Αρχική > λογοτεχνία > Γιορτινές σελίδες από τα αρχεία της Γενναδείου

Γιορτινές σελίδες από τα αρχεία της Γενναδείου

Ο Παλαμάς με φοιτητές από τη Μυτιλήνη. Ο Μυριβήλης, όρθιος τέταρτος από αριστερά Ανθολογία

 

 

Κουζέλη Λαμπρινή, ΤΟ ΒΗΜΑ, 3.1.2016

Ο Σεφέρης, ο Μητρόπουλος, ο Τσάτσος. Ο Ιων Δραγούμης, ο Μυριβήλης, ο Βενέζης. Ο Βάρναλης, ο Παλαμάς, ο Βασιλικός. Πρωτοχρονιάτικες ευχές, σκέψεις και γεγονότα από τη Λέσβο των αρχών του 20ού αιώνα ως τη μεταπολεμική Νέα Υόρκη και από τις φυλακές της Αίγινας ως το πρωθυπουργικό γραφείο της Αθήνας.

Γιορτινές σελίδες από τα αρχεία της Γενναδείου

Οι γάμοι του Renaut de Montauban και της Clarisse, μικρογραφία μεσαιωνικού χειρογράφου φιλοτεχνημένη από τον Ολλανδό Loyset Liedet (15ος αι.). Αναπαράγεται στην μπροστινή όψη ευχετήριας κάρτας που στέλνει ο μυτιληνιός τεχνοκριτικός, εκδότης και συλλέκτης Στρατής Ελευθεριάδης, ο περίφημος Teriade των παρισινών καλλιτεχνικών κύκλων, στον Ηλία Βενέζη.

«Πολλά χαιρετίσματα και τις καλές ευχές μας για τον καινούργιο χρόνο» διαβάζουμε στο εσωτερικό της αχρονολόγητης κάρτας. Χαρακτηριστική της αισθητικής φιλοσοφίας του Teriade, ο οποίος αναδεικνύει μικρογράφους του Μεσαίωνα από συλλογές χειρογράφων των γαλλικών βιβλιοθηκών, η κάρτα φέρει στην πίσω όψη τυπωμένο το λογότυπο των θρυλικών Editions Verve που είχε ιδρύσει ο Teriade στο Παρίσι, με συνεργάτες από τον Πικάσο, τον Ματίς και τον Σαγκάλ ως τον Καμί και τον Τζέιμς Τζόις.

 

* Τα χειρόγραφα, οι επιστολές, οι φωτογραφίες, οι καρτ-ποστάλ και τα λοιπά τεκμήρια που δημοσιεύονται σε τούτο το πρωτοχρονιάτικο αφιέρωμα του «Βήματος» προέρχονται από τις αρχειακές συλλογές της Γενναδείου Βιβλιοθήκης της Αμερικανικής Σχολής Κλασικών Σπουδών στην Αθήνα (ΑΣΚΣΑ). Συγκεκριμένα, από τα αρχεία Ηλία Βενέζη (εξώφυλλο), Στράτη Μυριβήλη (σελ. 4-5), Κώστα Βάρναλη, Βασίλη Βασιλικού, Δημήτρη Μητρόπουλου, Γιώργου Σεφέρη (σελ. 2-3), οικογένειας Δραγούμη, Κωνσταντίνου και Ιωάννας Τσάτσου (σελ. 6-7). Για την υλοποίηση του αφιερώματος και την ευγενική παραχώρηση του αρχειακού υλικού προς δημοσίευση ευχαριστούμε τη Μαρία Γεωργοπούλου, διευθύντρια της Γενναδείου Βιβλιοθήκης, τη Ναταλία Βογκέικωφ, υπεύθυνη Αρχείων ΑΣΚΣΑ, τις αρχειονόμους Ελευθερία Δαλέζιου και Λήδα Κωστάκη καθώς και τις Χριστίνα Αγγελοπούλου και Ελένη Μυριβήλη, την Τζένη Βάρναλη, τον Βασίλη Βασιλικό, την Αννα Βενέζη, τον Μάρκο Δραγούμη, τον Βασίλη Καραντώνη, την Αννα Λόντου, τη Δέσποινα Τσάτσου-Μυλωνά και το Ιδρυμα Παλαμά.

 

Ο σκληρός διευθυντής και το λαχείο του στόλου

Ενα ανέκδοτο εφηβικό «Πρωτοχρονιάτικον διήγημα» του Στράτη Μυριβήλη

Ο σκληρός διευθυντής και το λαχείο του στόλου

Στην κοπή της πρωτοχρονιάτικης πίτας της Εθνικής Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών στο σπίτι του Μυριβήλη στην Αθήνα, 1967.

Στην κοπή της πρωτοχρονιάτικης πίτας της Εθνικής Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών στο σπίτι του Μυριβήλη στην Αθήνα, 1967.

Τετράδιο «συνθέσεως» της Ε' τάξης του εν Μυτιλήνη Γυμνασίου (1908-1909) του μαθητή Ευστράτιου Σταματόπουλου, όπως ήταν το πραγματικό όνομα του Στράτη Μυριβήλη.

Οι πρώτες σελίδες του ανέκδοτου «Πρωτοχρονιάτικου διηγήματος», της έκτης σύνθεσης-έκθεσης του σχολικού τετραδίου.

Οι πρώτες σελίδες του ανέκδοτου «Πρωτοχρονιάτικου διηγήματος», της έκτης σύνθεσης-έκθεσης του σχολικού τετραδίου.

Εξώφυλλο της πρώτης έκδοσης του αφηγήματος Τα παγανά, τον Ιούνιο του 1945, με ξυλογραφίες και καλλιτεχνική επιμέλεια του Γιάννη Μόραλη από τις εκδόσεις «Οι Φίλοι του Βιβλίου».

Πορτρέτο του Μυριβήλη στην ηλικία της τελευταίας νεότητας

Ποναντό-Γευγελή, Δεκέμβρης 1917: «Τρεχάλες μες στο χιονισμένο δάσος του καταυλισμού μας με το αγαπημένο μου σκυλί του Ταμείου ''Λέων''»

Ποναντό-Γευγελή, Δεκέμβρης 1917: «Στην πόρτα του αμπρί μας τραβηγμένη με ομίχλη»

8  φωτογραφίες

«- Λοιπόν, μητέρα, τι λέγει; δέχεται; Την ερώτησιν αυτήν απέτεινε νέος δεκαοκτώ περίπου ετών καθώς θα συνεπέραινε κανείς από το παρόν του πρόσωπον εις το οποίο αμυδρώς διακρίνονται της πρώτης νεότητος οι ίουλοι. Ητο ωχρός, πολύ ωχρός εξαιτίας της κατηραμένης ασθενείας, η οποία τρεις εβδομάδες τώρα τον εκράτει κατάκοιτον επάνω εις την πτωχικήν του κλίνην.

Τον έλεγαν Ανδρόνικο κι’ ήτο υπάλληλος εις ένα εμπορικόν κατάστημα· ήτο νέος φιλότιμος, τίμιος κι’ εξωτερικού συμπαθούς. Μάλλον υψηλός, εύρωστος, εφαίνετο μεγαλύτερος κατά την ηλικίαν αφ’ ότι πράγματι ήτο. Ολοι οι σύντροφοί του εις το κατάστημα τον ηγάπων, ιδιαιτέραν όμως φιλίαν έτρεφε προς αυτόν ο συνομήλικός του γραμματεύς του καταστήματος Νίκος. Αυτός τον επεσκέπτετο κι’ τώρα που ήτο ασθενής τακτικά καθ’ όσον του επέτρεπεν η εργασία του. Ο Ανδρόνικος είχε πολλάς υποχρεώσεις τας οποίας φιλοτίμως εξεπλήρου κατά δύναμιν. Ο πατήρ του είχεν αποθάνει προ τεσσάρων περίπου ετών κι έκτοτε εκείνος διετήρει την μητέρα του, και έστελλε τα τρία μικρότερά του αδέλφια εις το σχολείον…».

Η έκθεση του μαθητή

Είκοσι μία πυκνογραμμένες σελίδες σε ένα τετράδιο «συνθέσεως» της Ε’ τάξης του εν Μυτιλήνη Γυμνασίου (1908-1909) καταλαμβάνει η έκθεση του μαθητή Ευστράτιου Σταματόπουλου. Πρόκειται για την έκτη «σύνθεση» του τετραδίου με τίτλο «Πρωτοχρονιάτικον διήγημα» και μότο «Εστι δίκης οφθαλμός». Στο ανέκδοτο εφηβικό διήγημα του συγγραφέα που έγινε μετέπειτα γνωστός με το ψευδώνυμο Στράτης Μυριβήλης, το οποίο εντοπίσαμε στο αρχείο του στη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη, ο διευθυντής του νεαρού Ανδρόνικου στο κατάστημα είναι «άνθρωπος του συμφέροντος, σκληρός και βάρβαρος». Εφόσον ο Ανδρόνικος δεν μπορεί να εργαστεί, χάνει τη θέση του. Η μητέρα του Ανδρόνικου τον εκλιπαρεί να μην απολύσει τον γιο της γιατί είναι φτωχοί και έχουν ανάγκη το μεροκάματο, εκείνος όμως την ξαποστέλνει λέγοντας: «Για τους φτωχούς υπάρχουν πτωχοκομεία, αφήσετέ με επί τέλους ήσυχον». Μόνος ο Νίκος ευσπλαχνίζεται την ταλαίπωρη οικογένεια και αφήνει στον Ανδρόνικο τέσσερις λίρες. Παραμονή Πρωτοχρονιάς ο Ανδρόνικος έχει γειάνει και βγαίνει μια βόλτα. Μηχανικά κατευθύνεται στην αγορά, περνά από το κατάστημα όπου εργαζόταν και συνεχίζει την περιπλάνησή του στους δρόμους ώσπου σκοντάφτει στα σκοτεινά σε ένα αντικείμενο. «Ελαβε το αντικείμενον τούτο από το έδαφος κι’ επλησίασεν εις έναν φανόν διά να το παρατηρήση. Με μεγάλην του έκπληξιν διέκρινεν έν δερμάτινον χαρτοφυλάκιον». «Πολύ τεταραγμένος» ο Ανδρόνικος επιστρέφει στο σπίτι του όπου διαπιστώνει ότι το πορτοφόλι που μάζεψε από τον δρόμο περιέχει ενενήντα χιλιάδες φράγκα. Από ένα γραμμάτιο που βρίσκει μέσα μαθαίνει ότι ανήκει στον ανάλγητο διευθυντή του. «Τόσο το καλλίτερον, εσκέπτετο. Αν ήσαν άλλου ίσως θα τα έδιδα· αλλά αυτού του αθλίου… θα τα κρατήσω, ετελείωσε. Ετσι τον εκδικούμαι».

Το success story

Ο ενάρετος Ολιβερ Τουίστ της ιστορίας μετατρέπεται σε κοινωνικό εκδικητή προσπαθώντας να σιγάσει τη φωνή της συνείδησής του που δίνει μέσα του πάλη με τον εγωισμό του. Ανήσυχος, ξαναπαίρνει τους δρόμους. Στην προκυμαία της παραθαλάσσιας πόλης συναντά έναν άντρα συντετριμμένο. Είναι ο φίλος του ο Νίκος, ο οποίος κλαίει και οδύρεται γιατί έχασε το πορτοφόλι με το γραμμάτιο και τα χρήματα που του εμπιστεύθηκε ο διευθυντής και θρηνεί ότι θα χαρακτηριστεί κλέφτης και καταχραστής και θα αμαυρωθεί η τιμή του. Ο Ανδρόνικος δίνει αμέσως το πορτοφόλι στον Νίκο που το επιστρέφει στον διευθυντή. Την επόμενη ημέρα οι δυο φίλοι ανταμείβονται για την καλή τους πράξη: ο Ανδρόνικος κερδίζει τον πρώτο αριθμό στο πρωτοχρονιάτικο λαχείο του στόλου που του είχε χαρίσει ο Νίκος δύο μήνες νωρίτερα. Με τα χρήματα του λαχείου συνεταιρίζεται με τον Νίκο, ανοίγουν τη δική τους επιχείρηση και το βικτωριανό παραμύθι μετατρέπεται σε success story, με τον Ανδρόνικο να γίνεται ο πιο επιτυχημένος έμπορος της πόλης.

Μέρες του 1917 και του 1967

Εναν άλλον Δεκέμβρη, του 1917, βρίσκουμε τον Ευστράτιο Σταματόπουλο στρατιώτη στον πόλεμο. Τον Απρίλιο του ίδιου χρόνου ο Μυριβήλης έχει καταταγεί στο 4ο Σύνταγμα της Μεραρχίας Αρχιπελάγους και έχει αναχωρήσει από τη Λέσβο για τη Μακεδονία. Με το Σύνταγμά του κινούν το καλοκαίρι να στήσουν προφυλακή στο Μοναστήριον. Στο Αρχείο του, έξι φωτογραφίες από το Πουαντό-Γευγελή τον Δεκέμβριο του 1917, με επιμέλεια τοποθετημένες επάνω σε γκρίζο χαρτόνι, φέρουν ιδιόχειρες λεζάντες: «Στην πόρτα του αμπρί μου τραβηγμένη με ομίχλη» γράφει στη μία. «Στη μέση ξεσκούφωτος και μαγουλικωμένος ο νέος προϊστάμενός μου, λοχαγός Κουμανάκος. Χρυσός τύπος» γράφει στην άλλη και αλλού: «Τρεχάλες μες στο χιονισμένο δάσος του καταυλισμού μας με το αγαπημένο μου σκυλί του Ταμείου "Λέων"». Είναι η χρονιά που αρχίζει να γράφει τη Ζωή εν τάφω. Με την έκδοσή της στην Αθήνα το 1930 λαμβάνει θέση ανάμεσα στους μεγάλους ευρωπαίους λογοτέχνες της αντιπολεμικής λογοτεχνίας και γίνεται για τον Τύπο της εποχής «ο Ελληνας Ρεμάρκ».

Αναγνωρισμένος συγγραφέας, δημοφιλής, μεταφρασμένος και ακαδημαϊκός, χαμογελά στον φακό το 1967 στην κοπή της πρωτοχρονιάτικης πίτας της Εθνικής Εταιρείας Ελλήνων Λογοτεχνών, της οποίας ήταν ιδρυτικό μέλος. Δύο χρόνια πριν από τον θάνατό του, στο σπίτι του, με το κομμάτι του της πίτας στο χέρι, απολαμβάνει την αποδοχή φίλων και ομοτέχνων οι οποίοι τον είχαν προτείνει κατ’ επανάληψη για το Νομπέλ Λογοτεχνίας.

Ανώνυμος στρατοκόπος

Στη λογοτεχνική του πορεία οι γιορτές του Δωδεκαημέρου τον ενέπνευσαν περισσότερες από μία φορές. Στη «Φωνή της Ραχήλ», από τα διηγήματα του Κόκκινου βιβλίου (1952), ο Χριστός κατεβαίνει στη Γη ανήμερα Χριστούγεννα και περιπλανιέται ως ανώνυμος στρατοκόπος. Απαντά τις θηριωδίες του ναζισμού και τις σφαγές των αμάχων στην Κατοχή, στα Καλάβρυτα, στο Δίστομο, αντιλαμβάνεται ότι η καρδιά των ανθρώπων έχει σκληρύνει, έχει γίνει λεπίδι φονικό και θλίβεται για το μάταιον της Σταύρωσής Του.

Η γνωστότερη χριστουγεννιάτικη ιστορία του Μυριβήλη, Τα παγανά, που εκδόθηκε αυτοτελώς, γράφτηκε στα χρόνια της Κατοχής. Αρχισε να τυπώνεται τον Σεπτέμβριο του 1944 με σκοπό να κυκλοφορήσει τα Χριστούγεννα του ίδιου έτος αλλά μεσολάβησαν τα Δεκεμβριανά, «ο τόπος πέρασε τις μέρες του Χριστού μέσα στη σφαγή και την ομηρεία. Η αναστάτωση και η θλίψη που έφεραν αυτά τα γεγονότα στην ελληνική ζωή έριξαν πίσω και τ’ αποτέλειωμα της έκδοσης». Το βιβλίο κυκλοφόρησε τελικά τον Ιούνιο του 1945, με ξυλογραφίες και καλλιτεχνική επιμέλεια του Γιάννη Μόραλη από τις εκδόσεις «Οι Φίλοι του Βιβλίου» και τυπώνεται ακόμη από την Εστία. Η υπαρξιακή αναζήτηση ενός γέρου και καταξιωμένου ακαδημαϊκού και η καταβύθιση στην αθωότητα της παιδικής ηλικίας και της λαϊκής φαντασίας όπου καλικάντζαροι και παγανά προκαλούν τρόμο και έξαψη γοητεύουν ακόμη.

Τόνος απαισιοδοξίας και απογοήτευσης για τον άνθρωπο και την κοινωνία χαρακτηρίζει το διήγημα «Ο Μανωλάκης γυρεύει το Θεό» στο Βυσσινί βιβλίο (1959), με τον μικρό πρωταγωνιστή, ένα ταλαίπωρο ορφανό, να αναζητεί μάταια τον Χριστό μέσα σε έναν κόσμο ανάλγητο, επιφανειακό και φαύλο.

Στη σχολική έκθεση του 1908 ο νεαρός μαθητής εκδηλώνει μεγάλη πίστη στον άνθρωπο και στη φιλία, στις αρετές της καλοσύνης και της εντιμότητας. Η ιστορία που αφηγείται είναι μελοδραματική, με πολυχρησιμοποιημένα κλισέ, διαβάζουμε όμως τις αξιόλογες σελίδες της συνειδησιακής πάλης του Ανδρόνικου όπου αρχίζει να διαφαίνεται η ψυχογραφική δύναμη του εκκολαπτόμενου λογοτέχνη.

Εκείνο που ξενίζει σε τούτο το μυριβήλειο δημιούργημα είναι η γλώσσα: ομιλούμενη δημοτική στους διαλόγους μεν, καθαρεύουσα όμως στις περιγραφές και στην αφήγηση.

Οι δυνατές λέξεις, η χυμώδης πλαστική λαϊκή γλώσσα του Μυριβήλη που σπαρταρά με λεσβιακούς ιδιωματισμούς, η γλώσσα που διδάχθηκε από τον δάσκαλό του Σπυρίδωνα Αναγνώστου δεν καταφέρνουν να εισβάλουν σε τούτη τη σχολική έκθεση.

Ο διευθυντής του Γυμνασίου, Εμμανουήλ Δαυίδ, είναι υπέρμαχος της καθαρεύουσας. Την επόμενη χρονιά απαγορεύει μάλιστα ρητά στους μαθητές να γράφουν τις σχολικές τους εκθέσεις στη δημοτική. Ο Ευστράτιος Σταματόπουλος πρωτοστατεί στις μαθητικές κινητοποιήσεις για την υπεράσπιση της δημοτικής. Τρεις μήνες απεργούν οι μαθητές διεκδικώντας, με αφορμή το γλωσσικό, και τη μεταφορά ολάκερης της τάξης στο Γυμνάσιο στο Αϊβαλί.

Ο Σταματόπουλος παίρνει τελικά το απολυτήριο του Γυμνασίου από τη Μυτιλήνη και τον Σεπτέμβριο του 1910 διορίζεται δάσκαλος στο χωριό Μανταμάδος. Εκεί ο «μαλλιαρός» δάσκαλος κηρύττει τον δημοτικισμό στους μαθητές που είχαν την τύχη να πέσουν στα χέρια του.

 

Εθνικές ευχές και έμφυλες ανησυχίες

Το πρωθυπουργικό διάγγελμα του Κωνσταντίνου Καραμανλή για το νέο έτος 1975 και οι πρωτοχρονιάτικες σκέψεις του Ιωνα Δραγούμη για τον έρωτα και την υποκριτική αντιμετώπιση των δύο φύλων στην ελληνική κοινωνία της αυγής του 20ού αιώνα

 

Εθνικές ευχές και έμφυλες ανησυχίες

Οικογενειακή φωτογραφία της οικογένειας Δραγούμη στο σπίτι του Παύλου και της Ναταλίας Δραγούμη στο Στροφίλι της Κηφισιάς, 1895.

Οικογενειακή φωτογραφία της οικογένειας Δραγούμη στο σπίτι του Παύλου και της Ναταλίας Δραγούμη στο Στροφίλι της Κηφισιάς, 1895.

Ευχετήριο μπιλιέτο του Κωστή Παλαμά στον δικηγόρο και υφηγητή του πανεπιστημίου Κ. Τσάτσο για το 1932.

Κάρτα με ευχές του Μίκη Μελά προς τον θείο του Ιωνα Δραγούμη για το 1916, από τη 2α Πυροβολαρχία του 3ου Πεδινού Πυροβολικού

Xειρόγραφο σχεδίασμα πρωθυπουργικού διαγγέλματος που είχε ετοιμάσει ο Κωνσταντίνος Τσάτσος για τον Κωνσταντίνο Καραμανλή εν όψει της Πρωτοχρονιάς του 1975.

Xειρόγραφο σχεδίασμα πρωθυπουργικού διαγγέλματος που είχε ετοιμάσει ο Κωνσταντίνος Τσάτσος για τον Κωνσταντίνο Καραμανλή εν όψει της Πρωτοχρονιάς του 1975.

Φύλλα από το προσωπικό ημερολόγιο του Ιωνα Δραγούμη, Πρωτοχρονιά του 1901.

Ο Κωνσταντίνος Τσάτσος, υπουργός Προεδρίας Κυβερνήσεως, σε κοπή πίτας με τον Κωνσταντίνο Καραμανλή, 1959.

Ο Κωνσταντίνος και η Ιωάννα Τσάτσου στο Προεδρικό Μέγαρο το 1975

8  φωτογραφίες

«Παλαιότερα η βιαιότητα της πολιτικής ζωής, ο φανατισμός και η αδιαλλαξία ωδήγησαν πολλές φορές τον τόπο μας σε κρίση της δημοκρατίας. Ας ελπίσωμε ότι τα παθήματα θα μας γίνουν μαθήματα. Ας προβλέψωμεν το 1975 με πίστη ότι όλα όσα απαιτούνται για να ευδοκιμήσει ο βασανισμένος λαός μας θα συντελεσθούν και ότι το μέλλον μας θα μας ανταμείψη πλουσιοπάροχα για τις σημερινές μας θυσίες». Ετσι καταλήγει το χειρόγραφο σχεδίασμα πρωθυπουργικού διαγγέλματος που είχε ετοιμάσει ο Κωνσταντίνος Τσάτσος (1899-1987) για τον Κωνσταντίνο Καραμανλή εν όψει της Πρωτοχρονιάς του 1975. Το χειρόγραφο, που απόκειται στο Αρχείο Τσάτσου στη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη, είναι γραμμένο σε διαφορετικού μεγέθους κόλλες χαρτιού και με διαφορετικό χρώμα μελάνης. Οι τελευταίες σελίδες φέρουν τυπωμένη στην κορυφή την ένδειξη «Υπουργός παρά τω πρωθυπουργώ». Ο τότε πρωθυπουργός της πρώτης μεταπολιτευτικής εκλεγμένης κυβέρνησης, στο διάγγελμα που απηύθυνε στον ελληνικό λαό στις 31 Δεκεμβρίου 1974, κράτησε ορισμένες από τις σκέψεις αυτού του σχεδιάσματος σε ένα κείμενο το οποίο στην οριστική μορφή του απέκτησε περιεχόμενο και τόνο πολύ προσωπικό και χαρακτηριστικό του ύφους του Κωνσταντίνου Καραμανλή. Βασικός συνεργάτης και έμπιστος σύμβουλος του Κωνσταντίνου Καραμανλή από την ίδρυση της ΕΡΕ το 1956, ο Κωνσταντίνος Τσάτσος συνέτασσε σχέδια για τους λόγους του Καραμανλή ακόμη και μετά το 1980, όταν ο Καραμανλής τον διαδέχθηκε στον θώκο του Προέδρου της Δημοκρατίας.

Η πολιτική καριέρα του Τσάτσου αρχίζει το 1945, όταν αναλαμβάνει το υπουργείο Εσωτερικών στην υπηρεσιακή κυβέρνηση Πέτρου Βούλγαρη, και λήγει με την εκλογή του στο ανώτατο πολιτειακό αξίωμα του Προέδρου της Δημοκρατίας το 1975. Διακεκριμένος νομικός και φιλόσοφος, ήταν βασικός συνομιλητής της λογοτεχνικής γενιάς του 1930 σε ζητήματα Αισθητικής, με γνωστότερη περίπτωση τον διάλογό του με τον Γιώργο Σεφέρη για την ποίηση που διεξήχθη μέσα από τις στήλες των περιοδικών Τα Προπύλαια και Τα Νέα Γράμματα στα 1938-1939. Από την αλληλογραφία του με λογοτέχνες και διανοουμένους της εποχής ανασύραμε ένα ευχετήριο μπιλιέτο που στέλνει ο Κωστής Παλαμάς «στον δικηγόρο και υφηγητή του πανεπιστημίου Κ. Τσάτσο»: «Με υγεία και ευτυχία το 1932 να το ζήσεις με την καλή σου συντρόφισσα και την κόρη». Ο Τσάτσος ήταν τότε παντρεμένος, σε δεύτερο γάμο, με την Ιωάννα Σεφεριάδη, την αδελφή του Γιώργου Σεφέρη, με την οποία είχαν ήδη αποκτήσει την πρώτη τους κόρη, Δέσποινα.

Μελάς και Δραγούμης

Σε μια άλλη ευχετήρια κάρτα και σε μια άλλη οικογένεια πολιτικών και λογίων, ανήμερα τα Χριστούγεννα του 1915, ο Μίκης Μελάς, γιος του Παύλου Μελά και της Ναταλίας Δραγούμη, στέλνει ευχές στον θείο του Ιωνα Δραγούμη: «Αγαπητέ μου Ιωάννη, σε συγχαίρω για την εκλογή σου ως βουλευτή και σου εύχομαι χρόνια πολλά και καλά για το νέο έτος 1916. Αν πας στη Φλώρινα, ειδοποίησέ με να έρθω στο σταθμό για να σε ιδώ. Σε φιλώ πολύ πολύ. Μίκης». Ο Ιων Δραγούμης (1878-1920) τον Μάιο του 1915 είχε παραιτηθεί από τη διπλωματική θέση του αποφασισμένος να πολιτευθεί. Στις εκλογές του ίδιου χρόνου εκλέχθηκε ανεξάρτητος βουλευτής Φλωρίνης.

Δεκαπέντε χρόνια νωρίτερα, ανήμερα Πρωτοχρονιά του 1901, τον υπό διαμόρφωση πολιτικό και λογοτέχνη Ιωνα Δραγούμη απασχολεί η συμπεριφορά στον έρωτα ανδρών και γυναικών, η υποκριτική συμπεριφορά της κοινωνίας επί του ζητήματος και οι διακρίσεις σε βάρος των γυναικών. Γράφει στο προσωπικό του ημερολόγιο: «Τι λεπτό (délicat) πράγμα είνε η γυναίκα στην κοινωνία μας. Ο άνδρας τουναντίον είνε κοινό πράγμα, δεν έχει να φοβηθή κινδύνους. Επειδή η φύσις των δύο είνε διαφορετική, εκ τούτου εξάγεται ότι, αν και οι δύο κάνουν το ίδιο πράγμα, κάνουν διαφορετικά πράγματα και ό,τι για τον ένα είναι καλό και άγιο ή τουλάχιστον αδιάφορο, για τον άλλο είναι κακό και αισχρό. Κι επειδή ο άνδρας δεν γεννά παιδιά, δεν κάνει τίποτε κακό ευχαριστών τας ορμάς του, η δε γυναίκα επειδή γεννά παιδιά, είνε αισχρά αν ευχαριστήση κι αυτή τας ορμάς ή τον έρωτά της. […] Αλλ’ ο λόγος της κατηγορίας δεν είναι λογικός. Εχει την αρχήν του στο ορμέμφυτον της αυτοσυντηρησίας της κοινωνίας. Και τα ορμέμφυτα είνε παράλογα για τους οργανισμούς που δεν τα έχουν. Το ορμέμφυτο της αυτοσυντηρησίας της κοινωνίας είναι παράλογο ως προς τους ιδιώτας, παρμένους χωριστά, γιατί δεν τους χρησιμεύει στην ατομική τους αυτοσυντηρησία. Αν ο ιδιώτης ικανοποιεί τας ορμάς του χωρίς να πεθαίνη του είνε παράλογον να παύσει να τις ικανοποιή επειδή ένεκα τούτου τείνει να αποθάνη η κοινωνία (όταν δηλ. τις ικανοποιεί παρά το συμφέρον της κοινωνίας)».     

Ερωτες επώνυμοι και μη

Η γυναίκα και ο έρωτας απασχολούν τον Ιωνα Δραγούμη και σε άλλες εγγραφές στο ημερολόγιό του στα νεανικά χρόνια της διαμόρφωσής του. Το σύμπαν του είναι γεμάτο γυναίκες και τον απασχολεί η σχέση του μαζί τους. «Κατοικούμαι από γυναίκες» γράφει. Ηταν αναθρεμμένος σε μια οικογένεια με πολλές και δυναμικές γυναίκες (τη γιαγιά του Ευφροσύνη, τη μητέρα του Ελίζα, τη μουσικό θεία του Μαρίκα, την αδελφή του Ναταλία κ.ά.) και μια σειρά γυναίκες πέρασαν από τη ζωή του, τις οποίες μνημονεύει στο ημερολόγιό του με τα αρχικά Α.Μ.Α.Τ.Ε.Μ.Ν.Ε.Μ.Ε., αφιερώνοντας στην καθεμιά μία έμμετρη επιστολή. Τα χρόνια της ύστερης νεότητας θα σφραγίσουν δύο σχέσεις με ισχυρές θηλυκές φυσιογνωμίες του καιρού του: την κόρη του Εμμανουήλ Μπενάκη Πηνελόπη, σύζυγο του Στέφανου Δέλτα, την εμβληματική συγγραφέα παιδικής λογοτεχνίας, με την οποία γνωρίστηκε το 1905 και συνήψε ερωτικό δεσμό, και τη θρυλική ηθοποιό του θεάτρου Μαρίκα Κοτοπούλη, με την οποία έζησε, σε ελεύθερη συμβίωση, από το 1912 ως τη δολοφονία του το 1920.

 

«Μποναμάς» με καυστική διάθεση

Ενα σατιρικό ποίημα του Κώστα Βάρναλη που παραπέμπει στη ζωντανή Πτωχοπροδρομική σατιρική δημώδη μεσαιωνική παράδοση

 

«Μποναμάς» με καυστική διάθεση

Ο Κώστας Βάρναλης στην Αίγινα το 1931. Ανακάλυψε το νησί τη δεκαετία του 1920 και πέρασε εκεί πολλά καλοκαίρια. Εκεί ολοκληρώνει το 1921 το «Φως που καίει».

Ο Κώστας Βάρναλης στην Αίγινα το 1931. Ανακάλυψε το νησί τη δεκαετία του 1920 και πέρασε εκεί πολλά καλοκαίρια. Εκεί ολοκληρώνει το 1921 το «Φως που καίει».

Ευχετήρια κάρτα προς τον Κώστα Βάρναλη από πολιτικό κρατούμενο των φυλακών Αίγινας, Πρωτοχρονιά του 1959.

Ευχετήρια κάρτα προς τον Κώστα Βάρναλη από πολιτικό κρατούμενο των φυλακών Αίγινας, Πρωτοχρονιά του 1959

Χειρόγραφο του ποιήματος «Πρωτοχρονιάτικο» του Κώστα Βάρναλη

Επιστολή του Γιώργου Σεφέρη προς τον Ανδρέα Καραντώνη από την Αγκυρα, παραμονή Χριστουγέννων του 1949

Ο Μένης Κουμανταρέας με τον Βασίλη Βασιλικό και μια φίλη του, Θεσσαλονίκη, Χριστούγεννα του 1956.

Δημήτρης Μητρόπουλος, Βοστώνη 1937. Από τα πορτρέτα που πιθανώς είχε παραγγείλει για τις ανάγκες της καριέρας του στις Ηνωμένες Πολιτείες.

7  φωτογραφίες

Mε τον τίτλο «Πρωτοχρονιάτικο» απαντά στο Αρχείο του Βάρναλη στη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη ένα σατιρικό αντικληρικαλικό ποίημα του Κώστα Βάρναλη, του οποίου ο στόχος, η καυστική διάθεση και το ευρηματικό λαϊκό λεξιλόγιο παραπέμπουν ευθέως στη ζωντανή Πτωχοπροδρομική σατιρική δημώδη μεσαιωνική παράδοση:

Σαράντα σβέρκοι βοδινοί με λαδωμένες μπούκλες

σκεμπέδες σταβροθόλωτοι και βρώμιες ποδαρούκλες

βαρβάτοι κι ακαμάτηδες, τσιμπούρια και κορέοι

ντυμένοι τα μαλάματα κι επίσημοι κι ωραίοι.

Σαράντα λύκοι με προβιά (γι’ αφτούς βαράν καμπάνες!)

εφάγαν γουρουνόπουλα κι αδειάσαν νταμιτζάνες

κι απέ ρευάμενοι βαθιά ξαπλώσανε στα τζάκια,

κι αβάσταγες ενιώσανε φαγούρες στα μπατζάκια.

Οξ’ ο κοσμάκης φώναζε: «Πεινάμε τέτοιες μέρες»!

γερόντοι και γερόντισσες, παιδάκια και μητέρες.

Κι οι των επίγειων αγαθών σφιχτοί νοικοκυρέοι

ανοίξαν τα παράθυρα κ’ εκράξαν: «Είστε αθέοι»!

Η εγκύκλιος της Εκκλησίας

Το ποίημα, σε μια εκτενέστερη μορφή του, με τον τίτλο «Μποναμάς» και την υπογραφή Γερβάσιος ο Θεοεμβαίκτης, δημοσιεύθηκε στο αριστερό περιοδικό Πρωτοπόροι τον Φεβρουάριο του 1931. Ο Βάρναλης το συμπεριέλαβε και στην έκδοση των ποιημάτων του το 1956. Αφορμή για τη σύνθεση του ποιήματος στάθηκε πιθανόν η εγκύκλιος της Ιεραρχίας της Ελλάδος που δημοσιεύθηκε τον Δεκέμβριο του 1929 στο δελτίο της Εκκλησίας της Ελλάδος Εκκλησία και στον Τύπο, εγκύκλιος που καταδίκαζε «το κύμα ασέβειας και αθεΐας» στη χώρα, έκανε λόγο για «λύκους βαρείς» που κατασπαράσσουν τα λογικά πρόβατα του ποιμνίου του Χριστού, για «κενολόγους και ψευδοδιδάσκαλους και εχθρούς του Σταυρού του Χριστού» οι οποίοι εξωθούν τους ελληνόπαιδες στην ακολασία. Στόχος της Ιεράς Συνόδου είναι οι δημοτικιστές του Εκπαιδευτικού Ομίλου. Μεταξύ άλλων «εθνοκτόνων και ψυχοφθόρων εμπνεύσεων» αναφέρεται απόσπασμα από το «Φως που καίει» του Βάρναλη και γίνεται ρητή μνεία του ονόματός του.

Στο ίδιο Αρχείο βρίσκουμε συγκινητικές πρωτοχρονιάτικες ευχές από πολιτικούς κρατουμένους των φυλακών της Αίγινας προς τον «δάσκαλο» Βάρναλη: «Μπάρμπα Κώστα καλή χρονιά και πάντα γερός και δυνατός. Με αγάπη Στάθης. Φυλ. Αίγινας, Πρωτοχρονιά 1959» διαβάζουμε στο εσωτερικό της μιας, φιλοτεχνημένης από τους κρατουμένους, με φόντο τον ασφυκτικό χώρο του κελιού της φυλακής και το φως του άστρου της Βηθλέεμ που γλιστρά στο εσωτερικό μέσα από κάγκελα του στενού παραθύρου.

Τα Χριστούγεννα του Σεφέρη

Παραμονή Χριστουγέννων του 1949, ο Γιώργος Σεφέρης, από το διπλωματικό πόστο του στην Αγκυρα γράφει στον Ανδρέα Καραντώνη. Με αφορμή την αργία των γιορτών, αν κι έχει αφήσει πολλές υποχρεώσεις στην άκρη, βρίσκει την ευκαιρία να μιλήσει για το έργο του, να κάνει διευκρινίσεις, να δώσει πληροφορίες στον «επίσημο κριτικό της γενιάς του 1930», όπως συνηθίζεται να αποκαλούν τον Καραντώνη οι ιστορικοί της λογοτεχνίας: «Αγαπητέ μου Αντρέα, Κάμποσες μέρες που έλαβα τη μελέτη σου για την Κίχλη. Tη διάβασα προσέχοντας δυο πράγματα: τις απορίες σου και τα σημεία όπου διάκρινα ατόφια τη συγκίνησή σου, είτε από τούτο το ποίημα είτε από άλλα προηγούμενα. Χάρηκα που πρόσεξες τον "Τελευταίο Σταθμό". Είναι ένα ποίημα που απορρόφησε κάμποση πείρα και πίκρα μιας εποχής της ζωής μου…» Διορθώνει διακριτικά τις κρίσεις του Καραντώνη: «…δεν αναγνωρίζω τον εαυτό μου όταν λες λ.χ. πένθιμο χιούμορ· σοβαρό χιούμορ μπορεί να είναι πιο κοντά στην αλήθεια». Του δίνει πραγματολογικές πληροφορίες για τις συνθήκες της συγγραφής του Μυθιστορήματος. Τοποθετεί την Κίχλη στο σύνολο της παραγωγής του. Στο τέλος, «καταριέται», λέει, τον Καραντώνη που με τη μελέτη του τον παρακίνησε να σταματήσει και να σκεφθεί και να γράψει για το έργο του, διότι «Ο μόνος τρόπος να εξηγεί κανείς τον εαυτό του είναι να προχωρεί παρακάτω». Παρ’ όλα αυτά, ο σε όλα προσεκτικός και μεθοδικός Σεφέρης ετοιμάζει μεγάλη επιστολή-ανάλυση της Κίχλης προς πολλαπλούς αποδέκτες. «Οπως κι αν είναι πέρασα κάμποσες ώρες με τη συντροφιά σου. Να ‘σαι γερός κι ευτυχισμένος με τον καινούργιο χρόνο» αποχαιρετά τον κριτικό του.

Οι επιστολές του Δημήτρη Μητρόπουλου

Από τη Νέα Υόρκη, τον Δεκέμβριο του 1959, ο Δημήτρης Μητρόπουλος γράφει στη φίλη του Καίτη Κατσογιάννη. Την επιστολή υπαγορεύει στη γραμματέα του στα αγγλικά. Δεν είναι η πρώτη φορά. Συχνά απολογείται στην Καίτη που δεν της γράφει απευθείας ο ίδιος. «Dearest Katy, your big box of delicacies arrived in time to wish me a Merry Christmas…». [Αγαπημένη Καίτη, το μεγάλο κουτί με τις λιχουδιές έφθασε εγκαίρως για να μου ευχηθεί Καλά Χριστούγεννα.] Της εξηγεί ότι ο ίδιος ήταν πολύ απορροφημένος από τα δικά του βάσανα για να σκεφτεί μια αντίστοιχη χειρονομία. Εχει ήδη υποστεί το δεύτερο σοβαρό καρδιακό επεισόδιο και η υγεία του είναι ακόμη αβέβαιη. Οσο γράφεται τούτη η επιστολή, φθάνει άλλο γράμμα της Καίτης και ο Δημήτρης ολοκληρώνει το δικό του στην πίσω όψη του δακτυλόγραφου χειρόγραφα, στα ελληνικά «Καλά Χριστούγεννα και στις δυο σας [στην Καίτη και στην αδελφή της Ελένη]. Πάντα αγαπημένα. Δημήτρης».

Κάποια άλλα, πιο ανέμελα Χριστούγεννα του 1955 την ευχαριστεί για το δώρο της, ένα μεγάλο μαξιλάρι για την πολυθρόνα του. Την προηγούμενη χρονιά τού είχε στείλει μια φλοκάτη που ζεσταίνει τα πόδια του. Το 1953, μετά το πρώτο καρδιακό επεισόδιο, η Καίτη τού στέλνει δώρο ένα κομπολόι, για να σταματήσει το κάπνισμα. Εκείνος την ευχαριστεί. Κάθε χάντρα είναι κι ένας θρήνος για τα τσιγάρα που δεν καπνίζει, της γράφει.

Κουμανταρέας – Βασιλικός στη Θεσσαλονίκη

Δυο άλλοι φίλοι, ο Μένης Κουμανταρέας και ο Βασίλης Βασιλικός, συναντιούνται στη Θεσσαλονίκη τα Χριστούγεννα του 1956 και φωτογραφίζονται μαζί στην πλατεία Αριστοτέλους στη διάρκεια μιας βραδινής εξόδου τους παρέα με μια φίλη του Βασιλικού. Η φωτογραφία υπάρχει τώρα στο Αρχείο του Βασιλικού στη Γεννάδειο Βιβλιοθήκη. «Είχε ανέβει ο Μένης στη Θεσσαλονίκη για να με δει» θυμάται ο Βασίλης Βασιλικός. «Η ομίχλη, η καταχνιά, το πούσι της παραλίας του άρεσε, ήταν ρομαντικός. Μας έβγαλε τη φωτογραφία ένας πλανόδιος φωτογράφος. Δεν υπήρχαν τότε σέλφι» σχολιάζει στο «Βήμα».     

 

Η κηδεία του Παλαμά (σκηνή από την πομπή) [πηγή: ένθετο «Επτά Ημέρες», εφ. «Η Καθημερινή», 30 Μαρτ. 2003, σ. 6]

Advertisements
  1. Δεν υπάρχουν σχόλια.
  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση / Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: