Αρχική > πολιτική, λογοτεχνία > Επανάκαμψη της λογοτεχνίας του τραύματος, ή όταν η λογοτεχνία ανταγωνίζεται την ιστορία

Επανάκαμψη της λογοτεχνίας του τραύματος, ή όταν η λογοτεχνία ανταγωνίζεται την ιστορία

 

 

Του Γεωργίου Νικ. Σχορετσανίτη

8.5.2016

http://www.presspublica.gr/74122-2/

 

 

Η ιστορία γράφει ότι μετά το τέλος του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, ο βρετανικός στρατός έπρεπε να αντιμετωπίσει κάπου ογδόντα χιλιάδες εναπομείνασες περιπτώσεις μετατραυματικού στρες ή ‘Shell Shock syndrome’, όπως είναι ευρέως διαδεδομένος ο όρος που χρησιμοποιείται στην αγγλική γλώσσα. Αλλά και κατά τη διάρκεια του πολέμου ήδη, χιλιάδες στρατιώτες υποβλήθηκαν σε θεραπεία για εκείνο το περιβόητο στρες, μια εφιαλτική κατάσταση η οποία περιελάμβανε σειρά δραματικών ψυχοσωματικών εκδηλώσεων. Το στρες αυτό, αποτέλεσμα της έκθεσης στη φρίκη του πολέμου, ολοένα και περισσότερο τείνει να θεωρείται ως ένα από τα ισχυρά σύμβολα των δεινών που επέφερε ο συγκεκριμένος πόλεμος σε όσους άτυχους βρέθηκαν εκόντες άκοντες στα πλοκάμια του.

στρατιωτες 1

Ο μεγαλύτερος όγκος της διεθνούς βιβλιογραφίας, απαντάται στη Μεγάλη Βρετανία και περιγράφει τις προκλήσεις της ψυχιατρικής απέναντι σε αυτό το σοβαρό πρόβλημα δεδομένου ότι συνετέλεσε τα μέγιστα στη διαμόρφωση της ψυχολογίας και της ψυχιατρικής από τις αρχές του εικοστού αιώνα και εντεύθεν. Εκτεταμένος επίσης ήταν ο όγκος της βιβλιογραφίας όσον αφορά τις λογοτεχνικές προσεγγίσεις και αντιλήψεις του μετατραυματικού τραύματος ως διαχρονικού και αναλλοίωτου φαινομένου με το πέρασμα του καιρού. Τον Νοέμβριο του 2009, η βρετανική εφημερίδα Guardian, δημοσίευσε την ‘Μία ισότιμη φωνή’, (An Equal Voice), ένα ποίημα που γράφτηκε από τον βραβευμένο ποιητή, μυθιστοριογράφο και βιογράφο, Sir Andrew Motion (1952-). Το συγκεκριμένο ποίημα αρχίζει κάπως έτσι:

Ο πόλεμος πίσω απ’ τις γραμμές είναι ένας ιλιγγιώδης κυκεώνας.

Περιστρεφόμενες καρέκλες, αποπληκτικά γραφεία, ξερές σαν σκόνη

Αναφορές, σχεδιαγράμματα μια μέρα και την επόμενη –

με τη βοήθεια ενός σαραβαλιασμένου αυτοκινήτου

και λίγα γαλόνια βενζίνης – άνδρες να βαδίζουν

με τον ιδρώτα- βαμμένα πρόσωπα και λαμπερά μάτια,

άλογα ζορισμένα και βυθισμένα στα όπλα,

μικροί λάκκοι από λάσπη ανοιγμένοι κάτω από κάθε βήμα,

και σωρούς ματωμένων ρούχων και περικνημίδες

έξω από την πόρτα από μουσαμά ενός υπαίθριου νοσοκομείου…

Ο ποιητής περιέγραψε τα παραπάνω ως ένα ποίημα, που έγινε με τη συρραφή όλων των φωνών των ανθρώπων που υπέφεραν από το μετατραυματικό σοκ, από τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο μέχρι πρόσφατα. Όλες αυτές οι συνδεδεμένες φωνές, εξήγησε ο Motion, έδωσαν την αίσθηση της κίνησης μέσα στο χρόνο για να καθορίσουν την απαίσια και επαναλαμβανόμενη μάστιγα του εικοστού αιώνα. ‘Οι γιατροί, οι ιστορικοί και άλλοι ειδικοί έχουν τεκμηριώσει τις επιπτώσεις και τα αποτελέσματα του μετατραυματικού στρες, και χάρη σε αυτά, γνωρίζουμε ότι ο όρος καλύπτει ένα πλήθος παθήσεων, και είναι το αποτέλεσμα κάποιας επενέργειας σοβαρότερης από ότι η έκρηξη μιας οβίδας’, έγραψε στην αρχή ο Andrew Motion. Αλλά, συνεχίζει, όπως έγραψε κι ο Ben Shephard στην ιστορία της ιατρικής ψυχιατρικής, ότι οι άνθρωποι που έχουν υποφέρει από αυτό ήταν συχνά πολύ άρρωστοι για να μιλήσουν, κι έτσι δεν έχουν καταγραφεί οι απόψεις τους. Ο ποιητής όμως, ήθελε να τους ακούσει, και γι αυτό προχώρησε σε μια συρραφή των φωνών των σοκαρισμένων ανθρώπων από τις εκρήξεις των οβίδων. Οι λέξεις και φράσεις τους, ελήφθησαν από μια ποικιλία πηγών, από τον πρώτο παγκόσμιο πόλεμο μέχρι σήμερα, και παρουσιάζονται στο ποίημα περίπου με χρονολογική σειρά. Μέσα σ’ αυτό βρίσκεται κι ένα τμήμα του Ζίγκφριντ Σασούν, αλλά τα περισσότερα είναι αγνώστων στρατιωτών. Μαζί, δίνουν την αίσθηση της κίνησης μέσα στο χρόνο για να καθορίσουν τελικά ότι έχει σχέση με αυτή την περίεργη κατάθλιψη.

στρατιωτες 2

Το ποίημα προλόγισε με ένα απόσπασμα από το βιβλίο του ‘A War of Nerves’ πάνω στη στρατιωτική ψυχιατρική, ο ιστορικός Ben Shephard: ‘… Ακούμε περισσότερα απ’ τους γιατρούς από ότι από τους ασθενείς. Ωστόσο όσο σκληρά κι αν προσπαθεί, ο ιστορικός δεν μπορεί να διηγηθεί, δεν μπορεί να δώσει στους ασθενείς μια ισότιμη φωνή, επειδή οι περισσότεροι από αυτούς επέλεξαν να μην διηγηθούν τις εμπειρίες τους…’. Ο Andrew Motion με στόχο να αποκαταστήσει αυτή την ανισορροπία, υποστηρίζει ότι ‘οι άνθρωποι που υπέφεραν από το συγκεκριμένο σοκ, ήταν συχνά πολύ άρρωστοι για να μιλήσουν. Έχουν μείνει έξω από κάθε καταγραφή. ‘Ήθελα να ακούσω από αυτούς’, μας λέει. Αυτό προφανώς πυροδότησε δημόσια αναταραχή και αναστάτωση, από αντικρουόμενες απόψεις, όταν ο Μπεν Σέπαρντ (Ben Shephard) παραπονέθηκε ότι δεν υπήρχε τίποτα καινούργιο ή πρωτότυπο στη θεραπεία του σοκ των οβίδων από τον Motion. Διαμαρτυρήθηκε ότι αρκετό υλικό από την ‘ισότιμη φωνή’ (An Equal Voice), ελήφθη απευθείας από τον ‘Πόλεμο Νεύρων’ (A War of Nerves). Η επιτυχία του Motion, ήταν μάλλον ότι ενεργοποίησε ένα νέο κοινό να ακούσει αυτές τις φωνές, στηριζόμενος στην υπόθεση ότι η λογοτεχνία μπορεί να επικοινωνήσει με ορισμένες πτυχές του πολέμου πιο αποτελεσματικά από την ιστορία, και υπερασπιζόμενος το ποίημά του εναντίον των κατηγοριών του Shephard. Ο ισχυρισμός αυτός, ωστόσο, περιπλέχτηκε στη συνέχεια έτι περαιτέρω, γιατί αναρωτήθηκαν μερικοί, ‘είναι απολύτως απαραίτητη μια λογοτεχνική αναπαράσταση του συνδρόμου αυτού από έναν ποιητή που δεν διαθέτει την απαιτούμενη από πρώτο χέρι εμπειρία του πολέμου, κι ακόμα τι επιπλέον κάνει η λογοτεχνία που δεν μπορεί ή δεν έχει κάνει η ιστορία’;

στρατιωτες εκτελεση

Βρετανός στρατιώτης που καταδικάστηκε για λιποταξία είναι δεμένος πίσω από τις γραμμές του μετώπου κατά τη διάρκεια του Πρώτου Μεγάλου Πολέμου. Θα εκτελεστεί την αυγή από εκτελεστικό απόσπασμα. Συχνά, αυτοί οι άνθρωποι υπέφεραν από αυτό που ονομαζόταν τότε ‘shell shock’, και σήμερα αναφέρεται ως μετατραυματικό στρες.

Απαντήσεις σε αυτό το ερώτημα, είναι δύσκολο να δοθούν και πολλοί μελετητές του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, πήραν τη μια ή την άλλη θέση. Η δημόσια αντιπαράθεση φυσικά μεταξύ του Motion και του Shephard δεν είναι τίποτα περισσότερο από ένας μικρόκοσμος των συζητήσεων αυτών, αλλά το κεντρικό στοιχείο είναι αναμφίβολα εκείνο που μας υπενθυμίζει ότι το μετατραυματικό σοκ βρίσκεται στο επίκεντρο όλης της συζήτησης. Παρά το γεγονός ότι και οι δύο πλευρές των μελετητών προβάλλουν τη δική τους ερμηνεία του συνδρόμου, που υποστηρίζεται από ιστορικά στοιχεία, υπήρχαν ωστόσο διαφορές ως προς τους στόχους και τις μεθόδους τους. Η πλέον εμφανής διαφορά μεταξύ της ιστορίας του Shephard και του ποιήματος του Motion, είναι ότι ο πρώτος κινητοποιήθηκε από τη συμβατική ιστορική επιθυμία να ανακαλύψει τι έλαβε χώρα σε μια συγκεκριμένη περίοδο και γιατί, ενώ ο δεύτερος φιλοδοξεί να συλλάβει και να μεταφέρει το συναισθηματικό περιεχόμενο της εν λόγω βάναυσης εμπειρίας. Η συναισθηματική εμπειρία των εκρήξεων των οβίδων, είναι για τον Andrew Motion, η αλήθεια του πολέμου, και είναι διαχρονική, και δυστυχώς απαίσια και επαναλαμβανόμενη αλήθεια. Η ένταση μεταξύ της αλήθειας του Motion και των ανταγωνιστικών εκδόσεων που προσφέρονται από τους ιστορικούς και τους άλλους σχολιαστές και μελετητές, μπορεί να επιλυθεί ίσως βλέποντας τα πράγματα και γράφοντας τα γεγονότα κάτω από άλλο πρίσμα. Με τη σειρά του, αυτό συνεπάγεται αναπόφευκτα κάποια ευρύτερα ερωτήματα που αφορούν την ιστορική μέθοδο και τη φύση της ιστορικής αλήθειας, ενώ πρέπει να τονίσουμε ότι η σημασία αυτών των ερωτήσεων δεν περιορίζεται μόνο σε συζητήσεις σχετικά με το τραύμα ή τον Πρώτο Παγκόσμιο Πόλεμο, αλλά επεκτείνεται κι αλλού.

Στη σύγχρονη κοινωνία της Μεγάλης Βρετανίας, ο Πρώτος Παγκόσμιος Πόλεμος έρχεται στο προσκήνιο κυρίως μέσα από τις λογοτεχνικές αναφορές και καταγραφές των άμεσα συμμετεχόντων σε αυτόν. Γιατί εκείνος ήταν ένας πόλεμος στο οποίο πολέμησαν εγγράμματοι στρατιώτες, άτομα που ήταν φανατικοί αναγνώστες και συχνά ταλαντούχοι και πολλά υποσχόμενοι συγγραφείς. Σήμερα, μπορεί να υποστηριχθεί άφοβα, ότι οι δημόσιες αντιλήψεις του μεγάλου αυτού πολέμου, εξακολουθούν να συνδέονται περισσότερο με τα γραπτά του Γουίλφρεντ Όουεν, του Ζίγκφριντ Σασούν, του Ρόμπερτ Γκρέιβς, της Βέρας Μπρίτεν, και τόσων άλλων συναδέλφων τους, κι όχι από τους ιστορικούς και τις γνωστές καταγραφές τους. Πρόκειται για όλα εκείνα τα γραπτά, στα οποία γίνονται εμφανή σε όλη τους τη μεγαλοπρέπεια, η ψυχική αστάθεια και κατάρρευση, ο πόνος και η θλίψη που προκάλεσε ο πόλεμος. Κατά την άποψη ορισμένων μελετητών, η λογοτεχνία αυτού του είδους ενσωματώνει μια ουσιαστική και διαχρονική αλήθεια για τη φύση όχι μόνο αυτού καθεαυτού του πολέμου, αλλά και για την καταστροφικότητα, τη ματαιότητα και τα απόβλητα όλων των σύγχρονων πολέμων. Το σύνδρομο των εκρήξεων των οβίδων ή του μετατραυματικού σοκ, εξελίχτηκε σε εμβληματική διαταραχή του πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου, η οποία ενσωματώθηκε στις φαντασιώσεις του τετράχρονου πολέμου, αλλά υπάρχει επίσης ειδικά τα τελευταία χρόνια, θα μπορούσαμε να ισχυρισθούμε άφοβα, μια ειδική περίεργη γοητεία με αυτό.

Από το πέρας του πολέμου, οι αφηγήσεις του ψυχολογικού πόνου ως διαχρονικής αλήθειας της εμπειρίας της μάχης, έχουν κατακτήσει μια ολοένα και σημαντικότερη θέση στις αναφορές και τα κείμενα που αναφέρονται στον πόλεμο, είτε λογοτεχνικά, είτε ιστορικά, είτε δημοσιογραφικά. Παντού σχεδόν περιγράφεται ως αναπόφευκτο επακόλουθο οποιουδήποτε πολέμου, η εμπειρία η οποία έγινε το πρότυπο για τους πολέμους που ακολούθησαν. Η θέση του συνδρόμου στις φαντασιώσεις του Πρώτου Παγκοσμίου Πολέμου είναι, ως εκ τούτου, εξαιρετικά σημαντική λόγω του τόπου που καταλαμβάνει τη διαμάχη και τις αντιπαραθέσεις στο σύγχρονο πολιτιστικό τοπίο της Μεγάλης Βρετανίας. Ο Μεγάλος Πόλεμος διαμόρφωσε σε μεγάλο βαθμό το χωνευτήρι της σύγχρονης μνήμης, επειδή δημιούργησε ένα μοντέλο κατανόησης που χώριζε αμετάκλητα τις γενιές πριν και μετά από αυτόν. Παρά τις αντικρουόμενες απόψεις και θέσεις, η απεικόνιση του πολέμου που αναφέρεται και τονίζει το τραύμα και την τραγωδία, συνεχίζει να διαμορφώνει και να καθορίζει αρκετές δημοφιλείς αντιλήψεις των τεσσάρων εκείνων καταστροφικών ετών. Άλλοι υποστηρίζουν ότι, αυτό που έχει σημασία δεν είναι η λάσπη, το αίμα και τη φρίκη της καθημερινής εμπειρίας της πλειοψηφίας των στρατιωτών που πολέμησαν στον πόλεμο, αλλά ο πόλεμος που δημιούργησε όλα αυτά τα ακραία. Τελικά μάλλον πρέπει αποδεκτό από εμάς και να καταστεί σαφές ότι δεν υφίσταται άκαμπτος διαχωρισμός ανάμεσα στη λογοτεχνία και την ιστορία, τη λογοτεχνική και την ιστορική προσέγγιση, κι ότι η μια επιστήμη και προσπάθεια συμπληρώνει την άλλη, έστω και σε διαφορετικά ακροατήρια και με διαφορετικά εργαλεία ερμηνείας ή διαδρομές για την βαθύτερη κατανόηση, όχι μόνον εκείνου του πολέμου που εμαίνετο στην ήπειρό μας πριν από ένα αιώνα, αλλά και των επόμενων!

 

Advertisements
  1. Δεν υπάρχουν σχόλια.
  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: