Αρχική > πολιτισμός, λογοτεχνία > Σαίξπηρ και Ελλάδα

Σαίξπηρ και Ελλάδα

ΣαιξπηρΠορτρετο

Του Τάκη Κατσιμάρδου

 

http://fractalart.gr/

 

 

«Ο βλέπων ανάμεσα εις την ροήν των αιώνων…»

 

Οι πρώιμες επαφές -συναντήσεις του σαιξπηρικού έργου με την ελληνική γλώσσα και τον πολιτισμό κατά το 19ο αιώνα . Οι πρώτες μεταφράσεις , θεατρικές παραστάσεις και η πρόσληψή του.

 

Τετρακόσια χρόνια από το θάνατο του Ουίλιαμ Σαίξπηρ (1564-1616) και καθώς συνεχίζονται στον κόσμο και τη χώρα μας πολύπλευρες  εκδηλώσεις  , αντί άλλου προλόγου , ας γυρίσουμε πίσω έναν ακριβώς αιώνα: « Συνεπληρώθησαν τριακόσια χρόνια από του θανάτου του ποητού των ποιητών… Δεν ήτο μόνον ευφυής δραματικός συγγραφεύς , αλλά δαιμόνιος και κατ΄ εξοχήν δημιουργός,  υποφήτης (χρησμολόγος), ο βλέπων, ο μοναδικός ανάμεσα εις την ροήν των αιώνων, ποιητής…»

Η διαπίστωση ανήκει στον Κωστή Παλαμά ,  σ΄ ένα από τα δημοσιογραφικά του κείμενα τέτοιες μέρες του 1916. Μαζί με την εκτίμηση ότι οι μεταφράσεις των έργων του στα ελληνικά αποτελούν «κεφάλαιο από τα σημαντικότερα στην εξέλιξη της νέας ελληνικής λογοτεχνίας». Δεν  είναι , βεβαίως, τυχαίο ότι αναφέρεται συνολικά στη λογοτεχνία κι όχι ειδικά στο θέατρο, πράγμα που δίνει στην επίδραση αυτή ακόμη μεγαλύτερη βαρύτητα.

Οι αρχικές κινούσες αιτίες και τα πρώτα ευρύτερα επακόλουθα της πρόσληψης του Σαίξπηρ στην Ελλάδα του 19ου αιώνα , μαζί με τα μηνύματα στην καρδιά και το νου των θεατών στις σαιξπηρικές  παραστάσεις , έχουν απασχολήσει και απασχολούν ακόμη πολλούς ειδικούς μελετητές.

Σαιξπηρ1

Αντίτυπο της πρώτης έκδοσης με έργα του Σαίξπηρ του 1623

Shakespeare Lives και στα καθ΄ ημάς , όπως είναι η προμετωπίδα των διεθνών εκδηλώσεων φέτος για τις τέσσερις εκατονταετίες από το θάνατό του. Είτε , όπως τιτλοφορούνταν μια από τις πιο ενδιαφέρουσες παρεμβάσεις στο πλαίσιο αυτό πριν από μερικούς μήνες στην Αθήνα «Οι καιροί αλλάζουν , αλλά ο Σαίξπηρ μένει». Ο λόγος για το Βρετανό σκηνοθέτη Γκρέγκορι Τόμσον, που συμπύκνωσε την «αιωνιότητα» του Σαίξπηρ στις  αρχετυπικές μορφές και καταστάσεις στα έργα του. Δίνοντας μια κλασικά διαχρονική απάντηση στο ερώτημα «γιατί ο Σαίξπηρ είναι επίκαιρος πάντα»:

«Πρώτα από όλα γιατί είναι ένας μεγάλος δραματουργός, τα έργα του είναι συναρπαστικά. Ωστόσο το έργο του Σαίξπηρ συνολικά είναι πάντα επίκαιρο γιατί έχει να κάνει με τα θέματα που απασχολούν πάντα τους ανθρώπους: την αγάπη, την εκδίκηση και την πολιτική εξουσία. Το έργο του έχει ιδιαίτερη σημασία σήμερα, γράφτηκε σε μια εποχή που η συμπυκνωμένη πολιτική και θρησκευτική εξουσία συναντιόταν με τις επιστημονικές ανακαλύψεις, τις ιδέες της μεταρρύθμισης όπως η προσωπική σχέση με το θεό ή την αναγέννηση της ιδέας της καθολικής αγάπης. Στις τρέχουσες γεωπολιτικές καταστάσεις όπου οι δημοκρατίες έρχονται σε σύγκρουση με τα περισσότερα ιεραρχικά συστήματα των κυβερνήσεων και οι χειραφετημένες κοινωνίες συναντούν τις πατριαρχικές κουλτούρες υπάρχει μια αντανάκλαση του ελισαβετιανού κόσμου. Είναι σχετικές με τον Σαίξπηρ παρόλο που δεν υπάρχουν πια βίαιες αλλαγές καθεστώτων, κώδικες τιμής και εκδίκησης…»

Ο τάφος του στο Στράτφορντ -απόν- Εβιόν με το γριφώδη επιτύμβιο : Καλέ φίλε, στο όνομα του Θεού συγκρατήσου, Στο να σκάψεις τη σκόνη που εσωκλείεται εδώ. Ευλογημένος όποιος ήσυχες αφήσει αυτές τις πέτρες, Καταραμένος όμως όποιος ανακινήσει τα κόκκαλα μου.

Ο τάφος του στο Στράτφορντ -απόν- Εβιόν με το γριφώδη επιτύμβιο :
Καλέ φίλε, στο όνομα του Θεού συγκρατήσου,
Στο να σκάψεις τη σκόνη που εσωκλείεται εδώ.
Ευλογημένος όποιος ήσυχες αφήσει αυτές τις πέτρες,
Καταραμένος όμως όποιος ανακινήσει τα κόκκαλα μου.

Αναζητώντας τις ρίζες της πρόσληψης και της «ελληνοποίησης» του ποιητή των ποιητών  οδηγούμαστε στα χρόνια πριν από τη συγκρότηση του ελληνικού κράτους. Την περίοδο του νεοελληνικού διαφωτισμού, όταν εκδηλώνονται οι πρώτες απόπειρες γνωριμίας από τον παροικιακό ελληνισμό. Αλλά και τα Επτάνησα.

  • Μια πρώτη γνωστή αναφορά  γίνεται το 1817 από τον Πλάτωνα Πετρίδη , σε μετάφραση των Ωρών του J. Thomson (προρομαντικός ποιητής του 18ου αιώνα με ισχυρή επίδραση) , όπου μνημονεύεται «ο μέγας Σχακεσπεάρης». Από την αγγλοκρατούμενη Κέρκυρα ο λόγιος (και μεταφραστής του Συντάγματος στα ελληνικά των «Ιωνικών Νήσων») διατυπώνει προτάσεις γα την ανανέωση του ελληνικού ποιητικού λόγου.
  • Το 1819 το περίφημο περιοδικό Ερμής ο Λόγιος της Βιέννης δημοσιεύει άρθρο με τίτλο: «Σύνοψις της παρούσης καταστάσεως της παιδείας εις Γερμανίαν». Εκεί διαβάζουμε ότι «ο κ. Α. Γ. Σλέγελος εξέδωκε θαυμασίαν μετάφρασιν των δραματικών συγγραμμάτων του Σακεσπήρου». Και παρακάτω: «Ο δε Σαιξπήρος εις την Δραματικήν και ο Βηθουήνος εις την Μουσικήν…» (Βηθουήνος = Μπετόβεν).

Είναι , φυσικά, συμβολικό, μαζί και ουσιαστικό ότι ο πρώτος,  που αποδίδει σαιξπηρικούς στίχους,  είναι ο εθνικός μας ποιητής. Ο Σολωμός διασκεύασε τη «Μίμηση του τραγουδιού της Δε(υ)σδεμόνας» από τον Οθέλλο, διατηρώντας αυτούσιο το τέλος:

« …  «Δεν θέλω να μου βάλουνε
εις το στερνό κλινάρι
μυρτιές, ούτε τριαντάφυλλα,
πάρεξ ετιάς κλωνάρι…»

Το ταφικό μνημείο στην Αγία Τριάδα της γενέτειράς του Στράντφορντ

Το ταφικό μνημείο στην Αγία Τριάδα της γενέτειράς του Στράντφορντ

Ο Δ. Βικέλας – πρωτοπόρος στην πρόσληψη του Σαίξπηρ με τις σπουδαίες μεταφράσεις του – στον Οθέλλο χρησιμοποιεί απαράλλακτα του ίδιους στίχους  σημειώνοντας: «Δια της μεταφράσεώς του ο μέγας της Ζακύνθου ποιητής έδωκε δια παντός την Ελληνικήν αυτού μορφήν εις το άσμα της Δυσδαιμόνας».

Τη μεταφραστική σκυτάλη θα πάρει πρώτος ο Ιάκωβος Πολυλάς με την «Τρικυμία». Αν και μεσολαβούν ορισμένοι άλλοι πρώιμοι μεταφραστές ή διασκευαστές (Σακελλάριος, Θεοτόκης, Φωστηρόπουλος κ.α).

Σημαντικοί εκπρόσωποι της πνευματικής ελίτ του 19ου αιώνα έχουν γνωριστεί με το σαιξπηρικό έργο , μέσω κυρίως του γερμανικού ρομαντισμού. Ενώ παραλλήλως από της δεκαετία του 1860 γίνεται γνωστός από σκηνής ο Άγγλος δραματουργός, προκαλώντας ενθουσιασμό. Με πρώτο και σπουδαιότερο τον Σούτσα – πρώτο, επίσης , επαγγελματία ηθοποιός. Για ν΄ ακολουθήσουν ο Ταβουλάρης και ο Λεκατσάς, που θα ταυτιστούν με τα σπουδαιότερα σαιξπηρικά πρόσωπα αυτή την περίοδο.

Άγαλμα στη Λέστερ Σκουέρ του Λονδίνου

Άγαλμα στη Λέστερ Σκουέρ του Λονδίνου

Μέσα από πολλούς διαύλους, από πολλαπλές επαφές και από διαφορετικές προσεγγίσεις αναπηδά ο σημαντικός ρόλος, που διαδραμάτισε το σαιξπηρικό έργο στη σύνθετη διαδικασία διαμόρφωσης της νέας πολιτιστικής και ιδεολογικής νεοελληνικής ταυτότητας.

Σύμφωνα μ΄ ένα κοινό τόπο, σ΄ αρκετούς σύγχρονους μελετητές, η ενσωμάτωση του Σαίξπηρ στην ελληνική πραγματικότητα, όλο το 19ο αιώνα κι αργότερα, πραγματοποιείται μέσα από το ευρύτερα γνωστό δίλημμα: στροφή προς τη Δύση ή προς την κλασική αρχαιότητα; Σύμφωνα με μια απλουστευμένη διατύπωση «για τη μερίδα των φιλελεύθερων και δημοτικιστών ο Σαίξπηρ αποτελούσε μέσο για τη συνεργασία με την Ευρώπη, ενώ για πολλούς συντηρητικούς αποτελούσε συνέχεια της παράδοσης των ευρωπαίων κλασικών , που εδραιώθηκε μέσα από την ελληνική αρχαιότητα.»  Οι θιασώτες της επιστροφής στην «παράδοση» τον απέρριπταν , επειδή η επίδρασή του απομακρύνει από «την ελληνική ταυτότητα». Ήταν «εισαγόμενος» , όπως και γενικότερα ο ρομαντισμός, σ΄ αντιδιαστολή με τον κλασικισμό και τις συναρθρώσεις του με την αρχαιότηατα.

"Τα Έργα του Ουίλλιαμ Σαίξπηρ" (πίνακας του σερ Τζον Γκίλμπερτ, 1849)

«Τα Έργα του Ουίλλιαμ Σαίξπηρ» (πίνακας του σερ Τζον Γκίλμπερτ, 1849)

Πρωταγωνιστικό ρόλο στις διαμάχες αυτές θα παίξουν από νωρίς οι Δ. Βερναρδάκης, Αλ. Ρίζος Ραγκαβής, Στ. Κουμανούδης και άλλοι πολλοί. Στο ψευδο-δίλημμα αν το σαιξπηρικό δράμα και γενικότερα ο ευρωπαϊκός ρομαντισμός εμποδίζουν ή  ευνοούν την ανάπτυξη ενός ¨εθνικού  δράματος¨  θα επιχειρηθούν, όπως ήταν φυσικό και γεφυρώσεις.

Μέχρι το 1900 θα μεταφραστούν τα περισσότερα έργα του Σαίξπηρ από τους Δ. Βικέλα, Ι. Περβάνογλου, Μ. Δαμιλάρη κα. Στο μεταξύ δημοσιεύονται μελέτες , γίνονται ομιλίες και διαλέξεις. Μέσα σε μια εικοσαετία (1880-1900) η πρώτη φάση της ελληνικής πρόσληψης  του Σαίξπηρ έχει ολοκληρωθεί.

Πολίτες της γενέτειράς του , με προσωπεία του στην επέτειο του θανάτου του (Απρίλιος 2016)

Πολίτες της γενέτειράς του , με προσωπεία του στην επέτειο του θανάτου του (Απρίλιος 2016)

Μέσω των τριών σπουδαιότερων ηθοποιών και άλλων δευτερευόντως. Ενός διψήφιου αριθμού μεταφραστών,  με σπουδαιότερο τον Βικέλα και των κύκλων που εκφράζει ο Βερναρδάκης. Πρόκειται για μια πρόσληψη, που κινείται μεταξύ συντηρητικοποίησης και εκδημοκρατισμού. Σχηματικά διαμορφώνεται ένας «λαϊκός» κι ένας «επίσημος» της ελίτ και της άρχουσας τάξης Σαίξπηρ, που θα κυριαρχήσει στην αυγή του 20ου αιώνα με παραστάσεις έργων του στο «Βασιλικό Θέατρο».

Η Άννα Συνοδικού στο ρόλο της Δυσδαιμόνας με τον Οθέλο - Θ. Κωτσόπουλο

Η Άννα Συνοδικού στο ρόλο της Δυσδαιμόνας με τον Οθέλο – Θ. Κωτσόπουλο

 

 

Σαίξπηρ και Ελλάδα (B΄ μέρος)

Του Τάκη Κατσιμάρδου //

Πρεμιέρα των ελληνικών μεταφράσεων με την «Τρικυμία»

Ο Πολυλάς, ακολουθώντας τη σολωμική «γραμμή», αποδίδει το πρώτο ολοκληρωμένο σαιξπηρικό δράμα καλώντας τους «ομογενείς» να εμβαθύνουν στην ουσία του «πολυτίμου θησαυρού»

Το εξώφυλλο της έκδοσης του 1623 με προσωπογραφία του Σαίξπηρ

Το εξώφυλλο της έκδοσης του 1623 με προσωπογραφία του Σαίξπηρ

«Η Τρικυμία, δράμα Ουϊλιέλμου Σέικσπηρ» είναι η πρώτη αυτοτελής και ολοκληρωμένη μετάφραση στη δημοτική από τον Ιάκωβο Πολυλά. Χρονολογείται τον Αύγουστο του 1855 στην Κέρκυρα.  Ο εκδότης των απάντων του Σολωμού , έχοντας επίγνωση των «πολλών ελαττωμάτων» της μετάφρασης , ελπίζει ότι οι συμπατριώτες του θα τον ευγνωμονούν.

Η  «μελέτη » , η οποία συνοδεύει τη μετάφραση , αρχίζει με τούτα: «Ενώ προσφέρω εις τους ομογενείς μου την μετάφρασιν αξιολόγου δράματος του μεγάλου Σέικσπηρ , μου συμφέρει να παρακινήσω τον αναγνώστη να εμβαθύνη εις την ουσία του, ίσως μαγεμένος από τα κάλλη της ιδέας , οπού το ζωογονεί , μου γνωρίση χάρι ότι τον έκαμα μέτοχο του πολυτίμου θησαυρού…»  Αναλύοντας το έργο και τους χαρακτήρες του καταλήγει σ΄ έναν ύμνο για τη βαθύτητα και υψηλότητα του έργου.

Ο Πολυλάς, μεταφραστής αργότερα και του σαιξπηρικού Αμλέτου (1889), αναδεικνύεται θεμελιωτής των νεοελληνικών μεταφραστικών σπουδών κατά τις υποδείξεις του Σολωμού.

Στο σημείο αυτό και για ιστορικούς λόγους αξίζει ν΄ αναφερθεί ότι ο εθνικός ποιητής στον πεζό «Διάλογο» (1824) καταφεύγει και στον Σαίξπηρ , όταν καταφέρεται με πάθος κατά των «σοφολογιότατων»  της εποχής για τη γλώσσα και τις λέξεις:  «…Χαίρετε, λοιπόν, θείοι τόνοι, οξείες, βαρείες, περισπωμένες! χαίρετε ψιλές, δασείες, στιγμές, μεσοστιγμές, υποστιγμές, ερωτηματικές, χαίρετε! Ο κόσμος τρέμει τη δύναμή σας και ουδέ ποιητής ουδέ λογογράφος ημπορεί να γράψει λέξη χωρίς πρώτα να σας υποταχθεί. Εσείς εμπνεύσατε, πριν γεννηθείτε, τον Όμηρο, όταν ετραγουδούσε την Ιλιάδα, την Οδύσσεια, τους Ύμνους, και ο λαός της Ελλάδας τον επερικύκλωνε και τον εκαταλάβαινε· εσείς τον εμπνεύσετε όταν περιγράφει τον αποχαιρετισμό του Έκτορος εις την Ανδρομάχη και το τέκνο του τον φοβάται και κρύβεται· εσείς τον εμπνεύσετε όταν περιγράφει τον δυστυχισμένον βασιλέα της Τρωάδας, που παγαίνει στον Αχιλλέα και πέφτει στα πόδια του και του φιλεί τα χέρια, οπού του είχαν ολίγο πρωτύτερα σκοτώσει το ακριβότερό του παιδί· εσείς εμπνεύσατε τον Δάντη όταν ετραγουδούσε τον Ουγολίνο με μίαν δύναμη που δεν βρίσκω παρόμοιαν εις όλη την ποίηση των παλαιών· εσείς τον Σαίξπηρ όταν επαράσταινε τον Λέαρ, τον Άμλετ, τον Οτέλλο, τον Μάκβεθ, και ανατρίχιαζεν όλος ο κόσμος της Αγγλίας· εσείς τον Ρασίν, εσείς τον Γόεθ, εσείς τον Πίνδαρο, οπού ήτον στενοχωρεμένος από τους σοφολογιότατους του καιρού του να τους κράζει κοράκους. Κοράκοι, όλοι κοράκοι αληθινοί, και χειρότεροι από τον κόρακα οπού εβγήκε από την Κιβωτό και εθρεφότουν από τα λείψανα οπού είχε αφήσει ο κατακλυσμός του Κόσμου…»

Πρόσπερο και Άριελ σε πίνακα του Ουίλιαμ Χάμιλτον

Πρόσπερο και Άριελ σε πίνακα του Ουίλιαμ Χάμιλτον

Στη νεοελληνική  θεατρική ιστορία καταγράφονται άλλες δυο μεταφραστικές απόπειρες  προ Πολυλά:

-1789: « Ρωμαίος και Ιουλία», τραγωδία «πενταδράματη» του ιατροφιλόσοφου Κ. Σακελλάριου (1765- 1838) . Δυστυχώς διασώζεται μόνο αναφορά του έργου στο «Ελληνικόν θέταρον» του Γ. Ζαβίρα  . Είναι αδιευκρίνιστο αν πρόκειται για μετάφραση ή διασκευή . Είτε και για πρωτότυπο έργο του νεαρού τότε Κοζανίτη, με σαιξπηρικές επιρροές.

-1842 (;): Η πρώτη χειρόγραφη μετάφραση του «Μάκβεθ» από τον Κερκυραίο κόμη και μέλος της Γερουσίας των Ιονίων Νήσων Ανδρέα Θεοτόκη . Το χειρόγραφο διασώζεται  στη βιβλιοθήκη του Μονάχου (κατάλοιπα του βασιλιά Οθωνα) . Ουδέποτε χρησιμοποιήθηκε.

Γκραβούρα του 1842 με τίτλο "Σκηνή του Άμλετ" τη στιγμή που αποκαλύπτεται η ενοχή του Κλαύδιου

Γκραβούρα του 1842 με τίτλο «Σκηνή του Άμλετ» τη στιγμή που αποκαλύπτεται η ενοχή του Κλαύδιου

Για τις πρώτες μεταφράσεις στα ελληνικά είναι εξόχως ενδεικτικό πως μεταφράζεται το ίδιο τ΄ όνομα του δραματουργού:

«Η ιδιοτυπία της αγγλικής προφοράς κ’ οι ποικίλες γλωσσικές αντιλήψεις των ελλήνων λογίων και των μεταφραστών του περασμένου αιώνα, έκαναν αγνώριστο ακόμα και τ’ όνομα του Σαίξπηρ. Ήδη, ο Βικέλας στα σαιξπηρικά «Προλεγόμενά» του, στην έκδοση του 1876, θίγει το θέμα: Αλλά και οι ίδιοι οι Άγγλοι—γράφει—«δεν συμφωνούσιν… γράφοντες ποτέ μεν Shakespear, και Shakespeare, ή Shakspeare και Shakspear, ποτέ δε Shakespere ή Shakspere. Συγγνωστέα λοιπόν κατά μείζονα λόγον η παρ’ ημίν ασυμφωνία ως προς την ελληνικήν ορθογραφίαν αυτού». Ο ιστορικός του Νεοελληνικού Θεάτρου Γιάννης Σιδέρης κατέγραψε για το Αφιέρωμα του «Θεάτρου» τις ελληνικές αποδόσεις του ονόματος του Σαίξπηρ. Έχουμε, λοιπόν, κατά χρονολογική σειρά: Αρχαϊκά, Εγχέσπαλος και ακολούθως: Σχακεσπεάρης, Σακεσπήρος, Ουϊλιέλμος Σέξπηρ, Σαιξπείρος, Σακεσπήρ, Σαικεσπήρος, Σεξπίρ, Σέϊξπηρ, Σαιξπήρ, Σεξπήρος, Σαίξπεαρ, Σαίξπιαρ, Σαίξπηρ, Σαίξπειρ, Σαικεσπήρος, Σεξπίρ. Ύστερα από τόσες περιπέτειες, τ’ όνομά του σταθεροποιήθηκε πια: Σαίξπηρ, Ουίλλιαμ Σαίξπηρ.(Από το «ΘΕΑΤΡΟ» του Κ. Νίτσου, τ. 16, Ιούλιος Αύγουστος 1964)

Το εξώφυλλο της μετάφρασης του "Κυμβελίνου" από τον Μ. Δαμιράλη

Το εξώφυλλο της μετάφρασης του «Κυμβελίνου» από τον Μ. Δαμιράλη

Μέχρι το τέλος του 19ου αιώνα θα έχουν μεταφραστεί τρεις δεκάδες έργα του Σαίξπηρ. Αρχικώς δεν προορίζονται κυρίως για να μεταφερθούν στη θεατρική σκηνή.  Αυτό θα συμβεί αργότερα , παραλλήλως με τη δημιουργία και ανάπτυξη του νεοελληνικού θεάτρου. Ο Σαίξπηρ είναι πριν απ΄ όλα «ποιητής των ποιητών».

Από τις αρχές του επόμενου αιώνα , μέχρι την πρώτη μεταφραστική ολοκλήρωση των «Απάντων» του από το Βασίλη Ρώτα (και τη Βούλα Δαμιανάκου), ο κατάλογος των μεταφράσεων  του  είναι τεράστιος. Ενώ τα τελευταία χρόνια προστίθενται κι άλλες συνεχώς , με αποκορύφωμα το σπουδαίο έργο του Ερρίκου Μπερλιέ  από τη δεκαετία του 1980, όταν άρχισε να μεταφράζει και τα 37 θεατρικά του Σαίξπηρ.

Η μετάφραση του "Αμλέτου" από τον Ι. Πολυλά

Η μετάφραση του «Αμλέτου» από τον Ι. Πολυλά

Μεταφραστικός κατάλογος

Ιδού ένας κατάλογος των μεταφράσεων σαιξπηρικών έργων στη χώρα μας , λίγο – πολύ ,μάλλον, πλήρες στη διάρκεια ενός σχεδόν αιώνα (1855-1940 ). Μαζί με όλα τα΄ άλλα αντανακλούν και περιπέτειες της ελληνικής γλώσσας όλο αυτό το διάστημα.

  • Τρικυμία: Δράμα Ουϊλιέλμου Σέικσπηρ, μετάφρασις Ι. Πολιλλά ,  Κέρκυρα, 1855.
  • Αμλέτος, βασιλόπαις της Δανίας: Τραγωδία του Άγγλου Σαιξπήρου, ενστίχως μεταφρασθείσα υπό Ιωάννου  Περβάνογλου ,  Αθήνα, Τυπ. Νικολαΐδου Χ. Φιλαδελφέως ,1858.
  • Σαικσπείρου,  Βασιλεύς Λήρ — μελέτη Σ. Ν. Βασιλειάδη,  Αθήνα: Τυπ. Περρα & Βάμπα, 1870.
  • Τρικυμία: Δράμα Σαιξπήρου εις πράξεις πέντε, εκ του Αγγλικού κειμένου μετάφρασις υπό Παντολέοντος Καβάφη, Κωνσταντινούπολη: Τυπ. Βουτυρά, 1874.
  • Ριχάρδος  Γ” : Δράμα εις πράξεις πέντε, μεταφράσθη υπό Κλεάνθους Ν. Τριανταφύλλου : Κωνσταντινούπολη, Βουτυρά, 1874.
  • Ο ¨Εμπορος της Βενετίας : Δράμα εις πράξεις πέντε, εκδίδεται υπό Ι. Δ. Μανώλη, Κωνσταντινούπολη: Τυπ. Βουτυρά, 1874.
  • Σακσπείρου, Ρωμαίος και Ιουλιέτα, Οθέλλος καί Ο  Βασιλεύς Λήρ, τραγωδίαι εκ του αγγλικο’υ μεταφρασθείσαι υπό Δημ. Βικέλα,  Αθήνα, 1876.
  • Η  δωδεκάτη νύχτα: Δράμα εις πράξεις πέντε, Παντολέων Καβάφης, Κωνσταντινούπολη: Τυπ. Βουτυρά, 1881.
  • Αντώνιος και Κλεοπάτρα: Δράμα εις πράξεις πέντε, μεταφρασθέν εκ τηςαγγλικῆς υπό Μ. Ν. Δαμιράλη, Αθήνα,  1882.
  • Σαικσπείρου, Ο  Έμπορος της Βενετίας: αποσπάσματα εξ ανεκδότου, μετάφραση Δημήτριος Βικέλας, Αθήνα, 1883.
  • Οθέλλος, ήτοι ο Μαύρος τηςΒενετίας, τραγωδία του Άγγλου Σαιξπήρου, εκδίδοται υπό Δ. Αντωνοπούλου, Αθήνα, 1883.
  • Κοριολανός: Δράμα εις πράξεις πέντε, Μιχάλης Δαμιράλης, Αθήνα, Παρνασσός, 1883.
  • Οθέλλος: Τραγωδία, Δημήτριος Βικέλας, Αθήνα: Τυπ. Κορομηλά, 1885.
  • Ιούλιος Καίσαρ: Τραγωδία εις πράξεις 5, μεταφρασθείσα εκ τη αγγλικῆς υπό Μ. Ν. Δαμιράλη, Αθήνα: Τυπ. Παπαλεξανδρή, 1886.
  • Αμλέτος: Τραγωδία Σαικσπείρου, έμμετρος μετάφρασις με προλεγόμενα και σημειώσεις Ιακ. Πολυλά , Αθήνα, 1889.
  • Άμλετ: Τραγωδία εις πράξεις πέντε, μεταφρασθείσα εκ του αγγλικού υπό Μιχ. Ν. Δαμηράλη, Αθήνα, 1890.
  • Σαικσπείρου: Τραγωδίαι Δημήτριος Βικέλας. Περιεχόμενα: τ.Α’. Ρωμαίος και Ιουλιέτα – τ.Δ’. Μάκβεθ – τ.Ε’. Αμλέτος – τ.ΣΤ’. Ο έμπορος της Βενετίας, Αθήνα, 1882-1890.
  • Η  περίφημη ιστορία του εμπόρου της Βενετίας…και  το κέρδισμα της πεντάμορφης νύφης Πορσίας με την εκλογή των τριων κουτιών ,  γραμμένη από τον Άγγλο ποιητή Γουΐλλιαμ Σαιξπήρο, μεταφρασμένη πιστά και ρυθμικά από τον Αλέξ. Πάλλη, Εστία, 1894.
  • Σαικσπείρου, δράματα: Μάκβεθ, εμμέτρως μεταφρασθέντα εκ του αγγλικού υπό  Δημητρίου Βικέλα, Αθήνα, Τυπ. Κασδόνη, 1896.
  • Χάμλετ: Τραγωδία εις πράξεις πέντε, μεταφρασθείσα εκ του Αγγλικού υπό Μ. Ν. Δαμιράλη μετά μελέτης περί του ποητού , Αθήνα, 1900.
  • Κυμβελίνος: Τραγωδία εις πέντε πράξεις, μεταφρασθείσα εκ της Αγγλικής υπό Μιχ. Ν. Δαμιράλη,  Αθήνα, 1903.
  • Σαικσπείρου, αριστουργήματα, κατ’  έμμετρον μετάφρασιν Αγγ. Βλάχου, Αθήνα, 1905.
  • Ριχάρδος ο Γ” : Τραγωδία εις πράξεις πέντε, μεταφρασθείσα εκ της Αγγλικής υπό Μιχαήλ Ν. Δαμιράλη, Αθήνα, 1909.
  • Ο Οθέλλος, Ο Μαύρος της Βενετίας, τραγωδία του Γουΐλιαμ Σαίξπηρ, μεταφρασμένη από τον Κωνσταντίνο Θεοτόκη,  Αθήνα , Βασιλείου, 1915.
  • Ο Βασιλεύς Λήρ: Τραγωδία εις πράξεις πέντε, μετάφραση Μ. Αυγέρη,  Φέξης, 1916.
  • Η τρικυμία: Τραγωδία του Γουλιέλμου Σαίξπηρ , μεταφρασμένη από τον Κωνσταντίνο Θεοτόκη, Αλεξάντρεια, Γραμμάτης, 1916.
  • Ο έμπορος της Βενετίας: Δράμα εις πράξεις πέντε μετάφραση Μ. Αυγέρη, Μάρκος Αυγέρης, Αθήνα: Φέξης 1916.
  • Μάκβεθ: Τραγωδία, Κωνσταντίνος Θεοτόκης, Αθήνα, Ελευθερουδάκης, 1923.
  • Όνειρο καλοκαιρινής νύχτας, μετάφραση Βασίλης Ρώτας, Αθήνα, Ελληνικά Γράμματα, 1928.
  • Χειμωνιάτικο παραμύθι, μετάφραση Σ. Κέντ, Ιωάννης Οικονομίδη, Αθήνα, Τυπ. Ζηκάκη, 1928.
  • Ο Ιούλιος Καίσαρας, μετάφραση Κώστας Καρθαίος, Τυπ. Δημητράκου, 1932.
  • Βασιλέας Λήρ, μετάφραση Βασίλης Ρώτας, Αθήνα, Μουσικά Χρονικά, 1933.
  • Οι κυράδες του Ουΐνζωρ: Κωμωδία, μετάφραση Νικόλαος Ποριώτης, Αθήνα, Γκοβόστης, 1938.
  • Ο Έμπορος της Βενετίας: Κωμωδία, μετάφραση Αλέξανδρος Πάλλης, Αθήνα, Σαλίβερος, 1938.
  • Πολύ κακό για τίποτε: Κωμωδία, μετάφραση Νικόλαος Ποριώτης, Αθήνα, Γκοβόστης, 1938.
  • Ο Βασιλιάς Ριχάρδος  Γ’, μετάφραση Κώστας Καρθαίος, Αθήνα, Γραφείο Πνευματικών Υπηρεσιών, 1939.
  • Όπως σας αρέσει: Κωμωδία, στη γλώσσα μας υπό Μ. Γ. Σκουλούδη , Αθήνα, Πυρσός, 1940.

 

Σαίξπηρ και Ελλάδα (Γ΄ μέρος)

Του Τάκη Κατσιμάρδου //

«Είναι ή μη , νυν τούτ΄ εστί το ζήτημα…»

Πρώτη εμφάνιση στη θεατρική σκηνή του «Αμλετ» από τους θεμελιωτές του νεοελληνικού θεάτρου Σούτσα και Ταβουλάρη

Μια από τις πρώτες νεοελληνικές παραστάσεις του "Ϊούλιου Καίσαρα" το 1932. Στους βασικούς ρόλους ο Νικόλαος Ροζάν (Ιούλιος Καίσαρ) και ο Αιμίλιος Βεάκης (Μάρκος Βρούτος)

Μια από τις πρώτες νεοελληνικές παραστάσεις του «Ϊούλιου Καίσαρα» το 1932. Στους βασικούς ρόλους ο Νικόλαος Ροζάν (Ιούλιος Καίσαρ) και ο Αιμίλιος Βεάκης (Μάρκος Βρούτος)

 

Το 1863 προαναγγέλλεται από το πρώτο επαγγελματικό θίασο (πρωταγωνιστές Π.  Σούτσας, Πιπίνα Βονοσέρα κ.α) η θεατρική παράσταση του «Ιούλιου Καίσαρα». Δεν υπάρχουν  στοιχεία τα οποία επιβεβαιώνουν ότι πραγματοποιήθηκε. Πιθανολογείται ότι η υλοποίηση «σκόνταψε» στη μετάφραση. Η μόνη , που αναφέρεται ως τότε είχε γίνει το 1858 από τον Ν. Κ. Ιωαννίδη ( Ιούλιος Καίσαρ, τραγωδία εις πέντε πράξεις του ποιητού Σαικσπήρου, εκ του αγγλικού κειμένου εις την ελληνικήν μεταγλωττισθείσα) δεν έχει φθάσει ως εμάς.

Οι πρώτες γνωριμίες , πάντως, δεν θα αργήσουν άλλο και θα πραγματοποιηθούν την ίδια δεκαετία. :

-Το 1867-1868 ο «Άμλετ» από τον επαγγελματικό θίασο «Μένανδρος», με τον Π. Σούτσα στον ομώνυμο ρόλο ,είναι το πρώτο σαιξπηρικό έργο που γνωρίζει το αθηναϊκό κοινό στο θέατρο «Μπούκουρα». Νωρίτερα, μάλλον,  πρέπει να είχε παρουσιαστεί στη Σμύρνη. Το έργο είχε μεταφραστεί στην καθαρεύουσα από το 1858 (Αμλέτος, βασιλόπαις της Δανίας, τραγωδία του Άγγλου Σαιξπήρου, ενστίχως μεταφρασθείσα υπό Ιωάννου Η. Περβανόγλου ) . Μετάφραση δυσνόητη ως ακατανόητη , ειδικά στους μονολόγους. Ετσι, η αρχή του μονολόγου

«To be, or not to be, that is the question» αποδίδεται ως εξής:

«Είναι ή μη, νυν τούτ’ εστί το ζήτημα,
πότερον τω ανθρώπω ευγενέστερον
οργίλου Μοίρας υποφέρειν τας δεινάς
σφενδόνας και τα βέλη, ή οπλίζεσθαι
κατά ωκεανού δεινών, και κατ’ αυτών
εαυτόν αντιπαρατάττων τελευτάν;»

Ο πρωτοπόρος του ελληνικού θεάτρου Παντελής Σούτσας

Ο πρωτοπόρος του ελληνικού θεάτρου Παντελής Σούτσας

– 1868: Ο Π. Σούτσας (Άμλετ ) και η Σοφία Ταβουλάρη (Οφηλία) στο νεόκτιστο θέατρο «Απόλλων» της Ερμούπολης παρουσιάζουν στο συριανό κοινό ολόκληρο το έργο, χωρίς περικοπές (πεντάωρη παράσταση  σε μετάφραση του Πεσβάνογλου). Το «δραματικόν αριστούργημα του δαιμονίου των Αγγλων ποιητών Σαιξπήρου» , σύμφωνα με κριτκή της εποχής, προκάλεσε αντιδράσεις στο «πλήρες  φιλοθεαμόνων»  θέατρο. « Διάφοροι θεατοί και δυστυχώς ουχ ήττον εκ των κατωτέρων ή ανωτέρων τάξεων ηκούοντο δυσανασχετούντες και μεμψιμοιρούντες δια την τόσον πολύωρον διάρκειαν της παραστάσεως…» Ο κριτικός παραδόξως παραλείπει το ακατάληπτο της γλώσσας για το κοινό. Ευτυχώς , που τρελάθηκε στο τέλος μόνο η Οφηλία , παρατήρησε εύστοχα μεταγενέστερος μελετητής.

Ο ιστορικός του θεάτρου  Γιάννης Σιδέρης εκτιμά ότι η αρχαίζουσα απόδοση του Πεσβάνογλου  χρησιμοποιούσε τόσο ο Παντελής Σούτσας ,  όσο και ο Διονύσιος Ταβουλάρης κάθε φορά που παρουσίαζε το έργο (στη διάρκεια της τριακονταετίας 1872-1905).

Πορτέτο του Π. Σούτσα

Πορτέτο του Π. Σούτσα

Η ιστορική τριάδα

Τρεις ονομαστοί και από τους θεμελιωτές του νεοελληνικού θεάτρου καλλιτέχνες του 19ου αιώνα ταυτίστηκαν με σαιξπηρικούς ρόλους. Γράφοντας την αρχή ενός καταλόγου , που θα συνεχίσει ως τις μέρες μας να συμπληρώνεται από «ιερά τέρατα» του ελληνικού θεάτρου :

1) ΠΑΝΤΕΛΗΣ ΣΟΥΤΣΑΣ (1818-1873): Αυτοδίδακτος ηθοποιός , με ορισμένα φυσικά μειονεκτήματα , όπως βραχνάδα στη φωνή, αλλά με ασυνήθιστη εργατικότητα .  Θιασάρχης, σκηνοθέτης  και θεατρικός συγγραφέας ο ίδιος . «Πρώτος εκ των Ελλήνων ηθοποιών απετόλμησε να αναλάβη το υπερμέγα φορτίον της δημιουργίας και εκπροσωπήσεως χαρακτήρων… Εφαντάσθη και διέπλασε τον χαρακτήρα του Αμλέτου, διηρμήνευσεν τον Οθέλλον και τον Μάκμπεθ και υπεκρίθη εν τω Ιουλίω Καίσαρι του αυτού αθανάτου συγγραφέως τον Βρούτον…» (από ομιλία σε μνημόσυνο που οργάνωσαν οι συνάδελφοί του ηθοποιοί το 1873).   Οι ερμηνείες του , σύμφωνα με τους ιστορικούς του θεάτρου, χαρακτηρίζονται αρχικώς από υπερβολική απαγγελία, όπως είναι κανόνας της εποχής, Αν και στην πορεία καταβάλλει προσπάθειες να φέρει τους ρόλους πιο κοντά στο κοινό.

Ο θρυλικός Διονύσιος Ταβουλάρης στο ρόλο του Άμλετ

Ο θρυλικός Διονύσιος Ταβουλάρης στο ρόλο του Άμλετ

2) ΔΙΟΝΥΣΙΟΣ ΤΑΒΟΥΛΑΡΗΣ (1840-1928). Θρυλικός ηθοποιός και θιασάρχης από τη δεκαετία του 1860. Αρχικώς μαζί με τον Σούτσα και σε συνέχεια με δικό του θίασο ενσάρκωσε τους βασικούς πρωταγωνιστές των σαιξπηρικών τραγωδιών. Με τις επαγγελματικές περιοδείες του ,παντού σχεδόν, όπου ζούσαν Έλληνες  άφησε βαθιά ίχνη και έγραψε ιστορία. Μαζί με τον αδελφό του Σπύρο , τη γυναίκα του Σοφία κ.α. Από την ίδρυση του Βασιλικού Θεάτρου ήταν από τους βασικούς πρωταγωνιστές του. Ενώ ζούσε ακόμη κοινή ήταν η πεποίθηση ότι « μέλλουσα ιστορία του θεάτρου θα τον αναγράψει με μεγάλα γράμματα…Κανείς δεν έπραξεν τόσα υπέρ της ελληνικής σκηνής»

Ο Ταβουλάρης με το ταλέντο και την ευρυμάθειά του ακολουθεί μια πιο φυσική σκηνική παρουσία μ΄ εγκρατή  απαγγελία και χωρίς υπερβολές. Δεν διστάζει να χρησιμοποιήσει διασκευές, να συμπτύξει ή να παραλείψει σκηνές, σεβόμενος όμως το σαιξπηρικό πνεύμα.

Ο Δ. Ταβουλάρης με τη γυναίκα του και ηθοποιό Σοφία

Ο Δ. Ταβουλάρης με τη γυναίκα του και ηθοποιό Σοφία

3) ΝΙΚΟΛΑΟΣ  ΛΕΚΑΤΣΑΣ (1867-1913). Μεγαλωμένος και με θεατρικές σπουδές στην Αγγλία έφερε από τις αρχές της δεκαετίας του 1880 το «λαϊκό Σαίξπηρ . Θεωρείται ως η πρώτη θεατρική «βεντέτα» , που επιβλήθηκε , ανανέωσε και αναδημιούργησε τους σαιξπηρικούς ρόλους, ανοίγοντας μια νέα ερμηνευτική εποχή. Σε αυτό καθοριστικό ρόλο έπαιξαν και οι μεταφράσεις στη δημοτική. Παρά την ξενική προφορά του , την όχι άψογη χρήση της ελληνικής και την εξωτερική εμφάνισή του (σκυφτός και αδύνατος) ήταν ο αδιαμφισβήτητα μακράν ο καλύτερος όλων. Οσα ειπώθηκαν για τις πρώτες σκηνικές παρουσίες του («Επί τέλους έχομεν τον ηθοποιόν μας .. Αφέλεια , φυσικότης , βαθύτατον αίσθημα, ψυχολογική μελέτη, γραφική στάσις, εκφραστική φυσιογνωμία, αρμινικαί κινήσεις…» ) θα μπορούσαν να επαναληφθούν για τις περισσότερες παραστάσεις του στην  Ελλάδα και το εξωτερικό. Παραγκωνισμένος, την τελευταία περίοδο της ζωής του ,βρέθηκε στην Αμερική, όπου δεν ευτύχησε θεατρικά .

Ο κατεξοχήν ενσαρκωτής σαιξπηρικών ρόλων Νικόλας Λεκατσάς

Ο κατεξοχήν ενσαρκωτής σαιξπηρικών ρόλων Νικόλας Λεκατσάς

Λεκατσας2

Λεκατσας3

INFO

-Βιντεοσκοπημένη η διάλεξη του του Γκρέγκορι Τόμσον « Οι καιροί αλλάζουν, ο Σαίξπηρ μένει»: http://www.blod.gr/lectures/Pages/viewlecture.aspx?LectureID=2641

-Ιστοσελίδα του Βρετανικού Συμβουλίου Shakespeare  Lives:https://www.britishcouncil.gr/programmes/shakespeare-lives

-«Ο Σαίξπηρ στην Ελλάδα» μέσα από ένα πρώιμο κείμενο: http://karagiorgos.blog-net.ch/gr/articles-and-essays/shakespeare-in-greece/

-« Ο Σαίξπηρ και το νεοελληνικό θέατρο»,  διάλεξη του 1945 με όλες σχεδόν τις βασικές πληροφορίες για το θέμα: http://anemi.lib.uoc.gr/php/pdf_pager.php?rec=/metadata/d/6/e/metadata-tf0akf3m158g0jh0vdh6pbu0d4_1307598301.tkl&do=291949_w.pdf&pageno=20&width=841&height=595&maxpage=31

-Αναφορά στα 300  χρόνια από το θάνατο του Σαίξπηρ δια χειρός Κ. Παλαμά: http://www.ekebi.gr/magazines/ShowImage.asp?file=103498&code=5730 καιhttp://www.ekebi.gr/magazines/showimage.asp?file=103527&code=5768&zoom=800

-Μια επισκόπηση του «σαιξπηρικού ζητήματος» με σημερινή ματιά: http://www.avgi.gr/article/10812/6489459/-ego-einai-enas-allos-saixper-1616-2016

-Ο Ν. Λεκατσάς και το ελληνικό θέατρο. Κεφάλαιο από τη μελέτη του Ανδρ. Δημητριάδη «Σαιξπηριστής, άρα περιττός» : http://www.cup.gr/Downloads/PDF/Lekatsas_ch5.pdf

– Ο Δ. Ταβουλάρης στο «Ημερολόγιον» του Σκόκου το 1895:http://kosmopolis.lis.upatras.gr/index.php/hmerologio_skokou/article/view/71282/70158

– Το πορτέτο του Π. Σούτσα από τον ιστορικό του νεοελληνικού θεάτρου Ν.Ι. Λάσκαρη:http://xantho.lis.upatras.gr/kosmopolis/index.php/hmerologio_skokou/article/view/12236

-Αναφορές στις «μεταφραστικές περιπέτειες» του Άμλετ:  http://www.lifo.gr/articles/theater_articles/99509

– Μεταφράζοντας το Βασιλιά Ληρ:  http://diastixo.gr/arthra/2894-king-lear

-Διδακτορικό της Θεοδώρας Μαυροπούλου για τις παραστάσεις του Σαίξπηρ, τις κοινωνικές και εθνικές ζυμώσεις στη χώρα μας: http://www.lifo.gr/articles/theater_articles/99509

– Η κλασική γνώση του Σαίξπηρ: http://karagiorgos.blog-net.ch/articles-and-essays/shakespeares-classical-knowledge/

 

http://fractalart.gr/shakespeare-ellada-3/

Advertisements
  1. Δεν υπάρχουν σχόλια.
  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: