Αρχική > φιλοσοφία, βιβλία > Η νεοελληνική φιλοσοφία από τον 16ο έως τον 18ο αιώνα (α΄ μέρος)

Η νεοελληνική φιλοσοφία από τον 16ο έως τον 18ο αιώνα (α΄ μέρος)

filosofia 1 (1)

Συγγραφέας: Θανάσης Παπαδόπουλος,

Εκδόσεις: Σ.Ι. Ζαχαρόπουλος (2021)

Σελ. 400

Του Νίκου Τσούλια

     Συχνά ερίζουμε για τον τρόπο παρουσίασης και ερμηνείας της ιστορίας. Αλλά ουδόλως αναρωτιόμαστε για το αν αποσιωπούμε βασικά στάδια της πορείας του ελληνισμού και ιδιαίτερα για φάσεις που έχουν σημαντικό μεταβατικό χαρακτήρα. Επίσης, η ιστοριογραφία εξακολουθεί να κινείται με τους παραδοσιακούς τρόπους γραφής, της τόνωσης του εθνικού φρονήματος – παρακάμπτοντας συχνά την ίδια την πραγματικότητα – και του μάλλον πολεμικού και άκρως πολιτικού πλαισίου, παραλείποντας τα κοινωνικά και τα πνευματικά δρώμενα.

     Με αυτή τη μεθοδολογία, το σχολείο και η εκπαίδευσή μας πολύ λίγο ασχολούνται με το στάδιο που μεσολαβεί ανάμεσα στην πτώση του Βυζαντίου και στην Ελληνική Επανάσταση, στάδιο καθοριστικό για να μην κοπεί το νήμα του Ελληνισμού. Όμως μέσα στα πιο βαθιά σκοτάδια της σκλαβιάς και της ανελευθερίας άρχισε να σιγολάμπει αχνό το φως των Γραμμάτων, που θα ανάψει στη συνέχεια τις φλόγες του Νεοελληνικού Διαφωτισμού και αμέσως μετά το επαναστατικό κίνημα στη χώρα μας.

     Αυτή ακριβώς την άγνωστη περίοδο μελετά το βιβλίο του καθηγητή Θανάση Παπαδόπουλου βασισμένο εν πολλοίς σε έρευνα βασισμένη σε πρωτόλειες βιβλιογραφικές πηγές και σε αδημοσίευτα ντοκουμέντα. Στην περίοδο αυτών των δύο αιώνων έχουμε τον μετασχηματισμό της υπερεθνικής βυζαντινής αυτοκρατορίας σε τουρκική και τη διαμόρφωση λαών με βάση την εθνότητά τους, τη γλώσσα τους και τον πολιτισμό τους.

     Μετά τον Γεώργιο Πλήθωνα – Γεμιστό (1360-1452), που είναι ο κατ’ εξοχήν «θεωρητικός του νέου ελληνισμού», έχουμε την δραστηριότητα πολλών στοχαστών: Μανουήλ και Ιωάννης Χρυσολωράς, Ιωάννης Βησσαρίων, Θεόδωρος Γαζής, Μιχαήλος Αποστόλης, Κωνσταντίνος Λάσκαρης, Γεώργιος Ερμώνυμος, Ανδρόνικος Κάλλιστος, Γεώργιος Τραπεζούντιος, Ιωάννης Αργυρόπουλος, Δημήτριος Χαλκοκονδύλης. Βασικό μέλημά τους είναι η διατήρηση του ελληνικού πνεύματος και η εξεύρεση τρόπων για να επηρεάσουν τη Δύση για να στηρίξουν την απελευθέρωση της Ελλάδας.

     Πλεονάζουν οι εκπατρισμένοι στοχαστές. Και συντελούν «σε σημαντικότατο βαθμό στη δημιουργία, στην Ευρώπη, φιλελληνικού και φιλελεύθερου ρεύματος καθώς ειδικότερα και στη διατήρηση και το δυνάμωμα της εθνικής συνείδησης του ελληνικού λαού και της αγάπης του για την ελευθερία σε μια από τις πιο δύσκολες, τις πιο ζοφερές περιόδους της ιστορίας του». Ο πιο σημαντικός αρχικά είναι ο Iωάννης Βησσαρίων.

     Από τα πρώτα χρόνια της εξεταζόμενης περιόδου το γλωσσικό ζήτημα γίνεται κυρίαρχο πρόβλημα. Εδώ υιοθετήθηκε από την ηγεσία της Εκκλησίας η παραδοσιακή, βυζαντινή λύση και αγνοήθηκε η ζωντανή νεοελληνική γλώσσα, η γλώσσα του ελληνικού λαού. Κυριαρχούν οι οπισθοδρομικές θρησκευτικοπολιτικές αντιλήψεις. Ενδεικτικό είναι το γεγονός του Πατριάρχη Γ. Σχολάριου που αφόρισε τη φιλοσοφία του Γ. Πλήθωνα – Γεμιστού και έκαψε δημόσια στην πυρά το αυτόγραφο του σπουδαιότερου έργου, των «Νόμων». Η φιλοσοφία θεωρείται ως υπηρέτρια της θεολογίας.

     Θα υπάρξει όμως νέο κύμα προόδου. Πρωτοστατεί ο Ν. Σοφιανός (Κέρκυρα 1500-1552). «Οι ιδεολογικοί εκπρόσωποι των δυνάμεων αυτών (πρώτοι πυρήνες της αστικής τάξης, αντιφεουδαρχικά αγροτικά στρώματα, προοδευτική μερίδα του κλήρου και προοδευτική διανόηση, ιδιαίτερα της διασποράς) ανέλαβαν συγκεκριμένες πρωτοβουλίες για τη μόρφωση του λαού και την απαλλαγή του από το σκοτάδι της αμάθειας και της άγνοιας». Οι βασικοί στόχοι του αναγεννητικού, μορφωτικού κινήματος ήταν «η πνευματική αναγέννηση του ελληνικού λαού και αφύπνιση, συνάμα και η καλλιέργεια της εθνικής συνείδησής του, με απώτερο σκοπό τη δημιουργία των απαραίτητων προϋποθέσεων, αντικειμενικών και υποκειμενικών, για την αποτίναξη του ζυγού της σκλαβιάς του και την απόκτηση της ελευθερίας και εθνικής ανεξαρτησίας του, για τη δημιουργία, πιο συγκεκριμένα, ενός ελεύθερου και ανεξάρτητου ελληνικού κράτους, αντάξιου της Ελλάδας στην πρόοδο και τον πολιτισμό».

     Ο Ν. Σοφιανός θέτει τη φιλοσοφία και τις επιστήμες ως βάση της παιδείας σε όλες τις βαθμίδες της. Απαλλάσσει την παιδεία από τη θεολογία. Ο σπουδαιότερος εκπρόσωπος της εξεταζόμενης μεταρρυθμιστικής μορφωτικής κίνησης είναι ο Ιωαννίκιος Καρτάνος. Δημοσίευσε στη Βενετία (το 1536) στη δημοτική το έργο του: «Ἡ παλαιά τε καὶ νέα Διαθήκη, ἤτοι τὸ ἄνθος καὶ ἀναγκαῖον αὐτῆς». Είναι ένα από τα πιο πρωτότυπα και πιο νεοτεριστικά θρησκευτικο-φιλοσοφικά έργα, που γράφτηκαν από Έλληνες στοχαστές σε όλη τη διάρκεια της τουρκοκρατίας. Αντιπαραθέτει την κοσμοθεωρία του στην επίσημη και εγκεκριμένη από την ηγεσία της Εκκλησίας ερμηνεία τής χριστιανικής κοσμοθεωρίας.

     Η ηγεσία της εκκλησίας αντιδρά σε κάθε μετάφραση της αρχαίας Γραμματείας, για να έχει αυτή το μονοπώλιο της ερμηνείας! Επίσης αφορίζεται το βιβλίο του Ι. Καρτάνου. Ωστόσο, η μορφωτική κινητικότητα δεν θα ανακοπεί. Συνεχιστές του έργου του Σοφιανού και του Καρτάνου ήταν ο Δαμασκηνός Στουδίτης, ο Θεοδόσιος Ζυγομαλάς (Κωνσταντινούπολη, 1544-1614), ο Μάξιμος Μαργούνιος, ο Γαβριήλ Σεβήρος (1541-1616), που είχε τον τίτλο του μητροπολίτη Φιλαδελφείας.

Νίκος Τσούλιας,

Γραμματέας του Τομέα Παιδείας του  ΠΑ.ΣΟ.Κ. – Κινήματος Αλλαγής

Εκκλησία και φιλοσοφία στον νεοελληνικό διαφωτισμό: Μία κριτική στον Π.  Κονδύλη – Cognosco Team

  1. Δεν υπάρχουν σχόλια.
  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: