Αρχική > φιλοσοφία > Όταν ο Λόγος εντρυφεί στους Μύθους…

Όταν ο Λόγος εντρυφεί στους Μύθους…

thunderstruck9:Maximilien Luce (French, 1858-1941), Coucher de soleil [Sunset]. Oil on canvas, 22 x 33 cm.

Maximilien Luce (French, 1858-1941), Coucher de soleil [Sunset]

Του Νίκου Τσούλια

      Η αγκίστρωση της οικολογικής θεώρησης στη ζοφερή συμπτωματολογία της περιβαλλοντικής καταστροφής και ο εγκλωβισμός της σε περιορισμένους χώρους με μικρή κοινωνική δυναμική σημάδεψαν αρνητικά την ελπιδοφόρα κοσμοαντίληψη για μια νέα μη ανταγωνιστική σχέση ανθρώπου και φύσης.

Ο οικολογικός λόγος, τουλάχιστον στο μέρος που αποτιμά την υπάρχουσα κατάσταση, είναι χρεωμένος να μην αισιόδοξος και οραματικός άρα όχι και τόσο γοητευτικός. Και με δεδομένο ότι πάντα ο νεότευκτος λόγος ήταν φύσει και θέσει ελπιδοφόρος και εξέπεμπε ευχάριστες νότες, ανεξάρτητα από το γεγονός ότι τελικά η υλική του έκφραση μάλλον χειραγωγούσε την ανθρώπινη ιστορία, προκαλούνται εύλογες ανησυχίες και προκαταβολικά ερωτήματα για τις προεκτάσεις της οικολογικής σκέψης.

      Αν μάλιστα αναλογιστούμε ότι ο οποιοσδήποτε νέος λόγος πάντα ενσωμάτωνε στη σφαίρα του και κάποιο Μύθο, ο οποίος μάλιστα νομιμοποιούσε το «όραμα» και τις φαντασιώσεις του, τότε το «κούμπωμα» και οι δισταγμοί μας έναντι της οικολογικής συζήτησης είναι αιτιολογημένοι. Μια συζήτηση που αμφισβητεί και την ελκτική «πρόοδο». Γιατί ο άνθρωπος βιώνει γενετικά και συνειδησιακά τις αντιφάσεις του ως συστατικό στοιχείο του υπαρξιακού του δράματος.

     Έτσι, η κορυφαία του εκδήλωση, ο βιομηχανικός πολιτισμός, παρά τη γενικευμένη κρίση που προκαλούσε, τόνωνε το γόητρό του μέσα από τον τεχνολογικό μύθο της ευδαιμονίας, ο οποίος υποσχόταν την προοπτική για περισσότερα υλικά αγαθά και απεριόριστη κατανάλωση ταυτιζόμενος με την τελεονομία της ανθρώπινης κατάστασης.

      Ο Λόγος και η συνείδηση έκαναν υπέρβαση του αρχέγονου Μύθου αποσυνδέοντας την ιστορία μας από την ευρύτερη φυσική ιστορία. Στην πραγματικότητα όμως δημιουργούσαν νέους μη μεταφυσικούς μύθους, για να επικυριαρχήσουν στη φύση διεκδικώντας την απολυτότητα του «είναι» και τον καθολικό έλεγχο του «γίγνεσθαι». Αποτέλεσμα; Η οριοθέτηση της κοινωνίας στα κατασκευάσματά της, τα οποία σφίγγουν τον κλοιό της βιολογικής μας εξέλιξης.

     Είμαστε παγιδευμένοι από παντού: νέφος, ρύπανση θαλασσών, έλλειψη φυσικών πόρων, ακτινοβολίες κάθε συχνότητας, όξινες βροχές, σκουπίδια και απόβλητα, εξαφανίσεις έμβιων ειδών. Η φύση στην κατανάλωση και η ζωή στο εργαστήριο! Αν λοιπόν η οικολογική θεώρηση προσεγγίζει τη σημερινή πραγματικότητα γυμνή, όπως είναι χωρίς φτιασιδώματα και αυταπάτες, είναι το πρώτο και αναγκαίο βήμα της ρήξης με την καθολικά φενακισμένη κατάσταση και της αποτροπής της αδιέξοδης πορείας.

      Πέραν όμως από το τι έχει συμβεί, το βασικό ερώτημα περιστρέφεται βασανιστικά γύρω από το τι μέλλει γενέσθαι. Αν η πρόοδος ταυτίζεται με την οικονομική ανάπτυξη μονομερώς, τι θα γίνει με τους φυσικούς πόρους που είναι περιορισμένοι; Η οικολογική διάρρηξη στους αέναους κύκλους της ύλης και της φύσης θα απορροφηθεί από την ελαστικότητα της βιόσφαιρας του πλανήτη μας;

     Η τάση επικυριαρχίας του ανθρώπου, που πηγάζει από τη νομιμοποίηση της επιστήμης και της τεχνολογίας, μπορεί να αναθεωρηθεί; Αν η γνώση εξακολουθεί να είναι τεμαχισμένη επιζητώντας την ηθική της θεμελίωση στην αποτελεσματικότητα και στην τόνωση της δύναμης της ανθρώπινης παρέμβασης – αποσυνδεόμενη από τη συνολική στοχαστική αναζήτηση της φιλοσοφίας -, δεν υπάρχει η δυνατότητα υπέρβασης του φαύλου κύκλου της υποταγής της φύσης από κανέναν μελλοντικό πολιτισμό.

      Στα παράλια της Ιωνίας η γέννηση της «πόλης» συμπίπτει με το πέρασμα τη φυλετική κοινωνική οργάνωση στην πολιτική ενοποίηση όλων των μελών της κοινότητας, συμπλέει με την ανάδυση της ελεύθερης κριτικής σκέψης από την «αρχή» του μύθου. Εδώ επισυνάπτεται η μια όψη της φύσης, η «μορφή» με την έννοια του Λόγου και έτσι έχουμε ταυτότητα φύσης και Λόγου. Η άλλη όψη, η ύλη θα ακολουθήσει μια παράλληλη τροχιά αλλά με μικρότερη προωθητική δύναμη ελπίζοντας σε μελλοντική αλλαγή των ρόλων…

      Η επόμενη έκρηξη της γνώσης και της συνείδησης στην Αναγεννητική περίοδο διαφοροποιείται από την αντίστοιχη της κλασικής αντίληψης στο γεγονός ότι το προβάδισμα το αναλαμβάνει η υλική όψη της φύσης με πεδίο παρέμβασης τις επιστήμες και μάλιστα τις θετικές επιστήμες που εισήγαγαν το πείραμα. Εγκαταλείπεται η προσέγγιση της αρμονίας και η αναζήτηση του αισθητικά ωραίου στη φύση και στον άνθρωπο από τον πειθαναγκασμό των «νόμων» της ύλης και από τη συνεχή επέλαση του πολιτισμού στα αγαθά της φύσης. Η διολίσθηση προς τη μετασχηματισμένη ύλη της τεχνολογίας ήταν πλέον αναπόφευκτη.

     Η ανθρώπινη νόηση έθεσε το χρόνο στην ίδια βάση με το χώρο. Η έννοια της κυριαρχίας στις τρεις διαστάσεις του κόσμου, μικρόκοσμου, μακρόκοσμου και του πιο βατού μεσόκοσμου επεκτάθηκε και σ’ εκείνη του χρόνου. Εδώ ήταν και το μοιραίο λάθος, γιατί ο χρόνος είναι έξω από την ανθρώπινη σφαίρα. Έτσι, ενώ ο χώρος παιχνίδι στις επιστήμες, ο χρόνος έπαιρνε την εκδίκησή του μέσα από το μέλλον που είναι απροσπέλαστο. Κύλησε πολύ νερό στο αυλάκι της ανθρώπινης παρέμβασης μέχρις ότου αντιληφθούμε ότι ο οικολογικός ορίζοντας είχε γίνει πολύ γκρίζος.

      Και τώρα; Αναζητούμε ένα ξέφωτο για να διαλογιστούμε και να συζητήσουμε. Η ίδια η ζωή είναι μια αυθόρμητη και γενναιόδωρη κίνηση της φύσης, αλλά με την επαναστατική τομή της στην αύξηση της τάξης και της πολυπλοκότητας στο σύνολο της βιόσφαιρας επιβάρυνε την εντροπία της φύσης. Η συνείδηση της ζωής, ο άνθρωπος, με την τεχνόσφαιρά του αυξάνει υπέρμετρα την αταξία της φύσης κάνοντας το «καπάκι της θερμοδυναμικής χύτρας» να χορεύει απρόβλεπτα στους ρυθμούς της βαρύτητας και της υπέρβασης της «κρίσιμης φάσης».

      Αν λοιπόν η ζωή ήταν ένα στοίχημα της φύσης με τον εαυτό της, ένα κβαντικό συμβάν χωρίς προβλεψιμότητα και οριοθετήσεις, η τελική έκβασή της – εν μέρει ή εν όλω – θα είναι μια τυχαία διαδικασία; Ο άνθρωπος όμως επιμένει στο απόσταγμα της προόδου, την τεχνολογία. Η τεχνολογία της εικονικής πραγματικότητας (virtual reality) ανοίγει παράθυρα για νέους κόσμους πέραν των τεσσάρων διαστάσεων, απελευθερώνει δυνάμεις που κατασκευάζουν νέους μύθους, επανασχεδιάζει ένα διαφορετικό ανθρώπινο πνεύμα απ’ αυτό που δημιούργησε η φύση στο σύνολό της.

     Οι τεχνοεπιστήμες φτιάχνουν γεγονότα και κοσμοθεωρίες υιοθετώντας τον τεμαχισμένο / εξειδικευμένο λόγο, που δεν μετουσιώνεται στην καθημερινή γλώσσα, για να νομιμοποιηθεί ή όχι από την κοινωνική ηθική, αλλά επιβεβαιώνεται από τα κατασκευάσματά του στα «μάτια» της ακόρεστης καταναλωτικής μανίας. Έτσι, η φιλοσοφία παρά το γεγονός ότι σύμφωνα με τον Ulmer είναι «εκείνη που μπορεί να αγκαλιάσει το σύνολο της γνώσης που ανταποκρίνεται στην ανθρώπινη υπόσταση», έρχεται παρακολουθητικά και ασθμαίνουσα για να επεξηγήσει τις απέραντες πηγές των «δεδομένων» και τις συνεχώς αυξανόμενες δεξαμενές των πληροφοριών.

      Το οικολογικό πρόβλημα είναι φιλοσοφικό ζήτημα που ανάγεται στην πρωταρχική σχέση φύσης και Λόγου. Είναι ιδεολογικό ερώτημα στη βάση διαλόγου πολιτισμού και αυτονομημένης τεχνολογίας. Η υπέρβαση της περιβαλλοντικής κρίσης θα γίνει με την υπέρβασή μας από τους κατασκευασμένους μύθους; Θα έχει τότε νόημα για τον Homo Sapiens η έκβαση του ερωτήματος; Ή μήπως δεν μπορούμε πλέον να ξεκολλήσουμε από τη σκιά μας και επιδιδόμαστε σε χιμαιρικά ιδεολογήματα;

Δημοσιεύτηκε στο περιοδικό «Κ.ΛΠ», τ. 1, Μάιος 1993

artishardgr:Dame Laura Knight - The Cornish Coast 1917

Dame Laura KnightThe Cornish Coast 1917

  1. Δεν υπάρχουν σχόλια.
  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: