Αρχική > φιλοσοφία, Ψυχολογία > Για το θρησκευτικό αίσθημα

Για το θρησκευτικό αίσθημα

Για το θρησκευτικό αίσθημα

Του ΤΟΜΑΣ ΜΑΝ

 

Ιούλιος 28, 2019

 

ΟΤΑΝ ο πάστορας του Σαιντ-Μαρί, στο Λυμπέκ, ντυμένος με τα ιερατικά του άμφια, γονυπετής στο προσκέφαλο του κρεβατιού του πατέρα μου, προσευχόταν, ο ετοιμοθάνατος, αφού γύρισε το κεφάλι από δω, από κει με ανησυχία, διέκοψε τις ευλαβικές του προσευχές μ’ ένα ενεργητικό «αμήν!». Ο πάστορας δεν επέτρεψε στον εαυτό του να ταραχτεί και ακόμη, στην αγόρευσή του μπροστά στον τάφο, έφτασε να τον επαινέσει γι’ αυτό το αμήν, που με τρόπο σαφή για μένα, έφηβο ακόμη, σήμαινε απλά: «Ε! λοιπόν αρκετά».

Σχετική εικόνα

Αυτό το αμήν, το έχω ακόμη στ’ αυτιά όταν μου ζητούν να εξηγηθώ για τα θρησκευτικά μου αισθήματα – όπως άλλωστε, όλη μου η ζωή υπήρξε πάντοτε έντονα επηρεασμένη από κείνη του πατέρα μου, και ίσως υπάρχει, εδώ επίσης, ένα θρησκευτικό χαρακτηριστικό. «Τη φιλία, την αγάπη και την ευλάβεια, λέγει ο Νοβάλις, θα έπρεπε να τις χρησιμοποιούμε με μυστήριο. Δεν θα έπρεπε να μιλούμε γι’ αυτές παρά σ’ ελάχιστες στιγμές εσωτερικής συνάφειας. Γι’ αυτά τα θέματα θα ‘πρεπε να επικοινωνούμε σιωπηρά. Πολλά πράγματα είναι πολύ λεπτά ώστε να τ’ αγγίζουμε με την σκέψη, και πολύ περισσότερο ακόμη, για να τα μιλούμε». Αυτό δεν τον εμπόδισε άλλωστε να γράψει άφθονα πάνω στη θρησκεία.

Αλλά τι είναι το θρησκευτικό αίσθημα; Η σκέψη του θανάτου.

Είδα να πεθαίνει ο πατέρας μου, ξέρω πως θα πεθάνω, και αυτή η σκέψη μου είναι οικεία ανάμεσα σ’ όλες. Βρίσκεται πίσω απ’ αυτά που σκέφτομαι και γράφω. Η τάση να παρατηρώ κάθε πράγμα στο φως του και κάτω από το σημάδι του, μου είναι τόσο φυσική ώστε μου χρειάστηκε να κάνω μια πραγματική προσπάθεια στον εαυτό μου για να χαράξω τις τελικές γραμμές του τελευταίου μου μυθιστορήματος: «Στο όνομα της αγάπης και της καλοσύνης, ο άνθρωπος δεν πρέπει να επιτρέπει στον θάνατο να κυριαρχεί τις σκέψεις του». Είναι μια προσπάθεια που, οι φίλοι μου το ξέρουν, είχε πάνω στη σκέψη μου και τις πράξεις μου πολλές συνέπειες παρεξηγημένες. Η αντίθεση ανάμεσα στο θρησκευτικό αίσθημα και την ηθική, δηλαδή τον κόσμο του καθήκοντος, αποτελεί τον χώρο της πνευματικής μου εμπειρίας τον πιο προσωπικό.  Ίσως αυτή η εμπειρία να μην είναι η τελευταία – αλλά δεν είναι ακόμη εδώ, για μένα, παρά μια υπόθεση.

Η πίστη; Η απιστία; Δεν θα μπορούσα σχεδόν να προσδιορίσω την μια ή την άλλη, όπως δεν θα μπορούσα να πω αν θεωρώ τον εαυτό μου πιστό ή άπιστο. Όταν με κατηχούν, δεν μπορώ να διακηρύξω, για κάθε ομολογία πίστης, παρά ένα βαθύ σκεπτικισμό σχετικά με αυτό που αποκαλούν πίστη, όπως γι’ αυτό που αποκαλούν απιστία. Το αιώνιο μυστήριο μας περιβάλλει και μας σφίγγει από τόσο κοντά ώστε θα έπρεπε να είμαστε ζώα για να πάψει να μας στοιχειώνει και για μια μέρα.

Σχετική εικόνα

 

Αφότου αφυπνίστηκα πνευματικά, δεν πέρασε μέρα που να μην σκεφτώ το θάνατο και το ανθρώπινο αίνιγμά μας. Αλλά σε τι μου ζητούν να πιστεύω; Σ’ έναν «Θεό» που δημιούργησε το σύμπαν του Αϊνστάιν και απαιτεί σ’ αντάλλαγμα τη γονυκλισία, τη λατρεία, την υποταγή χωρίς όρια; Και γιατί όχι; Το σύμπαν του Αϊνστάιν θα μπορούσε να είναι ακόμη πιο μεγαλιώδες και σύνθετο και να μην φαίνεται, η στάση μου δεν θα ήταν λιγότερο ενθουσιώδης για το δημιουργό του. Εγώ επίσης, είμαι ικανός να δημιουργήσω ένα «έργο», ένα «σύμπαν», ένα μηχανισμό ακραία σύνθετο και περιορισμένο καθεαυτό με αιχμές παραλογισμού. Δεν είναι εδώ μια τέχνη, ή μάλλον, δεν υπάρχει εδώ τίποτε περισσότερο παρά τέχνη – κανείς λόγος να προσκυνούμε γέρνοντας το μέτωπο ως το χώμα. Θα μου απαντούσαν πως αυτή την τέχνη, την αντλώ από «Εκείνον» μόνο, θα μου θυμίσουν απλά πως ο άνθρωπος είναι ένα ον που συμμετέχει στο πνεύμα. Το θρησκευτικό στοιχείο, σ’ αυτόν, περιλαμβάνεται μέσα στο δυισμό της φύσης και του πνεύματος που τον συνθέτουν. Η κατάσταση του ανθρώπου μέσα στον κόσμο, οι αρχές του, η καταγωγή του, οι σκοποί του, να το μεγάλο μυστήριο· και το θρησκευτικό πρόβλημα είναι το ανθρώπινο πρόβλημα, η διερώτηση του ανθρώπου πάνω στον εαυτό του.

Αποκλίνω ελάχιστα στην άποψη να μεταβάλω αυτό το πρόβλημα σε μιαν έννοια ιδεαλιστική, πνευματικοποιημένη, που δεν θα άφηναν να υποθέσουν μερικές από τις πολεμικές μου εξομολογήσεις. Γνωρίζω τη θρησκεία της σάρκας. Δεν παραγνωρίζω τον θρησκευτικό τόνο σύγχρονων προσπαθειών που αποσκοπούν να συνάψουν ένα καινούργιο δεσμό ανάμεσα στον άνθρωπο και τη φύση. Ο τονισμός της φυσικής μας πλευράς μπορεί να έχει ένα χαρακτήρα θρησκευτικό, όπως η υπεράσπιση της πνευματικής μας ουσίας, αυτό αποτελεί μέρος του ανθρώπινου μυστήριου, είναι το ίδιο το μυστήριο. Αν συντάσσομαι με μια πεποίθηση, με μια «θρησκεία», να την: είναι πως δεν υπήρξε ποτέ στάδιο που σ’ αυτό ο άνθρωπος να μην ήταν ήδη πνεύμα, αλλά αποκλειστικά φύση.

Η τάση της μόδας, που συνίσταται να τον «επαναφέρει» σ’ αυτό το στάδιο, η δυσφήμηση των ιδεών, ίδιο στην εποχή μας, μου προκαλούν τρόμο ως τα μύχια της ψυχής. Ο άνθρωπος δεν άρχισε ποτέ ούτε έπαψε να τείνει προς την ιδέα,το Απόλυτο, μέσα από τις αντινομίες της διπλής πνευματικής και σαρκικής φύσης του, είναι δω μια από τις αδυναμίες του, μια προίκα, και αγνοώ από πού προέρχεται. Αν του την παραχωρήσετε, συναρτάται με τη φύση του και την αλήθεια του και θα εξαπατούσε ο ίδιος τον εαυτό του αν την αρνιόταν, αν απαρνιόταν να υψώσει τα μάτια προς τον «Θεό», – να υψώσει τα μάτια προς τον εαυτό του.

 

Αποτέλεσμα εικόνας για Thomas Mann

Αποκάλεσαν το «Μαγικό Βουνό» μου ένα μυθιστόρημα παιδευτικό, αλλά καθώς το ανθρώπινο πρόβλημα, το αίνιγμα του ανθρώπου, τοποθετείται στο κέντρο του, δεν πέφτω έξω αν το χαρακτηρίσω ένα βιβλίο θρησκευτικό – και οι αιχμές του σαρκικού μυστικισμού δεν μπορούν παρά να με επικυρώσουν μέσα στο θέμα μου. Τίποτε το εκπληκτικό, λοιπόν, κανένα αποτέλεσμα της τύχης, αν η θρησκευτική ιστορία και κείνη των μύθων έχουν, από πολύ χρόνο, απορροφήσει ολοκληρωτικά το ενδιαφέρον μου – έναν κόσμο της πιο συγκινητικής εσωτερικότητας, έναν κόσμο αρμονικό,, όπου από την αρχή περιλαμβάνονται ήδη όλα. Αυτή η υπόθεση σχηματίζει το θέμα του μυθιστορήματος που εργάζομαι τώρα, ένα βιβλίο ακόμη πιο μπερδεμένο και ίσως πιο παράξενο από το προηγούμενο, ώστε να δικαιούται ν’ αναρωτηθεί κανείς αν θα βρει ποτέ ένα κοινό. Όσο για μένα, ξέρω πως μ’ ευχαριστεί και με κατέχει απέραντα. (1931)

Μετάφραση: Θανάσης Θ. Νιάρχος

  • Πρώτη δημοσίευση: ΕΥΘΥΝΗ,Φυλλάδιο νεοελληνικού προβληματισμού. Τεύχος 54, Ιούνιος 1976

https://www.timesnews.gr/gia-to-thriskeytiko-aisthima/

 

Αποτέλεσμα εικόνας για ΤΟΜΑΣ ΜΑΝ

  1. Δεν υπάρχουν σχόλια.
  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: