Αρχική > φιλοσοφία > Ο υπαινιγμός στο λόγο και στη ζωή

Ο υπαινιγμός στο λόγο και στη ζωή

Mother Earth» Abstract Art

Του Νίκου Τσούλια

      Κινείται στα όρια του εκφραστικού και του ανέκφραστου. Συχνά εμπεριέχει πλούσιο ερμηνευτικό περιεχόμενο, ενώ δεν είναι καθόλου σπάνιο ο υπαινιγμός να έχει μεγαλύτερη σημασία και από αυτή καθ’ εαυτή την εκφρασμένη σκέψη που συνοδεύει και που κατά τεκμήριο έχει και τον πρώτο λόγο.

      Ο υπαινιγμός αναβρύζει από πολλές πηγές. Δεν ξεκινάει απλά και μόνο από τα περισσεύματα του λόγου ή από την πλούσια ερμηνευτική του δυναμική. Μπορεί να αναδύεται από το άρρητο ή το υπόρρητο μέρος ή από έναν συμβολισμό ή από μια τελετουργία του λόγου. Η κύρια δύναμή του – κατά τη γνώμη μου – οφείλεται πρωτίστως στο ότι δίνει τη δυνατότητα στον άνθρωπο – δέκτη να αξιολογήσει με τα δικά του εξηγητικά εργαλεία και να δώσει τον προσωπικό του χρωματισμό στην άποψη του συνομιλητή του.

      Ο υπαινιγμός δεν ανήκει μόνο σ’ αυτόν που τον εκδηλώνει αλλά και σ’ αυτόν που τον προσλαμβάνει. Είναι κοινός τόπος της δια-συνεννόησης των ανθρώπων. Εδώ συναντιούνται οι προεκτάσεις της σκέψης και των δύο πλευρών σε ένα πεδίο που είναι ταυτόχρονα και γλωσσικό, αφού αναπτύσσεται στον απόηχο του λόγου του ομιλητή αλλά και μη γλωσσικό, αφού επωάζεται στην επεκτατική σκέψη του ακροατή. Περιλαμβάνει πολλαπλές στρωματώσεις μιας διανθρώπινης επικοινωνίας. Είναι γλωσσικό παιχνίδι, με εναλλασσόμενο τον κυρίαρχο ρόλο ανάμεσα στο «σημαίνον» και στο «σημαινόμενο», ανάμεσα στο ρηθέν και στο άρρητο. Ο υπαινιγμός είναι πάντα συστατικό στοιχείο του ευφυούς λόγου. Και μάλιστα όσο πιο ευφυής είναι ο λόγος, τόσο πιο υπαινικτικός είναι, και αντιστρόφως, όπως λέμε στα μαθηματικά. Κινείται στις ακρώρειες του στοχασμού αναστατώνοντας κάθε τάση εφησυχασμού και νηνεμίας. Είναι εκ φύσεως προκλητικός και διεγερτικός, στοχαστικός και δημιουργικός.

      Και φυσικά ο υπαινιγμός δεν είναι πεδίο μόνο στο λόγο. Θεωρώ ότι στην τέχνη βρίσκει φοβερό έδαφος καλλιέργειας και ανάπτυξης. Κάθε έργο τέχνης έχει πολλαπλές αναγνώσεις και ερμηνείες, ακριβώς γιατί δίνει σε κάθε δέκτη να διαμορφώσει τον δικό του, τον απόλυτα προσωπικό χώρο της νόησής του και κυρίως των συναισθημάτων. Βρισκόμενος / βρισκόμενη κάποιος / κάποια μπροστά από έναν πίνακα του Βαν Γκογκ κάθεται και ατενίζει το περιγραφόμενο αντικείμενο και διαπιστώνει ότι όσο το κοιτάζει και το παρατηρεί, όσο στοχάζεται και αναλύει την εικόνα τόσο ξεπετάγονται στοχασμοί και συναισθήματα, τόσο η έκσταση και η συγκίνηση γνωρίζουν άγνωστες πτυχές που ποτέ σ’ άλλες στιγμές του παρατηρητή δεν θα δημιουργηθούν. Αλλά όλα αυτά από ένα στερέωμα υπαινιγμών δεν εξορμούν;

      Διαβάζουμε ένα ποίημα και κινούμαστε την ίδια στιγμή στο ρητό μέρος και πρωτίστως στο συμβολικό του μέρος, όπου εκεί επιχειρούμε να διακρίνουμε και το πνεύμα του έργου και την ψυχή του ποιητή. Και μάς αρέσει αυτό το παιχνίδι της ποίησης, γιατί το δημιούργημά της είναι κοινός τόπος αναγνώστη και ποιητή, είναι μια υπαινικτική συνεννόηση με πλούσια κοιτάσματα ερμηνείας και προβληματισμού. Ο Μαλλαρμέ διευρύνει τη σχετική προσέγγιση και θεωρεί ότι ποίηση είναι ο υπαινιγμός αιωρούμενων, πάντα εξαφανιζόμενων εικόνων. Η Λένα Αραμπατζίδου σε μια σπουδαία αναφορά της για το έργο του Καβάφη εκτιμά ότι «μέσα στην καβαφική ποιητική η υπαινικτική χρήση του λόγου επιτελεί ίσως και την πιο κεντρική λειτουργία και ο ποιητής ανάγει την απόκρυψη, το υπονοούμενο, τον υπαινιγμό σε βασική συνθήκη»[i].

     Αλλά υπάρχουν ρεύματα σκέψης, ρεύματα τέχνης που προάγουν τον υπαινιγμό σε πρωταρχικό πεδίο θεώρησης της πραγματικότητας μέσω των ποικίλων συμβολισμών που ενυπάρχουν είτε στον κόσμο καθ’ εαυτό είτε στην υποκειμενική μας πραγματικότητα είτε στην όποια διασύνδεση αυτών των δύο πεδίων. «Η συμβολιστική ποίηση στηρίζεται στη μαγεία των λέξεων, στις διακυμάνσεις του ρυθμού. Εξαιτίας της επιθυμίας των συμβολιστών για μουσικότητα και ρευστότητα η μορφή “χαλαρώνει” από τους αυστηρούς κανόνες της παραδοσιακής ποίησης (ομοιοκαταληξία και μέτρο). Οι λέξεις αποσυνδέονται από το νόημά τους κι αποκτούν δικό τους ήχο. Ο υπαινιγμός και η διακριτική νύξη χρησιμοποιούνται ως μέσα του συμβολισμού, γιατί γοητεύουν τη φαντασία»[ii].

      Στη λογοτεχνία η δύναμη του στοχασμού και η πρόκληση του προβληματισμού συνάπτονται με απόλυτο τρόπο με τα ατέλειωτα γεννητούρια του υπαινιγμού που εκμαιεύει κάθε φράση. Καθετί που διαβάζουμε δεν είναι ακριβώς αυτό που … διαβάζουμε. Αυτό που διαβάζουμε είναι διαμεσολαβημένο από πολλαπλούς υπαινιγμούς και έτσι όταν εμείς προσλαμβάνουμε το κείμενο έχει εισχωρήσει μέσα του ένας ολόκληρος κόσμος υπαινιγμών. Και είναι αυτή η τελετουργία ένα παιχνίδι της ανάγνωσης, στο οποίο ο αναγνώστης θα συμμετάσχει εξ ορισμού, θέλει δε θέλει, αν και κατά κανόνα το επιθυμεί βαθύτατα γιατί είναι παιχνίδι που του κεντρίζει τη φαντασία και τον προσωπικό στοχασμό και του χαρίζει την ίδια τη μαγευτική απόλαυση του διαβάσματος.

      Αλλά και η ίδια η ζωή σε κάθε έκφρασή της εμπεριέχει τον υπαινιγμό σε κάθε κίνηση του σώματός μας, σε κάθε κοινωνική μας λειτουργία. Συζητάμε με μια όμορφη γυναίκα και την ίδια στιγμή προσπαθούμε να διαμηνύσουμε με όλα τα όπλα του υπαινιγμού ότι ο εαυτός μας είναι αλλού, ότι είναι στη χώρα της μαγείας και της ομορφιάς της. Και η γυναίκα θα το αντιληφθεί και οι υπαινιγμοί θα χορεύουν ή θα καθηλώνονται, την ίδια στιγμή που η συζήτηση μπορεί να είναι χαμένη στο ανούσιο… Την ώρα που ο ομιλητής απευθύνεται στο ακροατήριο οποιασδήποτε εκδήλωσης η συμπεριφορά του σώματός του, οι χειρονομίες του και οι εκφράσεις του προσώπου του αναδύουν στοιχεία υπαινιγμού που συγκλίνουν το πιο πιθανό στον προσδοκώμενο στόχο της ομιλίας και αυτή η παράλληλη μη «λεκτική εικόνα του» αποτελεί καίριο πεδίο για μια διαφοροποιημένη και στοχευμένη κίνηση του ομιλητή αλλά πάντως δεν δημιουργείται κατ’ ανάγκην συμπληρωματικά θετική εικόνα και για τους ακροατές, γιατί γνωρίζουν ότι οι υπαινιγμοί του σώματος μάλλον είναι στημένοι…

      Στους ερωτευμένους ο υπαινιγμός με όλη τη σημειολογία του είναι σε πλήρη ανθοφορία. Η λάμψη και η ακτινοβολία των προσώπων, οι άπειρες εκφράσεις των βλεμμάτων, το άγγιγμα των χεριών και των σωμάτων εκκινούν από τους πάντα ανοιχτούς ορίζοντες του υπαινιγμού, που στην περίπτωση αυτή συνάπτονται με τους ορίζοντες της ισχυρής επιθυμίας και του ακόρεστου πόθου. Μιλούν οι ερωτευμένοι, αλλά η σκέψη τους και το σώμα τους και όλο το «είναι» τους ταξιδεύουν στους τόπους του υπαινιγμού, όπου βέβαια είναι πλημμυρισμένοι από ερωτισμό και από φαντασιώσεις. Σε αυτή την περίπτωση βέβαια ο υπαινιγμός γρήγορα θα χάσει την πρωτοβουλία, αλλά θα έχει παίξει το ρόλο του. Άλλωστε, ό,τι συνεργεί στην εκδήλωση του έρωτα σύντομα χάνει τη μορφή του από την ερωτική φωτοπανδαισία.

[i] http://www.bookpress.gr/sinenteuxeis/ellines/lena-arampatzidou

[ii] http://dide-anatol.att.sch.gr/tte/nea/sumbouloi/symbolismos_lyk.pdf

abstract works by Zachary Brown

 

http://naturalmindandbody.wordpress.com/2011/10/13/abstract-paintings-for-inspiration/

  1. Δεν υπάρχουν σχόλια.
  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: