήσει στον Ενωτικό Σύνδεσμο Ανωτάτων Σχολών (ΕΣΑΣ).

Ο Ι. Χανδρινός αναφέρει αρκετά στοιχεία, γεγονότα, πρόσωπα, αριθμούς, πράξεις που δείχνουν ότι οι μάχες μεταξύ των δύο στρατοπέδων ήταν ανελέητες και σε πολλά πεδία – κάποια μάλιστα από αυτά θυμίζουν κινηματογραφικές ταινίες. Οπως όταν άντρες της ΟΠΛΑ Κοκκινιάς ντυμένοι με γερμανικές στολές, έχοντας μαζί τους και τον Βίλλυ, έναν γερμανό αυτομολήσαντα, απήγαγαν και δολοφόνησαν τον γιατρό Ιωσήφ Βαρδινογιάννη, αρχηγό του ΕΔΕΣ Πειραιά σε αντίποινα για το μπλόκο.

Εντυπωσιακή ήταν η διείσδυση του ΚΚΕ στον κατοχικό κρατικό μηχανισμό, η οποία έγινε φανερή όταν χωροφύλακες που ανήκαν στο ΕΑΜ μπήκαν με τις στολές τους στο Σωτηρία, αφόπλισαν τους συναδέλφους τους και απελευθέρωσαν 56 κρατούμενους κομμουνιστές. Δεν είναι τυχαίο ότι οι πρώτοι εκτελεστές της ΟΠΛΑ προήλθαν από κομμουνιστές αστυνομικούς που επιφορτίστηκαν με την τιμωρία των «προδοτών». Βεβαίως και η Ειδική Ασφάλεια είχε τους δικούς της ανθρώπους στις γραμμές του ΚΚΕ. Ετσι, όχι σπάνια, μέλη και στελέχη του κόμματος εκτελέστηκαν ως συνεργάτες της Ασφάλειας με την υπόδειξη ενός ανώνυμου σημειώματος. Κυριαρχούσε κλίμα συνωμοσιολογίας, φόβου και απώλειας κάθε ανθρώπινου συναισθήματος. Ηταν κανονικός πόλεμος.

Ο συγγραφέας αναφερόμενος αναλυτικά σε αυτή την εποχή τονίζει ότι από ένα σημείο και μετά η σκληρότητα των αντιπαραθέσεων κατέστησε τα Δεκεμβριανά αναπόφευκτα, αφού η κατάσταση είχε ξεφύγει από κάθε έλεγχο. Η αξία του βιβλίου έγκειται στο ότι ασχολείται για πρώτη φορά με ένα «καυτό» θέμα ανοίγοντας τον δρόμο για μια ερευνητική συνέχεια. Δεν υπάρχουν άλλες σχετικές έρευνες παρά μόνο λίγες προσωπικές μαρτυρίες και κατάλογοι θυμάτων στα νεκροτομεία. Ο συγγραφέας σημειώνει ότι ακόμη και σήμερα ένας πέπλος σιωπής απλώνεται πάνω σε όσους κάτι γνωρίζουν από εκείνη την εποχή.

Σχολείο

Nίκος Μπακουνάκης, ΤΟ ΒΗΜΑ 29.4.12

Μαρασλειακά

Η Μαρία Ρεπούση ήταν η πρωταγωνίστρια στο «σκάνδαλο» του εγχειριδίου Iστορίας πριν από λίγα χρόνια, επί υπουργίας Μαριέττας Γιαννάκου. Τώρα, με το βιβλίο της Τα Μαρασλειακά 1925-1927 (εκδόσεις Πόλις) ανασυσταίνει ερευνητικά τη μαρασλειακή διαμάχη, ένα άλλο «σκάνδαλο» γύρω από τη διδασκαλία της Ιστορίας, που κυριάρχησε στα χρόνια 1925-1927, σε εποχή γενικευμένης πολιτικής κρίσης, και το οποίο ουσιαστικά έκλεισε με την εκπαιδευτική μεταρρύθμιση του 1929, η οποία υιοθέτησε πολλά αιτήματα του εκπαιδευτικού δημοτικισμού. Το κέντρο της διαμάχης ήταν το Μαράσλειο, το οποίο με τη μεταρρύθμιση του 1923 είχε ουσιαστικά επανιδρυθεί και εξελιχθεί σε χώρο εκπαιδευτικού εκσυγχρονισμού. Εμβληματικά πρόσωπα της εκπαιδευτικής μας ιστορίας, όπως ο Δελμούζος και η Ιμβριώτη, είναι συνδεμένα με τα Μαρασλειακά. Αλλωστε το «σκάνδαλο» ξέσπασε έπειτα από ομιλία της Ρόζας Ιμβριώτη, στις 26 Μαρτίου 1925, για τη διδασκαλία της Ιστορίας, και ιδιαίτερα της Ιστορίας της Επανάστασης του 1821, που αμφισβητούσε την κυρίαρχη εθνική αφήγηση.

Η συγγραφέας «διαβάζει» τα Μαρασλειακά σαν μια μεγάλη απόπειρα αναθεώρησης παγιωμένων αντιλήψεων και πρακτικών που είχαν σχέση με το κράτος και την εθνική ταυτότητα. Απόπειρα αναθεώρησης του έθνους και της Ιστορίας του, της εκπαίδευσης και της γλώσσας, αλλά και της θέσης της γυναίκας. Ως τα Μαρασλειακά ήταν ασύμβατη η γυναίκα με τη διδασκαλία της Ιστορίας. Η Ρεπούση αναδεικνύει και κάτι άλλο εξαιρετικά σημαντικό: ότι από την πλευρά των εκσυγχρονιστών, τα Μαρασλειακά δεν ήταν μια μάχη που έδωσαν από κοινού οι προοδευτικοί διανοούμενοι, οι εκπαιδευτικοί δημοτικιστές αλλά ακόμη και οι ηγέτες του εκπαιδευτικού δημοτικισμού – ο Δελμούζος, ο Γληνός, ο Τριανταφυλλίδης. Στη διάρκεια των Μαρασλειακών αναδείχθηκαν διαφορετικοί δημοτικισμοί – και αυτή η επισήμανση είναι καθοριστική για τον τρόπο με τον οποίο ερμηνεύουμε την Ιστορία και τα ιστορικά φαινόμενα. Το βιβλίο της Ρεπούση μάς δείχνει επίσης ότι μια ενδοακαδημαϊκή ή ενδοθεσμική διένεξη και αντιπαράθεση αποκτά νέα δυναμική, ως πλέον μια άλλη νέα αφήγηση, όταν φεύγει από τα στενά όρια των ειδικών και δραπετεύει προς τα μέσα ενημέρωσης. Τότε το «σκάνδαλο» γενικεύεται και η δημόσια σφαίρα παίρνει φωτιά. Με αυτή την οπτική – της διάχυσης στα Μέσα – τα Μαρασλειακά εγγράφονται στις ανάλογες μεγάλες δημόσιες αντιπαραθέσεις των Ευαγγελικών, των Ορεστειακών και των Αθεϊκών.

Σχολείο

Λαμπρινή Κουζέλη, ΤΟ ΒΗΜΑ 29.4.12

Η άγνωστη ιστορία των Κρατικών Βραβείων

Οι ίντριγκες, οι πιέσεις και τα στοιχήματα, οι καταγγελίες για μεροληψία και μαγειρέματα. Ο λογοτεχνικός θεσμός που κλείνει εφέτος 81 χρόνια αποτύπωσε τις αισθητικές και κοινωνικές εξελίξεις της νεότερης Ελλάδας

Η άγνωστη ιστορία των Κρατικών Βραβείων

Από αριστερά: Ο Βασίλης Βασιλικός αρνήθηκε, για πολιτικούς λόγους, το Α’ Βραβείο διηγήματος το 1981. Την ίδια χρονιά ο ποιητής και μελετητής Νάσος Βαγενάς δεν αποδέχθηκε το Β’ Βραβείο κριτικής-δοκιμίου κρίνοντας ανεπαρκή την κριτική επιτροπή. Η Μάρω Δούκα δεν αποδέχθηκε το Β’ Βραβείο μυθιστορήματος για την «Πλωτή πόλη» το 1984. Τον Νικηφόρο Βρεττάκο τίμησαν οι κριτές με το Α’ Κρατικό Βραβείο Ποίησης το 1940, το 1956 και το 1982. Τελευταίος που τιμήθηκε με το Μεγάλο Βραβείο Λογοτεχνίας το 2009 ήταν ο ποιητής Νάνος Βαλαωρίτης. Ο Ντίνος Χριστιανόπουλος αρνήθηκε εφέτος το ίδιο βραβείο. «Είμαι εναντίον της κάθε τιμητικής διάκρισης απ’ όπου και αν προέρχεται. Δεν υπάρχει πιο χυδαία φιλοδοξία από το να θέλουμε να ξεχωρίζουμε» έγραφε από το 1979

Η απονομή του Μεγάλου Βραβείου Λογοτεχνίας στον δηλωμένο αρνητή των βραβείων Ντίνο Χριστιανόπουλο κυριάρχησε στις συζητήσεις για τα Κρατικά Βραβεία Λογοτεχνίας του 2011. Οφειλε να τον βολιδοσκοπήσει η επιτροπή προτού αποφασίσει; διερωτώνται ορισμένοι. Μην πάει χαμένο το βραβείο και το χρηματικό έπαθλο των 5.700 ευρώ…

«Θεωρήσαμε ανάρμοστο να μπούμε σε οποιαδήποτε διαδικασία συνδιαλλαγής» απάντησε όταν του θέσαμε το ερώτημα ο πρόεδρος της κριτικής επιτροπής Νίκος Δαββέτας. «Δεν απασχόλησε την κριτική επιτροπή αν ο βραβευθείς θα δεχόταν ή όχι το βραβείο αλλά αν η Πολιτεία όφειλε να τον τιμήσει – και η επιτροπή έκρινε ότι όφειλε. Στη διακριτική του ευχέρεια ήταν να το αποδεχθεί ή όχι και η αντίδρασή του είναι καλοδεχούμενη». Ψύχραιμη απόφαση μιας κριτικής επιτροπής η οποία έχει συγκεντρώσει την αποδοχή του λογοτεχνικού κόσμου, όπως και ο προοδευτικός νόμος του 2010 για τα Κρατικά Βραβεία, ο οποίος ενσωματώνει πάγια αιτήματα για εκσυγχρονισμό, διαφάνεια και αξιοπιστία.

Η συγκυρία ενδείκνυται για να προχωρήσουμε από την επικοινωνιακά αβανταδόρικη παραφιλολογία των βραβείων στη νηφάλια αποτίμηση της θέσης τους στη λογοτεχνική μας ιστορία. Οι ίντριγκες και οι πιέσεις, τα στοιχήματα, οι λογοτεχνικοί και εκδοτικοί διαγκωνισμοί δεν θα σταματήσουν. Παρά τις πύρινες καταγγελίες στο παρελθόν για μεροληψία και μαγειρέματα, πνεύμα συντεχνίας και πολιτικές σκοπιμότητες, συντηρητισμό και έλλειμμα κριτικής ευαισθησίας, ο θεσμός αποδεικνύεται ανθεκτικός και διατηρεί την αίγλη του: όσοι αρνήθηκαν τα βραβεία αριθμούνται ακριβώς στα δάχτυλα του ενός χεριού και στη διάρκεια της ιστορίας του πολλοί από τους σαρκαστικότερους επικριτές του κατέληξαν να τον υπηρετούν ως μέλη κριτικών επιτροπών.

Τρεις παράγοντες που δίνουν κύρος

Ο θεσμός γεννιέται – κατά σύμπτωση – την ίδια χρονιά με τον Ντίνο Χριστιανόπουλο. Ξεχασμένη από το αρμόδιο υπουργείο Πολιτισμού αλλά και από πολλούς μελετητές είναι η πρώτη, προπολεμική, περίοδος των βραβείων, τα οποία θεσπίζονται το 1931 με νόμο που υπογράφει ο τότε υπουργός Παιδείας Γεώργιος Παπανδρέου. Οκτώ χρόνια μεσολαβούν ως την πρώτη απονομή το 1939. Για «περιπέτεια των λογοτεχνικών βραβείων» γράφει ο Πέτρος Χάρης στη «Νέα Εστία». Η πρώτη από πολλές… Επειτα ήρθαν ο πόλεμος και ο Εμφύλιος. Τα σχέδια της Πολιτείας για ενίσχυση των ελληνικών γραμμάτων μπήκαν στο συρτάρι. Τα βραβεία επανέρχονται το 1956 με υπουργική απόφαση του υπουργού Παιδείας Πέτρου Λεβαντή. Γεώργιος Ζώρας, Λίνος Πολίτης, Κ. Θ. Δημαράς, Βάσος Βαρίκας, Αλκης Θρύλος, Ανδρέας Καραντώνης, θρύλοι της νεοελληνικής κριτικής, απαρτίζουν την πρώτη επιτροπή. Δίνουν το Α’ βραβείο ποίησης στον Νικηφόρο Βρεττάκο, αλλά δεν απονέμουν Α’ Βραβείο για το μυθιστόρημα. Το Β΄Βραβείο δίνεται στον πρωτοεμφανιζόμενο Νίκο Κάσδαγλη για τα Δόντια της μυλόπετρας.

Το 1971, μεσούσης της δικτατορίας, ιδρύεται το υπουργείο Πολιτισμού και τα λογοτεχνικά βραβεία αλλάζουν στέγη. Τα τεκμήρια για την πορεία των βραβείων στον χρόνο είναι φτωχά. Στο υπουργείο Παιδείας και στα Γενικά Αρχεία του Κράτους δεν βρίσκονται αρχεία. Ενας μεταλλικός φοριαμός στη Διεύθυνση Γραμμάτων του υπουργείου Πολιτισμού περιέχει έγγραφα που αφορούν τα βραβεία μετά το 1971, ένα αρχείο ελλιπές, από το οποίο απουσιάζουν για πολλά έτη στοιχεία βασικά: συνθέσεις των επιτροπών, τελικές εισηγήσεις και κυρίως πρακτικά των συνεδριάσεών τους.

Το 1981 ο ποιητής και μελετητής Νάσος Βαγενάς δεν αποδέχθηκε το Β΄ Βραβείο δοκιμίου «διότι η επιτροπή δεν ήταν στο ύψος των κριτικών περιστάσεων». Κύρος σε μία βράβευση δίνουν τρεις παράγοντες, μας εξηγεί: «Η λογοτεχνική αξία του βραβευόμενου βιβλίου, η κριτική ικανότητα των βραβευόντων και η σοβαρότητα της εργασίας των μελών της κριτικής επιτροπής». Αδιαμφισβήτητοι μάρτυρες για την τρίτη παράμετρο είναι τα πρακτικά των συνεδριάσεων των επιτροπών.

Πρακτικά λιτά αλλά αποκαλυπτικά

Ανεπαρκή, λιτά και αποσπασματικά, τα διαθέσιμα πρακτικά της τελευταίας εικοσαετίας είναι παρ’ όλα αυτά αποκαλυπτικά. Μαρτυρούν ποιοι κριτές συμμετέχουν και ποιοι απουσιάζουν, ποιοι εργάζονται συστηματικά, πώς τεκμηριώνουν τις προτάσεις τους. Για λόγους «αναφανδόν συναισθηματικούς» δίνει την ψήφο του σε τελική ψηφοφορία για το μυθιστόρημα καθ’ όλα έγκριτος συγγραφέας και κριτικός. Λίγα χρόνια νωρίτερα καταξιωμένος πεζογράφος αρνείται να αιτιολογήσει τις επιλογές του γράφοντας σε επιστολή του ότι δεν χρειάζεται να δώσει εξετάσεις σε εκείνον που του ανέθεσε το έργο του κριτή. Νεοελληνιστές παραδίδουν κατάλογο των επιλογών τους συνοδευόμενο από μικρές πραγματείες για το είδος που κρίνουν. Επιμελείς κριτικοί παρουσιάζουν την εκδοτική παραγωγή τού υπό κρίσιν έτους με μεγάλη οξυδέρκεια συντάσσοντας μια σελίδα λογοτεχνικής ιστορίας.

Στη διάρκειά της η ιστορία των Κρατικών Βραβείων αποτυπώνει όχι μόνο τις αισθητικές εξελίξεις στη νεότερη Ελλάδα αλλά και τις κοινωνικές αλλαγές και τις πολιτικές περιπέτειες. Το υλικό στον Τύπο είναι άφθονο, σε αρκετές περιπτώσεις όμως η πρόσληψή τους γίνεται μέσα από ιδεολογικό πρίσμα. Για την αμερόληπτη αποτίμησή τους είναι απαραίτητο να ανασυνθέσουμε την ιστορία τους από τις πρωτογενείς πηγές, αρκεί να βρεθούν τα αρχεία… όσα δεν έχουν χαθεί ή δεν κατέληξαν στα σκουπίδια σε κάποια μετακόμιση ή δεν έχουν καταστραφεί, όπως εικάζεται, σε πρόσφατη πλημμύρα της αποθήκης του υπουργείου Πολιτισμού.

Από τις σελίδες της παλαιάς ιστορίας

Ενα πρασινόφαιο τετράδιο που στην ετικέτα του αναγράφει «Πρακτικά συσκέψεων επιτροπής βραβεύσεως λογοτεχνικών έργων» ανακάλυψε ο Παναγιώτης Νικητέας, συνταξιούχος υπάλληλος του υπουργείου Πολιτισμού, σε παλαιοβιβλιοπωλείο στο Μοναστηράκι. Το περιεχόμενό του μεταγράφει και σχολιάζει σε δημοσίευμά του στο «Μεσσηνιακό ημερολόγιο» (2011): πρόκειται για τα πρακτικά των συνεδριάσεων της επιτροπής από το 1938 ως το 1940 και φέρουν την υπογραφή των μελών της (Ξενόπουλου, Πρεβελάκη, Καμπάνη, Μαλακάση κ.ά.) και του προέδρου της Κωστή Μπαστιά. Το βραβείο ποίησης το 1939 παίρνει ο Αγγελος Σικελιανός, για το συνολικό ποιητικό έργο του. Το βραβείο πεζογραφίας μοιράζονται ο νεοεμφανιζόμενος Μενέλαος Λουντέμης για τα διηγήματα Τα πλοία δεν άραξαν, ο Κοσμάς Πολίτης για την καταξιωμένη στον χρόνο Eroica και η λησμονημένη σήμερα λογία του Μεσοπολέμου Ειρήνη η Αθηναία για τα πεζά της Σιωπηλά.

Με επιστολή στέλνει στην επιτροπή το 1940 τις διαφωνίες του για τις τελικές αποφάσεις ο Μάρκος Αυγέρης. Επρεπε, γράφει, να βραβευθεί στην ποίηση και η εξαιρετική Μελισσάνθη, μαζί με τη Μυρτιώτισσα και τον Τέλλο Αγρα. Ο κριτικός, ο οποίος ήταν μέλος της κριτικής επιτροπής, δεν μπόρεσε να παρασταθεί στην τελειωτική συνεδρίασή της διότι ο κλητήρας του υπουργείου δεν βρήκε το σπίτι του για να τον ειδοποιήσει!

Σχολείο

Πούλιτζερ χωρίς λογοτεχνία

ΤΟ ΒΗΜΑ 22.4.12

Γιατί η επιτροπή που απονέμει το αμερικανικό λογοτεχνικό βραβείο αρνήθηκε εφέτος να βραβεύσει ένα από τα τρία υποψήφια μυθιστορήματα

Πούλιτζερ χωρίς λογοτεχνία

O ουγγρικής καταγωγής εκδότης Τζόζεφ Πούλιτζερ με κληροδότημα του οποίου θεσπίστηκε, το 1917, το ομώνυμο δημοσιογραφικό και λογοτεχνικό βραβείο

Είναι το αμερικανικό βραβείο λόγου με τη μέγιστη δημοσιότητα στις ΗΠΑ. Διότι το βραβείο που θέσπισε το 1917 ο ουγγρικής καταγωγής εκδότης Τζόζεφ Πούλιτζερ αφορά κυρίως τα μέσα ενημέρωσης και τον δημοσιογραφικό λόγο τον οποίο τιμά απονέμοντας βραβεία σε πολλές κατηγορίες. Από τη δημοσιότητα αυτή επωφελούνται και οι άλλες κατηγορίες που τιμά το βραβείο, η ποίηση, το δράμα, η βιογραφία, το μυθιστόρημα.

Αυτός είναι ο λόγος για τον οποίο σύσσωμος ο εκδοτικός κόσμος στις ΗΠΑ διαμαρτύρεται για τη μη απονομή εφέτος βραβείου για το μυθιστόρημα. Κανένα από τα τρία υποψήφια μυθιστορήματα – Swamplandia της Κάρεν Ράσελ, το Train Dreams του Ντένις Τζόνσον και το The Pale King του Ντέιβιντ Φόστερ Γουάλας, το τελευταίο ημιτελές μυθιστόρημα του αυτόχειρα συγγραφέα – δεν συγκέντρωσε την πλειοψηφία, δήλωσε ο Σιγκ Γκίσλερ, πρόεδρος της κριτικής επιτροπής του βραβείου.

Περισσότερες εξηγήσεις δεν δόθηκαν, καθώς οι συνεδριάσεις της επιτροπής παραμένουν μυστικές. Ο εκδοτικός κόσμος όμως φοβάται ότι το μήνυμα που στέλνει η 20μελής κριτική επιτροπή των δημοσιογράφων και καθηγητών μεγαλόσχημων αμερικανικών πανεπιστημίων στο αναγνωστικό κοινό είναι ότι κανένα από τα μυθιστορήματα του 2011 δεν ήταν άξιο βράβευσης, πράγμα που μπορεί να ερμηνευθεί από τους αναγνώστες ως παρακμή και απαξίωση του πεζογραφικού λόγου.

Το γεγονός ότι δεν απονεμήθηκε εφέτος βραβείο Πούλιτζερ στο μυθιστόρημα «έχει άμεση και χειροπιαστή επίδραση στις πωλήσεις του βιβλίου στην κατηγορία της πεζογραφίας» δήλωσε ο Πολ Μπόγκαρντς, διευθυντής δημοσίων σχέσεων στις εκδόσεις Alfred Α. Knopf (που κυκλοφόρησαν το υποψήφιο μυθιστόρημα της Κάρεν Ράσελ) «και κάθε εκδότης στις ΗΠΑ θα συμφωνήσει ότι πρόκειται για μια χαμένη ευκαιρία» τόνισε θυμίζοντας ότι την περασμένη χρονιά η ανακοίνωση του βραβείου δεκαπλασίασε τις πωλήσεις του μυθιστορήματος A visit from the Goon Squad της Τζένιφερ Ιγκαν.

Την αύξηση των πωλήσεων περίμεναν τα μικρά ανεξάρτητα βιβλιοπωλεία που δυσκολεύονται να επιβιώσουν αυτές τις ημέρες λόγω του ψηφιακού βιβλίου και των ηλεκτρονικών πωλήσεων. Οπως υποστήριξε η πεζογράφος Αν Πράτσετ στους «New York Times», «η εφετινή χρονιά χρειαζόταν περισσότερο από κάθε άλλη την έξαψη που δημιουργεί στους αναγνώστες η απονομή ενός βραβείου».

Η ευθεία σχέση των πωλήσεων με τις βραβεύσεις τεκμηριώνεται κάθε χρόνο με αξιόπιστα αριθμητικά στοιχεία στον αγγλοσαξονικό χώρο και στη Γαλλία, όπου το βραβείο Γκονκούρ για το μυθιστόρημα έχει αποδειχθεί ότι αυξάνει τις πωλήσεις από τέσσερις ως δέκα φορές ενώ, όπως υποστηρίζουν σχετικές έρευνες, τα οφέλη είναι ακόμη μεγαλύτερα και η αύξηση πιο εντυπωσιακή όταν ο βραβευθείς συγγραφέας δεν είναι ήδη γνωστός.

Σχολείο

Λαμπρινή Κουζέλη, ΤΟ ΒΗΜΑ 20.4.12

Λονδίνο: Εριξε αυλαία η 41η Διεθνής Εκθεση Βιβλίου

Η κυριαρχία της Amazon κι οι αυτοεκδόσεις ανησυχούν την εκδοτική βιομηχανία

Λονδίνο: Εριξε αυλαία η 41η Διεθνής Εκθεση Βιβλίου

«Κλείσαμε πολλές συμφωνίες. Κανείς δεν ανέφερε τη λέξη "κρίση". Όλοι οι αμερικανοί εκδότες ήταν εδώ, πρόθυμοι να αγοράσουν» ήταν η αισιόδοξη δήλωση βρετανού λογοτεχνικού πράκτορα μετά τη λήξη της 41ης Διεθνούς Έκθεσης Βιβλίου του Λονδίνου.

Στο τριήμερο πρόγραμμα της έκθεσης, από τις 16 έως τις 18 Απριλίου, χώρεσαν 400 σεμινάρια, εργαστήρια, παρουσιάσεις, συζητήσεις και ποικίλες εκδηλώσεις, 1.500 εκθέτες και 24.500 επαγγελματίες του βιβλίου. Συνολικά 584 γραφεία είχαν στηθεί για τους ατζέντηδες, οι οποίοι εκτιμούν ότι η μεγάλη βρετανική έκθεση του βιβλίου – το ανοιξιάτικο αντίβαρο, στη συνείδηση των επαγγελματιών, της φθινοπωρινής έκθεσης της Φρανκφούρτης – ήταν επιτυχής και τα νέα για το βιβλίο, σε όλες τις μορφές του, θετικά.

Το ηλεκτρονικό βιβλίο, που αποτελούσε το επίκεντρο του ενδιαφέροντος τις προηγούμενες χρονιές τροφοδοτώντας την ανησυχία για την «ψηφιακή κρίση», ήταν παρόν αλλά λιγότερο απειλητικό. Πλέον όλοι οι εκδότες έχουν ένα τμήμα ψηφιακών εκδόσεων και το έντυπο βιβλίο συμβιώνει θαυμάσια με την ηλεκτρονική του εκδοχή στα περίπτερα των εκθετών.

Οι πρωτοπόροι στο ψηφιακό βιβλίο ισχυρίζονται βέβαια ότι οι περισσότεροι εκδότες εξακολουθούν να έχουν άγνοια για το πώς λειτουργεί ο ψηφιακός κόσμος. «Έχουν θαμπωθεί από το Amazon, την Apple και την Google και δεν μπορούν να σκεφτούν τι μπορούν να κάνουν με το ψηφιακό περιεχόμενο που έχουν στη διάθεσή τους. Απλώς αναπαράγουν το βιβλίο σε εφαρμογή για Kindle», είπε στον βρετανικό «Guardian» ο Τζορτζ Λόσιους, της εταιρείας Publishing Technology, η οποία ασχολείται με τη δημιουργία ψηφιακών πυλών.
Οι νέες ανησυχίες της εκδοτικής βιομηχανίας που συζητήθηκαν εφέτος στα πηγαδάκια των εκδοτών ήταν η εκδοτική και η βιβλιοπωλική δραστηριότητα της Amazon. Σχολιάστηκε έντονα η πρόσφατη αγωγή του Αμερικανικού Υπουργείου Δικαιοσύνης κατά της Αpple και πέντε μεγάλων εκδοτών (μεταξύ των οποίων οι HarperCollins, Penguin και Hachette) για τη δημιουργία καρτέλ προκειμένου να αυξήσουν τις τιμές των ηλεκτρονικών βιβλίων.

Αν αυτό το «εκδοτικό μοντέλο» (που προβλέπει για το βιβλίο τιμή ορισμένη από τον εκδότη και ποσοστό κέρδους 30% για την Apple) απορριφθεί, οι εκδότες φοβούνται ότι πλέον το ψηφιακό βιβλίο θα είναι ελεύθερο για την Amazon, που θα καταλήξει όχι απλώς μονοπώλιο αλλά και μοναδικός αγοραστής.
Τα στελέχη της Amazon στην έκθεση κράτησαν χαμηλό προφίλ. «Υπάρχει χώρος για όλους, για τους παραδοσιακούς εκδότες, για τα εκδοτικά σχέδια της Amazon και για όσους προχωρούν σε αυτοέκδοση» δήλωσε η Σόφι Ποντερόσκο, διευθύντρια δημοσίων σχέσεων για το Kindle, τονίζοντας ότι, άλλωστε, η Amazon συνεργάζεται με τους παραδοσιακούς εκδότες πουλώντας περισσότερα βιβλία τους από ποτέ.
Στην έκθεση δεν παρευρέθησαν πολλοί συγγραφείς, αρκετοί ήταν όμως οι νέοι επαγγελματίες του χώρου που αυτοεκδίδουν τα έργα τους, όπως ο 24χρονος Μπεν Γκάλεϊ, συγγραφέας ιστοριών του φανταστικού, και η Ρέιτσελ Άμποτ, συγγραφέας θρίλερ, που το βιβλίο της «Only the Innocent» ήταν εφέτος νούμερο 4 e-book σε πωλήσεις στο Kindle.

Οι συγγραφείς αυτοί έχοντας παρακάμψει το παραδοσιακό εκδοτικό σύστημα – το οποίο σε αρκετές περιπτώσεις έχει απορρίψει τα έργα τους – λειτουργούν ως μια τρόπον τινά καθετοποιημένη εκδοτική μονάδα, και συγγραφέας, ατζέντης, επιμελητής, εκδότης, διανομέας και πωλητής συναντώνται στο ίδιο πρόσωπο. Στις ΗΠΑ συγγραφείς έχουν γίνει εκατομμυριούχοι αυτοεκδίδοντας τα βιβλία τους.
Ο Γκάλεϊ έχει πουλήσει 50.000 ηλεκτρονικά αντίτυπα των βιβλίων του προς 99 πένες το καθένα στο Amazon, εισπράττει δικαιώματα 35% και προτρέπει τους παραδοσιακούς εκδότες να αλλάξουν νοοτροπία και μεθόδους, να σταματήσουν να εξετάζουν ανέκδοτα χειρόγραφα και να κοιτάξουν γύρω για να βρουν ανθρώπους όπως αυτός, «με αποδεδειγμένη πορεία, με έτοιμο αναγνωστικό κοινό και πωλήσεις».

Οι πωλήσεις του βιβλίου της πρωτοεμφανιζόμενης Άμποτ έχουν φτάσει τα 100.000 αντίτυπα. Είναι οι περιπτώσεις αυτές ένδειξη ότι επιμελητές, εκδότες, τυπογράφοι, βιβλιοδέτες, εμπορικοί διευθυντές, διανομείς κ.ά., ένα πλήθος επαγγελματιών στον χώρο του βιβλίου εδώ και αιώνες, είναι πλέον περιττοί και άρα σύντομα θα εκλείψουν; Ενδέχεται, αλλά όχι τόσο σύντομα όσο μπορεί να φαντάζονται μερικοί.
Ο Κέρι Γουίλκινσον, ο πιο επιτυχημένος σε πωλήσεις συγγραφέας που αυτοεκδίδεται, έκλεισε συμφωνία με την Pan Macmillan. Φαίνεται ότι κάθε «ψηφιακός συγγραφέας» κατά βάθος εύχεται να κυκλοφορήσει το έργο του και σε «κανονικό βιβλίο». Μιλώντας σε δημοσιογράφους, η Ρέιτσελ Άμποτ δεν έκρυψε την κρυφή επιθυμία της: «Θα ήθελα πολύ να δω το βιβλίο μου στη βιτρίνα ενός βιβλιοπωλείου».

Μέσα στην εντυπωσιακή λάμψη του ψηφιακού κουρνιαχτού, οι εκτιμήσεις είναι ότι το έντυπο βιβλίο διατηρεί το κύρος του αλλά και την εξέχουσα εμπορική θέση του στην αγορά του βιβλίου: «Το 80% των εσόδων του εκδοτικού οίκου εξακολουθεί να προέρχεται από το έντυπο βιβλίο», δήλωσε ο Νταν Φράνκλιν, υπεύθυνος ψηφιακών εκδόσεων στις εκδόσεις Random Ηouse. «Γίνεται πολύς θόρυβος για οτιδήποτε παράγεται στον χώρο των ψηφιακών εκδόσεων. Εμείς προσπαθούμε να ξεκαθαρίσουμε τι είναι αυθεντικό και πραγματικά ενδιαφέρον από τη μια και τι φέρνει χρήματα από την άλλη».

Η δήλωσή του έχει σημασία, διότι φαίνεται ότι οι διαμάχες μεταξύ ψηφιακού και έντυπου βιβλίου, αυτοέκδοσης και παραδοσιακής έκδοσης μεταφέρονται σιγά σιγά σε ένα πιο οικείο και διαχειρίσιμο πεδίο, εκείνο της κλασικής διαμάχης μεταξύ εμπορικού και ποιοτικού βιβλίου.

Σχολείο

Το παλαιότερο άθικτο χειρόγραφο της Ευρώπης στη Βρετανική Βιβλιοθήκη

Είναι ένα αντίγραφο του Ευαγγελίου του Αγίου Ιωάννη στα Λατινικά

ΤΟ ΒΗΜΑ  17/04/2012

Το παλαιότερο άθικτο χειρόγραφο της Ευρώπης στη Βρετανική Βιβλιοθήκη

Η Βρετανική Βιβλιοθήκη αγόρασε για 9 εκατ. στερλίνες (10,9 εκατ. ευρώ) το παλαιότερο άθικτο χειρόγραφο της Ευρώπης, ένα αντίγραφο στα Λατινικά του Ευαγγελίου του Αγίου Ιωάννη το οποίο χρονολογείται από τον έβδομο μ.χ. αιώνα.
Το χειρόγραφο, που ονομάζεται «Ευαγγέλιο του Αγίου Κάθμπερτ (Cuthbert)», είχε τοποθετηθεί στον τάφο του μοναχού αυτού, που έγινε επίσκοπος και Αγγλοσάξων Αγιος στο Λίντισφαρν στο βόρειοανατολικό τμήμα της Βρετανίας, γύρω στο 698, μερικά χρόνια μετά το θάνατό του.

Το χειρόγραφο που ανακαλύφθηκε και πάλι στον καθεδρικό ναό του Ντάραμ (βορειοανατολική Αγγλία) το 1104, όπου ο τάφος του μοναχού και αγίου είχε μετακινηθεί, για να γλυτώσει από τις επιδρομές των Βίκινγκς, είναι σήμερα σε εξαιρετική κατάσταση.
Η Βρετανική Βιβλιοθήκη είχε απευθύνει έκκληση στο κοινό για τη συγκέντρωση των χρημάτων για να μπορέσει να το αποκτήσει, και περίπου το ήμισυ των χρημάτων προέρχεται από δωρεές, ενώ τα υπόλοιπα από διάφορες ενώσεις.
Το μικρό βιβλίο, στο μέγεθος ενός χεριού, παρουσιάζει μια εξαιρετική κατάσταση διατήρησης.

Το στολισμένο δερμάτινο δεσιμό του είναι άθικτο, και το κείμενο, πολύ σοβαρό, είναι εύκολα αναγνώσιμο. «Μπορούμε να ατενίσουμε τώρα αυτό το μικρό θησαυρό της αγγλοσαξωνικής περιόδου, όπως ακριβώς εκείνοι που τον δημιούργησαν τον έβδομο αιώνα μπορούσαν να τον δουν», δήλωσε η διευθύντρια της Βρετανικής Εθνικής Βιβλιοθήκης, Λιν Μπρίντλεϊ.
«Το δέσιμο είναι σε θαυμάσια κατάσταση , οι σελίδες, και ακόμη και οι ραφές είναι άθικτες, προσφέροντας μας μια άμεση επαφή με τους προγόνους μας, πρίν από 1.300 χρόνια», τόνισε.
Το χειρόγραφο βρισκόταν υπό καθεστώς δανεισμού στη Βρετανική Βιβλιοθήκης από το 1979. Ανήκε στο βρετανικό κλάδο των Ιησουιτών, που το έβγαλε προς πώληση για να συγκεντρώσει κεφάλαια.
Το βιβλίο που αποκτήθηκε σε συνεργασία με το Πανεπιστήμιο και τον καθεδρικό ναό του Ντάραμ θα εκτεθεί ισότιμα, τόσο στη Βρετανική Βιβλιοθήκη στο Λονδίνο, όσο και στο Ντάραμ.

Σχολείο

Σωκράτης Κουγέας, ΤΟ ΒΗΜΑ 13.3.12

Παπαδιαμάντης: Ολοι το ίδιο είναι

Η νουβέλα «Χαλασοχώρηδες» του σκιαθίτη συγγραφέα σε επανέκδοση

Παπαδιαμάντης: Ολοι το ίδιο είναι

Ως «βόες της Εθνικής Τραπέζης» παρουσιάζονται οι ξένοι τραπεζίτες της «Χάμπρο» και των «Σκριπ» στη γελοιογραφία που δημοσιεύθηκε στον «Νέο Αριστοφάνη» το 1893 (από το βιβλίο του Δημήτρη Σαπρανίδη «Ιστορία της ελληνικής γελοιογραφίας», εκδόσεις Ποταμός).

Τι ήταν εκείνο που οδήγησε τον Κωνσταντή τον Καλόβολο και τον Γιάννη της Χρυσαφούς εις το μικρόν καπηλείον του Δημήτρη του Τσιτσάνη; Στο ερώτημα αυτό απαντάει ο Παπαδιαμάντης με τη νουβέλα Οι Χαλασοχώρηδες. Και στο σημείο αυτό προβάλλει η ιδιαιτερότητα και η χάρη του μεγάλου μας πεζογράφου: μια καθημερινή και κοινότοπη συμπεριφορά γίνεται αφορμή με τη χαρακτηριστική διεισδυτικότητά του να ξεδιπλώσει ανθρώπινους χαρακτήρες και να προβάλει κοινωνικά προβλήματα κατά τρόπο ώστε ο αναγνώστης του να συνειδητοποιήσει όχι μόνο τον κόσμο μέσα στον οποίο κινείται αλλά και τον ίδιο του τον εαυτό.

Πίσω από το προσωπείο και τα ονόματα των ηρώων – παρανόμια κατά βάθος που δεν μας επιτρέπουν να ξεφύγουμε από την καταγραφή της σκιαθίτικης κοινωνίας -, ο Παπαδιαμάντης καλύπτει τυπικούς χαρακτήρες και συμπεριφορές πολιτών: τον τοπικό κομματάρχη και τον τρόπο προσέγγισης των υποψήφιων ψηφοφόρων, των παράσιτων των κομμάτων, των εύπιστων οπαδών… Αυτή είναι η πρώτη ανάγνωση, το χρονογραφικό στοιχείο της νουβέλας που δημοσιεύθηκε σε συνέχειες στα καθημερινά φύλλα της 12ης ως 22ας Αυγούστου του 1892 της εφημερίδας «Ακρόπολις» του Γαβριηλίδη.

Είχαν περάσει τρεις μήνες από τις εκλογές του Μαΐου του 1892, όταν οι Χαλασοχώρηδες συνάντησαν το αναγνωστικό τους κοινό, εκλογές που ανέδειξαν για μία ακόμη φορά τον Τρικούπη νικητή έναντι του μόνιμου αντιπάλου του Δηλιγιάννη με στόχο ομολογημένο να βγάλει το ελληνικό κρατίδιο από το οικονομικό αδιέξοδο. (Διαγράφουμε τα ονόματα και ασυναίσθητα έχουμε ήδη εισβάλει σε χώρο ιδιαίτερα οικείο.)

Η οικονομική δυσπραγία όμως που ομολογήθηκε πριν από τις εκλογές συνεχίζεται. O πρωθυπουργός που ανέδειξαν οι τελευταίες εκλογές επιχείρησε να αντιμετωπίσει τα προβλήματα συνάπτοντας νέα δάνεια για να εξυπηρετηθούν τα παλαιά, με υπερβολικά υψηλούς τόκους. Ακολουθούν νέα μέτρα λιτότητας, επιβάλλονται νέοι έμμεσοι φόροι, η ήδη επιβαρυμένη κατάσταση των καταναλωτών γίνεται ακόμη πιο δύσκολη. Η οικονομία της Ελλάδας είναι απόλυτα εξαρτημένη από τα δάνεια του εξωτερικού. O δημόσιος προϋπολογισμός προσβλέπει στη σύναψη νέου δανείου.

Οι ξένοι κεφαλαιούχοι μεταξύ άλλων απαιτούν η συμφωνία να μην έρχεται στην ελληνική Βουλή προς κύρωση, αλλά η ισχύς της θα καθοριζόταν με απλό βασιλικό διάταγμα. Η αντιπολίτευση υποστήριζε ότι οι όροι του δανείου ήσαν «ατιμωτικοί για την εθνική κυριαρχία και ανεξαρτησία της χώρας». Ο πρωθυπουργός επέμενε ότι θα έσωζε τη χώρα χωρίς να την οδηγήσει σε πτώχευση και η οικονομία πήγαινε από το κακό στο χειρότερο. Μετά την παραίτηση του πρωθυπουργού, λίγους μήνες αργότερα, η νέα κυβέρνηση επιχείρησε να δώσει λύση με δάνειο κεφαλαιοποίησης, λύση που λίγα χρόνια πριν είχε δοκιμαστεί στην Αργεντινή. Η διάδοχη κυβέρνηση απέτυχε και ο πρώην πρωθυπουργός επανέρχεται στην εξουσία για να δηλώσει λίγους μήνες μετά τη φράση που σημάδεψε το νεοϊδρυθέν κράτος «δυστυχώς, επτωχεύσαμε».

Αποσιωπώντας ονόματα και χρόνους στην παραπάνω αφήγηση, βασισμένη στην Ιστορία του Ελληνικού Εθνους και σε άρθρο του Κυριάκου Φίνα («Ροδιακή», 29 Μαρτίου 2011), ο αναγνώστης, αν δεν προσέξει τον όρο «βασιλικό διάταγμα», θα παρασυρθεί και θα πιστέψει ότι διαβάζει συνοπτική αναφορά σχετικά με την οικονομική και πολιτική κατάσταση της Ελλάδας του 21ου αιώνα και με τα όσα βιώνουμε και πρόκειται να βιώσουμε στο άμεσο μέλλον. Και καθώς οι συμπεριφορές καθορίζονται από τα αίτια, από τις συνθήκες που αντιμετωπίζει το άτομο, δεν θα μπορούσε παρά οι πολίτες αυτού του τόπου, είτε σήμερα είτε το 1892, να αντιδρούν με παρόμοιους τρόπους, εκδηλώνοντας παρόμοιες συμπεριφορές και έχοντας παρόμοιες προσδοκίες.

Το δοκίμιο Οι Χαλασοχώρηδες – μελέτη το χαρακτηρίζει ο δημιουργός του – καυτηριάζει την πολιτική συμπεριφορά που εκδηλώνει η εκτελεστική εξουσία, η εκλεγμένη ηγεσία, παρουσιάζοντάς την ως τη δύναμη από την οποία ο πολίτης ως ιδιότυπος επαίτης επιδιώκει να κερδίσει, είτε ζητιανεύοντας ένα μικρό αντάλλαγμα για την παραχώρηση της ψήφου είτε ζητιανεύοντας την ψήφο δίνοντας ένα μικρό αντάλλαγμα. Οι ψηφοφόροι περιμένουν• περιμένουν το δικό τους μικρό μερίδιο που θα τους κάνει να νιώσουν καλύτερα εκείνη τη στιγμή. Οι υποψήφιοι περιμένουν• περιμένουν με κάθε τρόπο να κερδίσουν την έδρα τους για τα προσωπικά τους μικροσυμφέροντα. Επαίτες και οι δύο, χωρίς έμπνευση, χωρίς ιδανικά.

Με τη διακριτική σάτιρά του ο Παπαδιαμάντης καταγράφει και κωδικοποιεί με χαρακτηριστική σχολαστικότητα τις συμπεριφορές των συντοπιτών του και τα κίνητρα που οδηγούν στις συμπεριφορές αυτές: ο ένας, ο «παμπόνηρος», επολιτεύετο χάριν των δημοσίων έργων, ο άλλος εξελέγετο βουλευτής διά το καλόν της πατρίδος και ο τρίτος, ο «αγαθός», για δόξα. Τα κίνητρα των πολιτευτών καθορίζουν και τη συμπεριφορά του ψηφοφόρου, που εκδηλώνεται ανάλογα στον ψηφοθηρικό αγώνα των επίδοξων βουλευτών. Και τότε είναι που ο ψηφοφόρος – επαίτης πριν από λίγο, για κάποιο ρουσφέτι – νιώθει ότι έχει τη δύναμη στα χέρια του και προσπαθεί να ανταποδώσει όσα καλά εισέπραξε – ή, καλύτερα, δεν εισέπραξε – κατά την περασμένη θητεία από τον υποψήφιο βουλευτή, εξουσία πριν λίγο και επαίτης μιας ψήφου τώρα.

Η σχέση αυτή αναδεικνύεται κυρίαρχη στην εξέλιξη της ιστορίας μας και ο Παπαδιαμάντης προχωράει ένα βήμα πέρα από την απλή ψυχογράφηση, στην αξιοποίηση των δυνατοτήτων που προσφέρονται σε κάθε ένα από τα πρόσωπά του: οι προσωπικές στρατηγικές και η μεταβολή θέσεων ανάλογα με τον συνομιλητή ανάγονται σε ύψιστη αξία στον αγώνα αυτόν της διεκδίκησης, αποδομώντας τη δημοκρατία με τους όρους που λειτουργούσε τον προπερασμένο αιώνα και – αλίμονο – με τους όρους που λειτουργεί ακόμη και σήμερα.

Η απαξία για την πολιτική είναι διάχυτη, καθώς οι ήρωες, όσο απλοϊκά κι αν σκέφτονται, συνειδητοποιούν το ψεύδος και διά στόματος μπαρμπα-Διοματάρη ανακράζουν: – Ολοι το ίδιο είναι!

Η αφήγηση ανάμεσα στους διαλόγους με τους οποίους ψυχογραφούνται τα πρόσωπα δεν χάνει τον γνώριμο παπαδιαμάντειο βηματισμό της, φωτογραφίζοντας το νησί και τους ανθρώπους του, τα ήθη και τους χαρακτήρες του. Και καθώς προχωρεί η αφήγηση, το προσωπικό και απλοϊκό συνδέεται διαλεκτικά με το σημαντικό και πολιτικό: «Κατά την πρώτην βουλευτείαν του ολόκληρον δάσος το είχε κάμει ιδικόν του, δικαιώματι κατακτήσεως. Με τον έφορον, τον οποίον είχε φέρει εις την επαρχίαν του, είχε προεξηγηθεί σαφέστατα: "Θα σε διορίσω, αλλά φόρον δεν θα βεβαιώσης από την ξύλευσιν του δάσους"».

Μέσα από τις γραμμές των «Χαλασοχώρηδων» η υφαρπαγή των ψήφων, τα ρουσφέτια, η διαφθορά προβάλλουν σαν τα χαρακτηριστικά των πολιτευτών που υποχρεώνουν τον απλό κόσμο, τον ψηφοφόρο, σε ανάλογες συμπεριφορές. Ο «πολιτικός» Παπαδιαμάντης δεν δικαιώνει κανέναν: η λεπτή σάτιρα απογυμνώνει τον πομπώδη πολιτευτή, ενώ από την άλλη αφήνει τους αγαπημένους του ταπεινούς ήρωες στην απομόνωση που ταιριάζει σε όσους επιδιώκουν να εκμεταλλευτούν τα αδύνατα σημεία του συστήματος ξεγελώντας μηχανισμούς και πρόσωπα.

ΥΓ.: Η «μικρά μελέτη» του Παπαδιαμάντη βρίσκει τη συνέχειά της στην κλασική κωμωδία του ελληνικού κινηματογράφου «Υπάρχει και φιλότιμο» (Αλέκος Σακελλάριος – Φίνος Φίλμς, 1965), με τον θρυλικό Μαυρογιαλούρο και τις ρεμούλες του γραμματέα του και του κομματάρχη Γκρούεζα. Στις ημέρες μας τη σκυτάλη της πολιτικής σάτιρας φοβάμαι ότι την πήραν τα ίδια τα πολιτικά πρόσωπα που παρελαύνουν στα δελτία ειδήσεων της τηλεόρασης αφοπλίζοντας την πένα του χρονογράφου με τον λόγο τους και τη συμπεριφορά τους.

Το παραπάνω κείμενο είναι η εισαγωγή στην έκδοση της νουβέλας «Χαλασοχώρηδες» από τις εκδόσεις Ποταμός.

Ο κ. Σωκράτης Κουγέας είναι φιλόλογος και συγγραφέας.

  1. Δεν υπάρχουν σχόλια.
  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: