Αρχική > φιλοσοφία > Δημιουργεί ο χρόνος αιτιότητα;

Δημιουργεί ο χρόνος αιτιότητα;

group-eight: Storm coming over Methwold Fen, Oct 2013Acrylic on panel Fred Ingrams
Storm coming over Methwold Fen,
Oct 2013, Fred Ingrams

Του Νίκου Τσούλια

      Η προσέγγιση της αιτιότητας είναι αυτός καθ’ εαυτός ο πυρήνας της δόμησης της γνώσης αλλά και η ίδια η ουσία της λειτουργίας της σκέψης μας. Ο στοχασμός μας από τα πιο απλά πράγματα μέχρι τα υπαρξιακά ζητήματα την αιτιότητα αναζητεί, με αυτήν ερμηνεύει τον κόσμο και τη ζωή, με αυτή καθησυχάζει την αγωνία μας και δημιουργεί την αίσθηση της ευχαρίστησης στο πάντα ανήσυχο πνεύμα μας. Και είναι ως εκ τούτων όλων – κατά τη γνώμη μου – μείζονος σημασίας η συμπυκνωμένη έκφραση εκείνου του αρχαίου φιλοσόφου που εγκωμιάζοντας την αιτιότητα ισχυριζόταν ότι «είναι προτιμότερο να γνωρίζω την αιτία ενός πράγματος παρά να είμαι βασιλιάς στους Πέρσες».

      Αν η Επιστήμη έχει αποβεί στους καιρούς μας το κύριο πεδίο αναφοράς του σύγχρονου πολιτισμού, είναι ακριβώς γιατί μπορεί και δίνει ικανοποιητικές εξηγήσεις στην πραγματικότητα και ως εκ τούτου μπορεί να παρεμβαίνει αποτελεσματικά στη δημιουργία των γεγονότων και της πραγματικότητας και στην επίλυση των προβλημάτων της ανθρωπότητας, ενώ η μεν Θρησκεία εναποθέτει την ερμηνεία των πάντων στο στερέωμα της «πίστης και του δόγματος» βασιζόμενη μονομερώς στις μεταφυσικές ανησυχίες του ανθρώπου, η δε Φιλοσοφία ασχολείται με εκείνα τα ερωτήματα που δεν μπορούν να απαντηθούν με την απολυτότητα της επιστήμης και ως εκ τούτου η κοινωνική νομιμοποίησή της υστερεί έναντι εκείνης της επιστήμης. Φυσικά με αυτή τη θεώρηση δεν εννοώ ότι δεν χρειάζεται η φιλοσοφία˙ το αντίθετο ακριβώς, είναι απολύτως αναγκαία για τη νοηματοδότηση της ζωής μας ούτε κρίνω την όποια αυταξία της θρησκείας, η οποία άλλωστε είναι ένα ισχυρό πολιτισμικό «φαινόμενο».

      Δημιουργεί ο χρόνος αιτιότητα στα πράγματα ή όχι; Θεωρώ ότι μια πρώτη καλή απάντηση θα ήταν να απαντήσουμε αποφεύγοντας τα άκρα του δίπολου ερωτήματος και να ισχυριστούμε ότι άλλοτε ναι και άλλοτε όχι και πάντοτε ως μια συνιστώσα ανάμεσα σε άλλες πολλές μη χρονικού περιεχομένου. Και πριν προχωρήσουμε σε προσεγγίσεις παραδειγμάτων, εκτιμώ ότι μπορεί να κάνουμε μια πρώτη εκτίμηση διαφοροποιώντας την πραγματικότητα σε δύο μέρη, τη φυσική πραγματικότητα και την πολιτισμική / κοινωνική πραγματικότητα. Θεωρώ ότι στη φυσική πραγματικότητα η έννοια του χρόνου έχει μεγαλύτερη σημασία στο πεδίο της αιτιότητας, ενώ στην αντίστοιχη κοινωνική πραγματικότητα η σημασία της μειώνεται γιατί εδώ επιδρά ιδιαίτερα η ιστορία του ανθρώπου, η σκέψη μας και η πράξη μας.

      Εκείνο που στο παρόν κείμενο μας απασχολεί είναι τούτο. Οι άνθρωποι έχουμε την τάση να αναζητούμε την αιτιότητα είτε γενικά έξω από το χώρο της δικής μας ευθύνης (άρα και αιτιότητας) όταν η εξέλιξη δεν είναι ικανοποιητική γι’ εμάς είτε στο πεδίο της μεταφυσικής όταν τα πράγματα είναι δυσκολοερμήνευτα ή πολύ δυσάρεστα είτε σε έναν μόνο παράγοντα γιατί αυτό μας βολεύει αγνοώντας τη συνέργεια πολύ περισσότερων αιτίων από ένα μόνο είτε στην αλληλουχία του χρόνου, με το απλουστευτικό σχήμα: «ό,τι προηγείται χρονικά είναι αιτία γι’ αυτό που το ακολουθεί»!

      Ας προβληματιστούμε μελετώντας κάποιες ενδεικτικές περιπτώσεις. Πρώτη περίπτωση ενός κοινωνικού και πολιτικού γεγονότος, η πρόκληση της κρίσης στη χώρα μας. Ως βασική – αν και όχι ως μοναδική εν τοις πράγμασι – αιτία θεωρήθηκε η χρονική της αναφορά! Έτσι χρεώθηκε η κυβέρνηση το Γ. Παπανδρέου ως έχουσα την πολιτική ευθύνη, χωρίς να προβληματιστούμε στοιχειωδώς ούτε καν στο αυτονόητο ερώτημα: είναι δυνατόν σε δύο μήνες που είχε την εξουσία η εν λόγω κυβέρνηση να έφερε την οικονομία μας στην οιονεί κατάσταση πτώχευσης; Εδώ περίσσεψε και κυριάρχησε η κομματική σκοπιμότητα και συνάμα έλλειψε παντελώς η κριτική και ορθολογική σκέψη.

      Δεύτερη περίπτωση, ένα απλό γεγονός που συμβαίνει αρκετά συχνά στη χώρα μας, ένα τροχαίο ατύχημα / δυστύχημα. Αν πάρουμε την περίπτωση ενός αυτοκινήτου που εκτροχιάζεται από το στροφή ενός δρόμου χωρίς εμπλοκή άλλου αυτοκινήτου. Οι ερμηνείες που συνήθως δίνουμε είναι του πεδίου αναφοράς της «κακιάς στιγμής» και μάλιστα θεωρούμε ότι, αν το αυτοκίνητο «ξεκινούσε» άλλη ώρα, μάλλον δεν θα γινόταν το περιστατικό. Προφανώς ο άνθρωπος σ’ αυτή την περίπτωση επιχειρεί να μειώσει ή και να μηδενίσει τις δικές του ευθύνες. Αλλά πώς μπορεί να ευθύνεται ο χρόνος, με την ερμηνεία της ώρας αναχώρησης; Γιατί δεν σκεφτόμαστε ότι οποιαδήποτε στιγμή και αν περνούσε ο οδηγός με την ίδια συμπεριφορά (μεγάλη ταχύτητα, μη προσήλωση στην οδήγηση κλπ), θα συμβεί η ίδια εκτροπή; Ούτε φυσικά μπορεί να σταθεί καμιά μεταφυσική ερμηνεία, ακριβώς γιατί δεν έχει καμιά σχέση. Η τόσο συχνή αναφορά στην έννοια της μεταφυσικής οφείλεται στο γεγονός ότι δεν γνωρίζουμε «τι είναι μεταφυσική».

      Ο χρόνος είναι μια συνιστώσα της πραγματικότητας – και ως συνιστώσα και μόνο λειτουργεί -, αλλά η δημιουργία των γεγονότων δεν μπορεί να αποδίδεται μονομερώς σ’ αυτόν επειδή τα γεγονότα εκδηλώνονται σε κάποια χρονική στιγμή, αφού αναπόφευκτα δεν γίνεται και αλλιώς. Η «κακιά στιγμή» είναι επινόηση του ανθρώπου που δεν μπορεί να σκεφτεί λογικά, τίποτα άλλο.

     Όσο ο άνθρωπος δεν μπορεί να δίνει ορθολογικές απαντήσεις στα γεγονότα της πραγματικότητας και στις εκδηλώσεις της ζωής θα παραμένει στα σκοτάδια και θα είναι πάντα χειραγωγημένος από την έλλειψη της δικής κριτικής σκέψης! Και αυτό φυσικά παραπέμπει σε μια απλή εξέλιξη. Δεν θα μπορεί να είναι υποκείμενο και δημιουργός της ζωής του αλλά έρμαιο των ανορθολογισμών του, οι οποίοι θα χρησιμοποιούνται και ως εστίες χειραγώγησής του από κάθε άλλον επιτήδειο…

Gene Kloss (1903-1996) End of the Snowstorm Oil, 24” x 30”

Gene Kloss (1903-1996), End of the Snowstorm

  1. Δεν υπάρχουν σχόλια.
  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: