Αρχική > πολιτισμός > Οι αρχές των «Εποχών»

Οι αρχές των «Εποχών»

Αποτέλεσμα εικόνας για περιοδικό ΕΠΟΧΕΣ

Μπακουνάκης Νίκος

ΤΟ ΒΗΜΑ, 19/02/2017

«Τα νέα περιοδικά συνηθίζουν να λένε πως έχουν τη φιλοδοξία να καλύψουν ένα κενό. Προτιμούμε να φανεί πολύ αργότερα αν πραγματικά ανταποκρίθηκε σε κάτι η έκδοσή μας». Αυτή είναι η τελευταία φράση του κύριου άρθρου στο πρώτο τεύχος (Μάιος 1963) του περιοδικού «Εποχές». Βλέποντας σήμερα αναδρομικά και τα 48 τεύχη του περιοδικού (το τελευταίο κυκλοφόρησε τον Απρίλιο του 1967, καθώς η επιβολή της δικτατορίας οδήγησε αναγκαστικά στη διακοπή της έκδοσής του) διαπιστώνουμε ότι οι «Εποχές» όντως κάλυψαν ένα κενό, στην πολιτική, στη φιλοσοφία, στην πολιτική επιστήμη, στις ιδέες, στον κριτικό στοχασμό, στην κριτική, στη λογοτεχνική δημοσιογραφία (literary journalism), στην κοινωνική έρευνα. Κάλυψαν ένα κενό στον χώρο του πολιτικού φιλελευθερισμού.

Ηταν μία από τις πρωτοποριακές εκδόσεις του Χρήστου Λαμπράκη, που το 1963 ήταν 29 ετών.Θα κατανοήσουμε καλύτερα το στίγμα του περιοδικού αν δούμε τη γενική εικόνα της πολύ σημαντικής, αλλά σύντομης, λόγω της δικτατορίας, δεκαετίας του 1960: Οικονομική ανόρθωση, καταναλωτισμός και μαζική κουλτούρα, κινήματα νεολαίας, αστικές υποκουλτούρες (για παράδειγμα, η εμφάνιση της ροκ σκηνής), εγκληματικό παρακράτος (δολοφονία Λαμπράκη), βίαιες κομματικές συγκρούσεις (ΕΡΕ, Ενωση Κέντρου). Η Αριστερά που είχε ηττηθεί πολιτικά και στρατιωτικά στον Εμφύλιο είχε πρωταγωνιστικό ρόλο στην περιοχή των ιδεών, της τέχνης και των κινημάτων, όπως δείχνει και το περιοδικό «Επιθεώρηση Τέχνης», που κυκλοφορούσε ήδη από το 1954, επωφελούμενη ίσως και από το εδραιωμένο αίσθημα ενοχής της ελληνικής κοινωνίας (ακόμη και στον χώρο της Δεξιάς) για τους ηττημένους του Εμφυλίου. Σε αυτό το πλαίσιο, οι «Εποχές» διεκδίκησαν την ελευθερία του στοχασμού, την αξία του ατόμου απέναντι στη μάζα, την αξία της κριτικής απέναντι στην αυθεντία, το δικαίωμα του κριτικού ελέγχου, την «κυριαρχική εγκατάσταση» του διαλόγου μέσα στις κοινωνίες. Φυσικά ήταν ένα περιοδικό ευρωκεντρικό και διεκδίκησε με πάθος την εξωστρέφεια.

«Ζούμε σε μιαν εποχή όπου ο καλύτερος τρόπος να προβάλλονται οι εθνικές ιδιοτυπίες δεν είναι ο συνοικιακός απομονωτισμός» είναι ακόμη μία φράση από το κύριο άρθρο στο πρώτο τεύχος.Η συντακτική ομάδα των «Εποχών», η σύνθεσή της, είναι μοναδική και αξεπέραστη στον χώρο των περιοδικών. Διευθυντής ο Αγγελος Τερζάκης και σύμβουλοι ο Γιώργος Σεφέρης, ο Κ. Θ. Δημαράς, ο Γιώργος Θεοτοκάς, ο Κωστής Σκαλιόρας, ο Λέων Καραπαναγιώτης και ο Χρήστος Λαμπράκης. Τρεις εξηντάρηδες, τότε, εκπρόσωποι της γενιάς του ’30 (Σεφέρης, Θεοτοκάς, Τερζάκης) και τρεις τριαντάρηδες διανοούμενοι δημοσιογράφοι (Σκαλιόρας, Καραπαναγιώτης, Λαμπράκης). «Ενδιαφέρον μείγμα των δύο σημαντικότερων γενεών στα πνευματικά πράγματα της χώρας στον 20όν αιώνα, της Γενιάς του ’30 και της Γενιάς του ’60. Τόσο ενδιαφέρον ώστε να διερωτάται κανείς μήπως η δεύτερη, πιστή και αυτή στην ιδέα της ευρωπαϊκότητας του ελληνισμού, δεν αποτελούσε εν τέλει παρά τη συνέχεια και την κορύφωση της πρώτης» γράφει ο Νίκος Αλιβιζάτος σε κείμενό του για τον Λέοντα Καραπαναγιώτη που περιλαμβάνεται στο βιβλίο του «Πραγματιστές, Δημαγωγοί και Ονειροπόλοι» (εκδόσεις Πόλις). Η συνύπαρξη γενεών στη συντακτική επιτροπή χαρακτηρίζει και τη συνύπαρξη γενεών στο ευρύ δίκτυο των συνεργατών του περιοδικού. Θα άξιζε να αποδελτιωθούν κάποια στιγμή όλα τα ονόματα.

Οπως θα άξιζε να γίνει το περιοδικό αντικείμενο γενικότερης έρευνας και διατριβών. Απ’ όσο γνωρίζω μόνο μία ακαδημαϊκή εργασία είναι αφιερωμένη στις «Εποχές»: η διπλωματική εργασία «Το περιοδικό Εποχές: ιδεολογικές συζητήσεις και πολιτισμός» της Ευαγγελίας Σκούρα στο Πάντειο Πανεπιστήμιο (2006).

Ο Τερζάκης διηύθυνε το περιοδικό μέχρι τέλους. Στο τελευταίο τεύχος, η ταυτότητα του περιοδικού δεν περιλαμβάνει το όνομα του Σεφέρη, ενώ ο Θεοτοκάς έχει πεθάνει. Ο Αγγελος Τερζάκης αποδείχτηκε όχι απλώς αξιόπιστος αλλά και εμπνευσμένος διευθυντής. Οι γνώσεις του κάλυπταν ευρύτατα πεδία στην Ελλάδα και στο εξωτερικό. Για παράδειγμα στο αφιέρωμα του περιοδικού στον Χούσερλ, ο Τερζάκης ζήτησε συνεργασία από έναν άγνωστο τότε γάλλο φιλόσοφο, τον Ζακ Ντεριντά. Το κείμενο του Ντεριντά στις «Εποχές» είναι το πρώτο μεταφρασμένο κείμενό του διεθνώς.

Η δομή του περιοδικού ήταν πολύ αναγνωρίσιμη: Σύγχρονη σκέψη, κοινωνική έρευνα, σταθμοί προς τη νέα ελληνική κοινωνία με άγνωστα και ανέκδοτα κείμενα, χρονικά για την πολιτική, την επιστήμη, τις τέχνες, βιβλία, αυτοτελή λογοτεχνικά κείμενα και φυσικά μια μεγάλη γκάμα αυτόνομων θεμάτων που υπογράφονταν είτε από τα μέλη της συντακτικής ομάδας είτε από τον ευρύτατο κύκλο των συνεργατών του περιοδικού. Για παράδειγμα και εντελώς ενδεικτικά, στο πρώτο τεύχος ο Γιώργος Θεοτοκάς γράφει για τον «Σοβιετικό Πατριωτισμό» ενώ στο τελευταίο ο Ζήσιμος Λορεντζάτος για τον «Σ.Β. Κουγέα και τη μέσα-Ελλάδα». Στο τεύχος 21 βρίσκουμε το διήγημα του Μένη Κουμανταρέα «Το χτικιό» και στο τεύχος 18 το διήγημα της Κικής Δημουλά «Ο κινηματογράφος».

Η ανατύπωση του πρώτου τεύχους των «Εποχών» και η διανομή του σήμερα σε όλους τους αναγνώστες του «Βήματος», σε μια πολύ κρίσιμη στιγμή για «το Βήμα» καθώς απειλείται η φυσιογνωμία και η ψυχή του, και σε μια πολύ κρίσιμη στιγμή για τη χώρα, κάνει πιο επιτακτική την ανάγκη να διεκδικηθούν και πάλι οι αρχές των «Εποχών». Το δείχνουν τα εκφυλιστικά φαινόμενα στη λειτουργία της δημοκρατίας και κυρίως ο εκφυλισμός της καθημερινότητάς μας.

 

Βαγενάς Νάσος

Εποχές, παλαιότερες και νέες

ΤΟ ΒΗΜΑ 19/02/2017

Στο προλογικό σημείωμα της ανατύπωσης, το 1975, του υπερρεαλιστικών τάσεων περιοδικού Πάλι (1964-1966), ο Νάνος Βαλαωρίτης, αναφερόμενος στην άρνηση του Σεφέρη να δώσει συνεργασία στο περιοδικό – με το αιτιολογικό ότι ο υπερρεαλισμός, που εμφανίστηκε το 1924, «είναι σήμερα [το 1964] Ακαδημία» – σχολίαζε: «Τέτοιες ήταν οι σχέσεις μας με το πιο προχωρημένο περιοδικό της εποχής εκείνης, τις Εποχές. Οι Εποχές, κάτω από την αιγίδα του Σεφέρη, είχαν μια υπερσυντηρητική στάση. Από τους ποιητές φτάσανε να δημοσιέψουν τον Ελύτη αργά τον Μάιο του ’67 θαρρώ. Δοκιμάζοντας να κρατηθούν σε υψηλό επίπεδο, φτάσανε στο άλλο άκρο: τον αποκλεισμό των νέων ποιητών, μια συντηρητική πολιτική για την πεζογραφία».

Πόσο ακριβής μπορεί να είναι η μνήμη ενός νου διαποτισμένου από το υπερρεαλιστικό πνεύμα; Στο παραπάνω χωρίο υπάρχει μία αντίφαση και επτά λάθη. Η αντίφαση έγκειται στο γεγονός ότι ένα περιοδικό που έχει μια συντηρητική στάση – πολλώ μάλλον μια υπερσυντηρητική – δεν μπορεί να είναι το πιο προχωρημένο της εποχής του. Τα λάθη είναι τα εξής: 1) Οι Εποχές δεν ήταν υπό την αιγίδα του Σεφέρη (ο Σεφέρης ήταν ένας από τους έξι συμβούλους τους). 2) Από τους ποιητές δεν δημοσίευσαν μόνο τον Ελύτη, αλλά και τον Εμπειρίκο και τον Σεφέρη. 3) Τον Ελύτη δεν τον δημοσίευσαν αργά, αλλά, όπως και τον Εμπειρίκο, νωρίς (Απρίλιος 1964). 4) Τον Ελύτη δεν μπορούσαν να τον είχαν δημοσιεύσει τον Μάιο του 1967, γιατί τότε οι Εποχές δεν υπήρχαν (είχε έρθει η χούντα). 5) Τους νέους ποιητές δεν τους απέκλεισαν: Στη μεγάλη τους πλειονότητα οι κριτικές για ποιητικά βιβλία ήταν για βιβλία νέων ποιητών (Σαχτούρης, Βακαλό, Δάλλας, Καρούζος, Δούκαρης, Χριστοδούλου, Αραβαντινού, Μέσκος κ.ά.), με μόνιμους κριτικούς ποίησης τους νέους ποιητές και κριτικούς Σινόπουλο και Στεργιόπουλο. 6) Η πολιτική για την πεζογραφία κάθε άλλο παρά συντηρητική ήταν, αφού στις Εποχές πρωτοεμφανίστηκαν ή εμφανίστηκαν πολλοί νέοι πεζογράφοι (Σαμαράκης, Φραγκιάς, Σαράντη, Ρούφος, Τσιτσέλη, Κάσδαγλης, Ταχτσής, Βασιλικός, Κουμανταρέας, Βαλτινός και άλλοι), οι περισσότεροι από τους οποίους θεωρούνται σήμερα από τους σημαντικότερους, ενώ τους περισσότερους από αυτούς τους κρίνουν οι νέοι κριτικοί Σαχίνης και Μουλλάς. 7) Είναι λάθος να συγκρίνει κανείς δύο ανόμοια πράγματα: το Πάλι ήταν περιοδικό αποκλειστικά λογοτεχνικό· οι Εποχές περιοδικό «Πνευματικού προβληματισμού και γενικής παιδείας».

Ανέφερα σχολαστικά τα παραπάνω για να υπογραμμίσω ότι η ιδέα ότι οι Εποχές ήταν συντηρητικό περιοδικό κυριαρχούσε τότε, όχι μόνο στον χώρο της Αριστεράς, που εκφραζόταν μέσα από τις σελίδες τού (ανάλογης με εκείνη των Εποχών ύλης) σπουδαίου περιοδικού Επιθεώρηση Τέχνης, αλλά και στον χώρο της επιφανειακής εκείνη την εποχή λογοτεχνικής πρωτοπορίας. Αλλά και γιατί η ιδέα αυτή πλανάται ακόμα και σήμερα. Διότι βαθύτερες νεωτερικές ανάγκες, ως προς όλα τα γνωστικά και καλλιτεχνικά πεδία που κάλυπταν, ικανοποιούσαν οι Εποχές (που δεν είχαν λίγους αριστερούς συνεργάτες) απ’ ό,τι η Επιθεώρηση Τέχνης που την περιόριζε ο σχεδόν αποκλειστικά αριστερός προσανατολισμός της.

Περιοδικό έκφρασης της ελληνικής και ευρωπαϊκής φιλελεύθερης διανόησης – φιλελεύθερης με την έννοια αυτού που ο Θεοτοκάς αποκαλεί «ελεύθερο πνεύμα» -, οι Εποχές δεν μπορούσαν να μη δώσουν τόπο στους νέους. Οι τρεις από τους έξι «συμβούλους» του διευθυντή του περιοδικού Αγγελου Τερζάκη (Σκαλιόρας, Καραπαναγιώτης, Λαμπράκης) ήταν της νεότερης γενιάς. Παλαιότεροι ήταν, εκτός από τον Σεφέρη, οι Θεοτοκάς και Δημαράς. Ως προς το σύνολο των συνεργατών και την κάλυψη των ποικίλων πεδίων καλλιέργειας του περιοδικού (λογοτεχνία, θέατρο, κινηματογράφος, μουσική, εικαστικές τέχνες, αρχιτεκτονική, φιλοσοφία, κοινωνιολογία, ψυχολογία, οικονομική θεωρία) υπερίσχυαν σε αριθμό οι νέοι. Προσθέτω τα ονόματα μερικών από αυτούς σε εκείνα που ήδη ανέφερα: Αναγνωστάκης, Μαρωνίτης, Σαββίδης, Αργυρίου, Μάνος Χατζιδάκις, Λ. Αναγνωστάκη, Μαμαγκάκης, Τέτσης, Μυταράς, Τάσιος, Μαλεβίτσης, Α. Δημαράς, Καλιόρης, Ζάννας, Μπακογιαννόπουλος, Γεωργουσόπουλος.

Οι Εποχές, με την ευρύτητα της ύλης τους, επανέφεραν την έννοια του περιοδικού σε εκείνη των σημαντικότερων περιοδικών μας του 19ου αιώνα (Ευτέρπη, Πανδώρα). Για το εύρος και για την ποιότητα αυτής της ύλης, είναι το σημαντικότερο ελληνικό περιοδικό του 20ούαιώνα. Είναι, επιπλέον, και το πρωτοποριακότερο: τόσο πρωτοποριακό όσο και τα Νέα Γράμματα (1935-1945) στο πεδίο της λογοτεχνίας.

Η παρουσία στις Εποχές κορυφαίων συνεργατών των Νέων Γραμμάτων (Σεφέρης, Ελύτης Θεοτοκάς, Δημαράς, Εμπειρίκος) και ορισμένων άλλων, παλαιών, οδήγησε πολλούς στην ανακριβή – όπως ελπίζω ότι έδειξα – εντύπωση ότι το περιοδικό κυριαρχείτο από τους συγγραφείς της λογοτεχνικής γενιάς του ’30. Και θα συνέχιζε να είναι βήμα νέων διανοητών αν, όπως είπαμε, η δικτατορία της 21ης Απριλίου δεν επέβαλλε το τέλος του (πρόλαβε ωστόσο να κυκλοφορήσει το – υπ’ αριθμόν 48 – τεύχος του Απριλίου).

Θα πρέπει να ήταν η σπουδαιότητα των Εποχών και η επιθυμία να αναβιώσει η μνήμη τους εκείνο που έκανε τον εκδότη τους, τον Δημοσιογραφικό Οργανισμό Λαμπράκη, να αυξήσει, το 1992, και να οργανώσει σε «τμήμα» τις σελίδες των «Γραμμάτων» του Βήματος μετονομάζοντάς τες σε «Νέες Εποχές». Υπό την επιμέλεια του Ι. Κ. Πρετεντέρη αρχικά (1992-2006) και της Ελένης Βουλτσίδου έπειτα (2007 και εξής), οι (απειλούμενες σήμερα με το κλείσιμο της εφημερίδας τους) «Νέες Εποχές» διατηρούν, με ανάλογη για τον αριθμό των σελίδων τους δυναμικότητα, το πνεύμα του προγόνου τους.

Ο κ. Νάσος Βαγενάς είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών

 

Αποτέλεσμα εικόνας για περιοδικό ΕΠΟΧΕΣ

 

 

Αποτέλεσμα εικόνας για περιοδικό ΕΠΟΧΕΣ

Advertisements
  1. Δεν υπάρχουν σχόλια.
  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: