Αρχική > γεωγραφία, κοινωνία > Σχέσεις φυσικού και δομημένου περιβάλλοντος

Σχέσεις φυσικού και δομημένου περιβάλλοντος

Του Νίκου Τσούλια

      Θα μπορούσαμε προοιμιακά να ισχυριστούμε ότι οι εν λόγω σχέσεις αντιστοιχούν στις σχέσεις φύσης και κοινωνίας, αφού οι δύο έννοιες του περιβάλλοντος (φυσικού και δομημένου) αντιστοιχούν πράγματι εκεί. Αλλά μπορούμε εύκολα να διαπιστώσουμε ότι υπάρχουν σημαντικές διαφοροποιήσεις συγκρίνοντας τα ζεύγη αυτών των δύο σχέσεων

.

  

Η Βασιλίσσης Σοφίας, 1922-1930

  Ας ξεκινήσουμε με το κύριο θέμα μας. Το δομημένο περιβάλλον έχοντας ως αποκλειστικό δημιουργό τον άνθρωπο υπηρετεί τις ανάγκες και τους σκοπούς του μοναδικού δημιουργού του, ενώ το φυσικό περιβάλλον είναι απόρροια πολλών φυσικοχημικών και βιολογικών διεργασιών και αντιστοιχεί σε ένα μεγάλο φάσμα «σκοπιμοτήτων» όλων των έμβιων όντων που εμπεριέχονται σ’ αυτό και διαμορφώνει με αξιοζήλευτη «ικανότητα» μια οικολογική ισορροπία που του επιτρέπει την αυτονομία και την διαρκή εξέλιξή του. Το ανθρωπογενές περιβάλλον έχει μικρή χρονική κλίμακα εξέλιξης, ενώ οι ρυθμοί της εξέλιξής του είναι πολύ μεγάλοι. Αντίθετα το φυσικό περιβάλλον έχει σαφώς μεγαλύτερη χρονική κλίμακα αλλά και μικρότερους ρυθμούς όσον αφορά τη υπόθεση της εξέλιξής του.

      Ποιο περιβάλλον εξαρτάται από το άλλο και ποιο είναι κυρίαρχο έναντι του άλλου; Εδώ οι αναφορές είναι πιο σύνθετες. Το δομημένο περιβάλλον είναι σαφώς υποσύνολο του φυσικού περιβάλλοντος και αυτό αφορά και τη γεωγραφική – χωρική κλίμακα και την ιστορικογενετική τους πορεία, αν μπορούμε να συγκρίνουμε και αυτή την πλευρά τους. Το ανθρωπογενές περιβάλλον – λέμε στην οικολογία – ότι είναι ετερότροφο, ενώ το φυσικό περιβάλλον είναι αυτότροφο, δηλαδή έχει αυτονομία όσον αφορά την ενεργειακή του βάση. Αν παρατηρήσουμε τα πολεοδομικά συγκροτήματα της Αθήνας και της Θεσσαλονίκης – που είναι και τα μεγαλύτερα παραδείγματα δομημένου περιβάλλοντος στη χώρα μας -, θα διαπιστώσουμε ότι ανά πάσα στιγμή μεγάλα φορτηγά μεταφέρουν προς τις πόλεις αυτές τόνους επί τόνων τροφίμων, φυτικών και ζωικών, προκειμένου να εξυπηρετηθούν οι ανάγκες των κατοίκων τους. Κάθε δομημένο περιβάλλον έχει λοιπόν ενεργειακή εξάρτηση από το φυσικό περιβάλλον, ανεξάρτητα από το γεγονός ότι η παραγωγή των τροφίμων συνδέεται εν πολλοίς με τις συστηματικές καλλιέργειες του ανθρώπου.

      Παρόλο που το ανθρωπογενές περιβάλλον είναι εξαρτημένο από το φυσικό περιβάλλον, θα παρατηρήσουμε ότι οι άνθρωποι όταν διαμορφώνουν το δικό τους αστικό κυρίως περιβάλλον, κάνουν καθετί για να εκδιώξουν ακόμα και το πιο μικρό υπόλειμμα του προϋπάρχοντος φυσικού περιβάλλοντος. Δείχνουν να αγνοούν προκλητικά την ανάγκη του φυσικού περιβάλλοντος. Και αυτό δεν αφορά μόνο τον τομέα της ενέργειας, όπου μπορούν να υπάρχουν λύσεις μέσω της μεταφοράς τροφίμων, αλλά και τις ζωτικές ανάγκες του ίδιου του ανθρώπου π.χ. την πρώτιστη και ζωτική ανάγκη για οξυγόνο. Χαρακτηριστικά παραδείγματα αυτής της αντι-ανθρώπινης και αντικοινωνικής συμπεριφοράς είναι όπως είδαμε τα αστικά τοπία των δύο μεγαλύτερων πόλεων της χώρας μας. Οι περιοχές με φυτοκάλυψη που υπάρχουν εντός αυτών των πόλεων είναι κάτι μικρά και φτωχά μπαλώματα πρασίνου, που απλώς θυμίζουν ότι υπήρχε φυσικό περιβάλλον.

      Βέβαια όλη αυτή η αστική βαρβαρότητα είναι απόρροια του μοντέλου ανάπτυξης κυρίως της δεκαετίας του 1960, όπου ως ανάπτυξη θεωρήθηκε η μαζική τσιμεντοποίηση κάποιων περιοχών. Πρόκειται για ένα «πολιτικό παραλήρημα» άγνοιας και εμπορευματοποίησης, κερδοσκοπίας και πρόσκαιρου πλουτισμού που οδήγησε τις πόλεις μας και τη χώρα μας σε ένα πλήρως στρεβλό μοντέλο ανάπτυξης. Ίσως σε καμιά άλλη χώρα της Ευρώπης η εκδίωξη του φυσικού περιβάλλοντος κατά την εκδήλωση της αστικοποίησης δεν έλαβε τέτοιες διαστάσεις όπως στην Ελλάδα. Οι μεγάλες πόλεις μας εμφανίζονται «από αέρος» ως ένα «τσιμεντένιο συνεχές», ως ένα αντι-αισθητικό μόρφωμα, ως ένα εξόφθαλμο δημιούργημα που αποτελεί και μια όψη ύβρεως προς το φυσικό περιβάλλον.

      Αλλά η σχεδόν πλήρης εκδίωξη του φυσικού περιβάλλοντος δεν είναι μόνο θέμα ενέργειας ή οξυγόνου, άρα και ποιότητας ζωής. Είναι μέγιστο θέμα αισθητικής και ψυχικής ανάγκης για τον ίδιο τον άνθρωπο. Μαυρίζει η ψυχή του από το τσιμεντένια τέρατα που είναι κολλημένα το ένα δίπλα στο άλλο. Ο άνθρωπος και η ιστορία του δεν γεννήθηκαν έξω από τη φύση, αντίθετα είναι δημιουργήματά της. Γι’ αυτό η επίσκεψη του ανθρώπου σε ένα φυσικό περιβάλλον τού αναπτύσσει μια ψυχική ευφορία, μια αισθητική απόλαυση, μια ηρεμία της σκέψης και μια παράλληλη έκρηξή της γιατί βρίσκει καινούργιες αφορμές δημιουργικού στοχασμού, γιατί νιώθει μια οικειότητα αρχέγονη, γιατί νιώθει τις αισθήσεις του διεγερμένες και τα συναισθήματά του να έχουν μετασχηματιστεί σε πιο γλυκές και πιο όμορφες εξάρσεις.

      Βέβαια, για να μην πάμε το εκκρεμές της ανάλυσής μας στην άλλη άκρη, δεν μπορεί να υπάρξει και δεν έχει νόημα να γίνει μια κάποιου είδους «επιστροφής στη φύση», του τύπου «ένα σπίτι στο λιβάδι» κλπ. Κάτι τέτοιο μπορεί να φαντάζει ρομαντικό με βάση τις παλιότερες θεωρήσεις, αλλά σήμερα είναι αντι-ιστορικό και χωρίς νόημα. Και μόνο η μεγάλη αύξηση του γήινου πληθυσμού παραπέμπει σχεδόν νομοτελειακά στην αστικοποίηση μεγάλων περιοχών του πλανήτη μας.

      Εκείνο που απαιτείται είναι η σύμπλευση δομημένου και φυσικού περιβάλλοντος, δηλαδή το ανθρωπογενές περιβάλλον να διαμορφωθεί ως υποσύνολο του φυσικού περιβάλλοντος – όπως πράγματι είναι – και να μην προχωράει σε πρακτικές εκδίωξης της φύσης. Γιατί σε μια τέτοια περίπτωση αποξενώνεται ο ίδιος ο άνθρωπος, ενώ και το ίδιο το δικό του απόλυτα ανθρωπογενές οικοσύστημα δεν μπορεί να έχει αισιόδοξη εξέλιξη, δεν μπορεί να έχει μέλλον!

Advertisements
  1. Δεν υπάρχουν σχόλια.
  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: