Αρχική > λογοτεχνία > Τα παιδιά και τα παραμύθια

Τα παιδιά και τα παραμύθια

 

Johannes Zainer, ‘Von dem Rappen und Pfawen’ (The Jackdaw and the Peacocks), wood-cut illustration from ‘Vita Aesopi fabulatoris’, 1479. National Art Library Pressmark: 86.B.2

 

Αναδημοσιεύονται τρία ενδιαφέροντα άρθρα για το τόσο σημαντικό θέμα “παιδιά και παραμύθια”

Ο ΡΟΛΟΣ ΤΩΝ ΠΑΡΑΜΥΘΙΩΝ ΣΤΗΝ ΠΑΙΔΙΚΗ ΨΥΧΗ

ΕΡΩΤΗΣΕΙΣ ΓΙΑ ΤΑ ΠΑΡΑΜΥΘΙΑ

1. Ποιος ο ρόλος των παραμυθιών στον ψυχισμό των παιδιών;

Τα παραμύθια παίζουν σημαντικό ρόλο στον ψυχισμό των παιδιών και στη καλλιέργειά του γιατί εμπεριέχουν στοιχεία και χαρακτήρες με τα οποία το παιδί ταυτίζεται και μέσα από τα οποία εκφράζει και διαχειρίζεται ασυνείδητα κομμάτια του ψυχισμού του. Το παραμύθι, επειδή είναι ένας κόσμος φανταστικός, δημιουργεί το περιθώριο στα παιδιά να αφεθούν σε κομμάτια του ψυχισμού τους που έξω από το παραμύθι μπορεί να φαντάζουν απειλητικά ή απίθανα. Για παράδειγμα, το ‘τέρας’ του εκάστοτε παραμυθιού μπορεί να είναι ένας χαρακτήρας με τον οποίο ένα θυμωμένο παιδί να ταυτιστεί για να εκτονώσει το θυμό του. Εξίσου, μπορεί να χρησιμοποιήσει αυτό το χαρακτήρα για να προβάλλει επάνω του τα στοιχεία κάποιου προσώπου απ’ την πραγματική του ζωή, προσώπου που εμφανίζεται στο παιδί ως απειλητικό.

Μέσα από το παραμύθι και τη φαντασία λοιπόν, δίνεται η δυνατότητα στο παιδί να παλέψει με το ‘τέρας’ και να το νικήσει, κάτι που δεν θα μπορούσε ίσως να κάνει στην καθημερινότητά του. Δεν είναι δε τυχαίο που στη φαντασία καταφεύγουν εντονότερα παιδιά με δυσκολία να βάλουν τα συναισθήματά τους ξεκάθαρα σε λέξεις, είτε γιατί έχουν λεκτικές δυσκολίες, είτε γιατί θα τους ήταν συναισθηματικά δύσκολο να μιλήσουν με ειλικρίνεια για το πώς αισθάνονται. Τα παραμύθια λειτουργούν βάσει των προβολικών μηχανισμών του ανθρώπινου ψυχισμού, των διαδικασιών δηλαδή μέσα από τις οποίες κανείς προβάλλει σε μια ιστορία στοιχεία από τη δική του ζωή και τον εσωτερικό του κόσμο. Μέσω αυτής της διαδικασίας προκύπτουν και ταυτίσεις με τους ήρωες των παραμυθιών ή με τα γεγονότα όπως εκδραματίζονται σε αυτά. Το παιδί ενδέχεται να ταυτιστεί και με το τέλος μιας ιστορίας ή να θελήσει να την αλλάξει.

Συνήθως, οι αλλαγές σε ένα παραμύθι που θέλει να κάνει το παιδί, η έντονη συμπάθειά του και προσκόλληση σε μια ιστορία ή αντίστοιχα η απέχθειά του γι’ αυτή μαρτυρούν στοιχεία από τον ψυχισμό του παιδιού αλλά και τη ζωή του. Αν το παιδί, για παράδειγμα, στις ιστορίες με τα τρία γουρουνάκια σχολιάζει στη μαμά τους ότι αυτά δεν καταφέρνουν να προστατευτούν από τον κακό λύκο, ή μαλώνουν συνέχεια μεταξύ τους, ή ότι ο κακός λύκος είναι ισχυρότερος των καλύτερών τους προσπαθειών, τότε αυτό το παιδί μάλλον εκφράζει εσωτερικές ανασφάλειες είτε όσον αφορά τη συνεργασία του και συνύπαρξή του με άλλα παιδάκια ή τα αδέλφια του, είτε την ευνουχιστική και απειλητική παρουσία ενός ατόμου στην οικογένεια ή στο σχολείο, είτε βέβαια έναν ιδιαίτερα εύθραυστο ψυχισμό με εντονότατες ανασφάλειες επιβίωσης, που, για παράδειγμα, θα μπορούσε να έχει ένα άρρωστο ή με άλλους τρόπους ευάλωτο παιδί.

2. Ο κόσμος των παραμυθιών είναι ένα ταξίδι φαντασίας για τα παιδιά; Ποια στοιχεία του παραμυθιού αναπτύσσουν τη παιδική φαντασία;

Όλα τα στοιχεία του παραμυθού είναι ικανά να αναπτύξουν την παιδική φαντασία. Δεν θα έλεγα ότι υπάρχουν κάποια δυνατότερα από κάποια άλλα. Και η πλοκή, και οι χαρακτήρες αλλά και η έκβαση ενός παραμυθιού προσφέρουν όλα υλικό πλούσιο για το συναισθηματικό κόσμο του παιδιού. Βεβαίως, ο τρόπος που αφηγείται ένα παραμύθι κανείς είναι και αυτός πολύ σημαντικός στο πώς το παιδί θα χρησιμοποιήσει το παραμύθι αυτό για να χτίσει τον ψυχισμό του και να εμπλουτίσει τον εσωτερικό του κόσμο. Το παιδί δύναται να παρασυρθεί έντονα από τον τόνο και το ύφος της αφήγησης αλλά και από το πόσο ουσιαστικά συμμετέχει ο αφηγητής του, που είναι συνήθως ο γονιός.

Μην ξεχνάμε ότι παραμύθι για τα παιδιά δεν είναι μόνο το κείμενο, οι λέξεις και οι εικόνες, αλλά και η πράξη της αφήγησης σαν μια συναισθηματικά επενδεδυμένη διαδικασία που αναπτύσσει και συντηρεί το δικό της δυναμικό. Δηλαδή, πέρα από την ιστορία, ο χρόνος που θα αφιερώσει ο γονιός και ο τρόπος με τον οποίο θα εμπλακεί στο παραμύθι ενδέχεται κάποιες φορές να είναι σαφώς σημαντικότερος από την ιστορία και τους χαρακτήρες του παραμυθιού. Πρέπει λοιπόν το παραμύθι να το βλέπουμε σαν μια ζωντανή συμμετοχική διαδικασία με δική της δυναμική και περιθώριο εξέλιξης, πειραματισμού και βέβαια σαν ένα μέσο συναισθηματικής επικοινωνίας μεταξύ του παιδιού και του αφηγητή του παραμυθιού.

3. Καθοδηγεί στην εξελικτική της πορεία την ψυχή των παιδιών η ανάγνωση του παραμυθιού;

Και βέβαια η ανάγνωση του παραμυθιού καθοδηγεί την ψυχική εξέλιξη των παιδιών, όχι όμως τόσο σαν στεγνή ανάγνωση μιας ιστορίας που το παιδί ενδέχεται να κάνει και μόνο του, αλλά κυρίως σαν την δυναμική διαδικασία που προανέφερα. Ειδικά στην περίοδο που η ικανότητα του παιδιού να διαβάσει από μόνο του είναι από ανύπαρκτη έως περιορισμένη, το βασικό ρόλο παίζει η αφήγηση και η σχέση με αυτόν που αφηγείται το παραμύθι – το τελετουργικό του παραμυθιού δηλαδή. Σε μεγαλύτερες όμως ηλικίες, όπου το παιδί μπορεί να διαβάσει μόνο του ιστορίες, συνήθως όμως διηγήματα ή νουβέλες, και βέβαια και οι ιστορίες αυτές καθ’εαυτές παίζουν ρόλο στην ανάπτυξη του ψυχισμού. Εκεί βέβαια το παιδί έχει και μεγαλύτερη επιλογή υλικού για ανάγνωση και οι επιλογές του θα συντελέσουν με διαφορετικό τρόπο στη διαμόρφωση του εσωτερικού του κόσμου. Και πάλι μιλάμε για μια δυναμική διαδικασία μεταξύ ιστορίας και αναγνώστη, για μια εσωτερική συνομιλία που λαμβάνει χώρα σιωπηλά κατά την ώρα της ανάγνωσης αλλά και ύστερα, όταν το παιδί θα φέρει στο νου του το περιεχόμενο της εκάστοτε ιστορίας που το έχει ελκύσει.

4. Ποιοι μεγάλοι ψυχαναλυτές έχουν ασχοληθεί με την επίδραση του παραμυθιού στα παιδιά και ποιες οι θέσεις τους; (διάβαζα κάπου ότι ο Φρόϋντ έχει ασχοληθεί με αυτό. Ισχύει;)

Πιστεύω πως όλοι οι μεγάλοι ψυχαναλυτές θα είχαν να πουν πάνω κάτω αυτά που έχω προαναφέρει για τα παραμύθια. Ότι δηλαδή, αλληλεπιδρούν με τον ψυχισμό των παιδιών για να τον τονώσουν, να τον ερεθίσουν, να προσφέρουν υλικό με το οποίο το παιδί θα σχετιστεί με έναν τρόπο ασφαλή. Με το ‘ασφαλή’, εννοώ ότι το παιδί στο παραμύθι μπορεί να ταυτιστεί με το χειρότερο ήρωα, με τον πιο αδικημένο, με τον ομορφότερο, τον πλουσιότερο ή τον φτωχότερο, και να φανταστεί ό,τι θέλει σε σχέση με αυτήν την ταύτιση, χωρίς να απειλείται από το εξωτερικό περιβάλλον. Όπως θα έλεγε πιθανότατα ο Γουίνικοτ, μέσω του παραμυθιού δημιουργείται ένα μεταβατικό τοπίο που δεν είναι ακριβώς προϊόν μοναχά της φαντασίας του παιδιού αλλά ούτε και αποκλειστικά προϊόν της πραγματικότητας. Είναι ένα τοπίο στο οποίο μπορεί να λάβει χώρα συναισθηματικός πειραματισμός χωρίς την απειλή των κυρώσεων για τα αρνητικά σενάρια, ούτε και της κοροϊδίας για τα ευφάνταστα. Το παιδί μπορεί να είναι και να κάνει ό,τι θέλει μέσα σε ένα παραμύθι, αλλά, το κυριότερο να συνδεθεί και να ‘παίξει’ με τον αφηγητή του.

Ο Γιούνγκ επίσης θα μας έλεγε πως μέσα από τα παραμύθια το παιδί γνωρίζει αναλυτικότερα και πάλι σε ένα περιβάλλον ασφάλειας τα ‘αρχέτυπα’ σχήματα που κουβαλάει εν αγνοία του στην ψυχή του, όπως την κακιά μάγισσα που ισοδυναμεί με την απειλητική μητέρα, τον δράκο, που μπορεί να εκφράζει έναν ευνουχιστικό πατέρα, τον γέρο σοφό, που μπορεί να είναι το πρότυπο ενός καλού παππού, τα τρία γουρουνάκια, που είναι τ’ αδέλφια και οι συνάνθρωποί μας. Ο Φρόϋντ μίλησε επί μακρόν για την ανάγκη και χρησιμότητα συμβολοποίησης συναισθημάτων μέσα από ιστορίες, θρησκείες, σχήματα και αντικείμενα. Εξάλλου ο ίδιος ήταν φανατικός συλλέκτης αγαλματιδίων τα οποία συμβόλιζαν γι’ αυτόν πράγματα του εσωτερικού του κόσμου. Δεν είναι τυχαίο που όντας γνώστης των αρχαίων τραγωδιών (κατά ένα τρόπο παραμυθιών) άντλησε από αυτές υλικό για να συμβολοποιήσει και να εκφράσει τις σκέψεις του γύρω από τους οικογενειακούς συνδέσμους – ο κλασσικότερος αλλά και πολύ παρεξηγημένος Οιδιπόδειος δεσμός, για παράδειγμα.

Βέβαια, ο Φρόϋντ θα έλεγε πως δεν ήταν η τραγωδία που ξύπνησε σ’ εκείνον αλλά και σε όλους τους ανθρώπους συναισθήματα που δεν προϋπήρχαν, παρά τα ανθρώπινα αυτά συναισθήματα πίεσαν για έκφραση δια μέσου των αιώνων θεμελιωδών υπαρξιακών και ψυχολογικών προβληματικών με τις οποίες έχει καταπιαστεί ο άνθρωπος. Με αυτή την έννοια, τα παραμύθια απεικονίζουν αρχέτυπα χαρακτήρων, συμπεριφορών και καταστάσεων που έχουν απασχολήσει την ανθρώπινη ψυχή από την απαρχή της ύπαρξής της. Γι’ αυτό και η επαναλαμβανόμενη επαφή με αυτά ξυπνάει ενδεχομένως ‘κοιμισμένα’ κομμάτια του ψυχισμού και τα καλεί να έρθουν στη επιφάνεια για να πλουτίσουν το παιδί και τον ψυχισμό του αλλά και να συμβάλλουν στην διαχείριση των εσωτερικών και ασυνειδήτων συναισθηματικών συγκρούσεων.

5. Στη σύγχρονη εποχή, όπου τα παιδιά κατακλύζονται από τα ηλεκτρονικά παιγνίδια, κρίνονται αναγκαία για την παιδική ψυχή τα παραμύθια και γιατί; Είναι μια καλή ευκαιρία τα Χριστούγεννα να φέρουμε πιο κοντά τα παιδιά στον κόσμο των παραμυθιών;

Τα ηλεκτρονικά παιγνίδια, λόγω του συνδυασμού ήχου και εικόνας βομβαρδίζουν τις αισθήσεις των παιδιών, μην αφήνοντας πολλά περιθώρια στη φαντασία τους για να επεκταθεί. Είναι κυρίως παιγνίδια εντυπώσεων, που απομονώνουν το παιδί από τον υπόλοιπο κόσμο και τον μεταφέρουν σε κάτι φανταστικό, στο οποίο όμως το παιδί καθοδηγείται μέσω της επίδρασης στις αισθήσεις που λειτουργεί σχεδόν εξαναγκαστικά. Υπάρχει απουσία της τελετουργίας του μοιράσματος που έχει, για παράδειγμα, το διάβασμα ενός παραμυθιού από το γονέα στο παιδί. Έτσι, ο εγκλεισμός στο ηλεκτρονικό παιγνίδι είναι περισσότερο αυτιστικός και δεν προϋποθέτει το μοίρασμα και συνεπώς την ανάπτυξη μιας δυναμικής σχέσης. Στο ηλεκτρονικό παιγνίδι, το παιδί δεν σχετίζεται με άλλους ανθρώπους, παρά με ένα μηχάνημα και βρίσκεται να πολεμάει με αυτό. Ίσως να μην είναι και τόσο τυχαίο ότι το φαινόμενο του εθισμού στα ηλεκτρονικά παιγνίδια έχει πάρει τραγικές διαστάσεις και πολλές οικογένειες ταλαιπωρούνται αφόρητα με παιδιά που έχουν εθιστεί σε παιγνίδια και ως εκ τούτου παραμερίσει τις κοινωνικές τους σχέσεις ή τις άλλες τους ασχολίες, συμπεριλαμβανομένης και της παιδείας τους. Σε αντίθεση με αυτό το φαινόμενο, δεν έχω υπόψη μου περιστατικό παιδιού να εθίζεται στα παραμύθια με τρόπο καταναγκαστικό που να του διαλύει την υπόλοιπη ζωή.

Ειδικά για παιδιά με προδιάθεση στην απομόνωση και με προϋπάρχουσες συναισθηματικές δυσκολίες, τα ηλεκτρονικά παιγνίδια – βίαια και μη – ενδέχεται να λειτουργήσουν ως παγίδα για περαιτέρω απομόνωση στον εαυτό τους. Επίσης, ενώ το στοιχείο της βίας είναι παρόν και στα παραμύθια (για παράδειγμα, ο λύκος που κατασπαράζει την κοκκινοσκουφίτσα και η μητριά που κακοποιεί τη σταχτοπούτα), δεν είναι όμως βομβαρδιστικό στις αισθήσεις και άσκοπα περιγραφικό των πράξεων βίας, όπως παρουσιάζεται η βία στα ηλεκτρονικά παιγνίδια. Δεν είπε κανείς ότι τα παιδιά πρέπει να αποστειρώνονται από θέματα βίας και σεξ, αλλά υπάρχουν κατάλληλοι και σαφώς λιγότερο κατάλληλοι τρόποι για ένα παιδί να έρθει σε επαφή με αυτές τις πτυχές της ζωής. Οπότε, τα παραμύθια και γενικότερα η λογοτεχνία κερδίζουν πόντους έναντι των ηλεκτρονικών παιγνιδιών. Αυτό δεν σημαίνει ότι το παιδί δεν πρέπει και να εκτίθεται στα σύγχρονα μέσα παιγνιδιού και διασκέδασης ή να απέχει εντελώς από αυτά, απλώς ότι θα πρέπει να είναι πολύ ελεγχόμενα λόγω των κινδύνων που ελλοχεύουν σε αυτά.

Όχι μόνο τα Χριστούγεννα, αλλά οποιαδήποτε εποχή είναι καλό να σκεφτόμαστε πώς και με τί τρόπους μπορούμε να πλουτίζουμε τον ψυχισμό των παιδιών και να βοηθάμε στην εξέλιξή του. Βέβαια, δοθείσης της αφορμής ότι υπάρχουν όχι μόνο πολλές Χριστουγεννιάτικες ιστορίες αλλά ίσως και λίγο περισσότερος διαθέσιμος χρόνος από την πλευρά των γονιών για διάβασμα και μοίρασμα με τα παιδιά τους, ας αδράξουν την ευκαιρία να προμηθευτούν μερικά βιβλία με παραμύθια. Επίσης, θα ήταν ωραίο και σε παιδικές συνευρέσεις και πάρτυ να διάβαζε κανείς στα παιδιά ιστορίες σαν μέρος της διασκέδασης και διαπαιδαγώγησής τους.

http://www.talkingcure.gr/talk/15/

 

Αποκαλύπτοντας τα παραμύθια

Τα παραμύθια δεν είναι μόνο ψυχαγωγία για τα παιδιά. Είναι το μέσο που τα βοηθά να αποκαλύψουν την εσωτερική τους φύση, με τις άπειρες ηθικές και πνευματικές της δυνατότητες, αλλά και ο πιο άμεσος τρόπος για να οδηγηθούν με ασφάλεια στην ωριμότητα.

Της Ελένης Χαδιαράκου

Ο γνωστός σουηδός σκηνοθέτης και μάγος της αφήγησης Ίνγκμαρ Μπέργκμαν είπε κάποτε πως η διαφορά ανάμεσα στο ψέμα και το παραμύθι είναι ότι το ψέμα (είτε το λες στους άλλους είτε στον εαυτό σου) σε βοηθά να υπεκφεύγεις τις δυσκολίες της ζωής, ενώ το παραμύθι να τις αντιμετωπίζεις. Και δεν είχε άδικο. Τα παραμύθια υπήρξαν για όλους η πρώτη μας επαφή με τη ζωή και τις δυσκολίες της. Από τα αρχαία κιόλας χρόνια οι άνθρωποι αντιλαμβάνονταν, ανέλυαν και κατανοούσαν την πραγματικότητα μέσα από ιστορίες. Ειδικά για τους λαούς της Ανατολής, τα παραμύθια ήταν ένας πολύ καλός τρόπος για να κατανοήσουν το «άγνωστο». Κάθε κοινωνία, από την πιο πρωτόγονη έως την πιο ανεπτυγμένη, έχει τις δικές της φανταστικές ιστορίες, που περιλαμβάνουν περιπέτειες, συμβολισμούς και ηθικά διδάγματα. Οι ψυχολογικές καταβολές των παραμυθιών, μάλιστα, ήταν ανέκαθεν ένα πολύ ενδιαφέρον θέμα τόσο για τους ψυχολόγους όσο και για τους συγγραφείς. Οι μεν ψυχολόγοι προσπαθούν να βρουν σε αυτά απαντήσεις για το ασυνείδητο, οι δε συγγραφείς να ανακαλύψουν το βαθύτερο μήνυμα της ζωής.

Εκπαιδεύοντας με παραμύθια

Ο ρόλος του παραμυθιού είναι βέβαια ψυχαγωγικός, αλλά όχι μόνο. Τα παραμύθια δημιουργούν στα παιδιά εικόνες, διεγείρουν τη φαντασία τους και τα βοηθάνε να μπουν σε κόσμους μυθικούς και ονειρικούς, σε κόσμους όπου όλα μπορούν να συμβούν. Το παραμύθι καλλιεργεί το πνεύμα και βοηθά τα παιδιά να ξεκαθαρίσουν τα συναισθήματά τους και να αντιληφθούν τις δυσκολίες της ζωής. Ταυτόχρονα, προτείνει λύσεις στα προβλήματά τους. Παράλληλα, όμως, δίνει στο παιδί τη δυνατότητα να παρακολουθήσει την παρέμβαση του ανθρώπου σε μια κατάσταση που το περιβάλλει, διεγείρει τη φαντασία του, αλλά και ικανοποιεί σε φανταστικό επίπεδο τις πιο βαθιές επιθυμίες του. Έτσι ηρεμεί και γαληνεύει από τις καθημερινές εντάσεις που βιώνει, μαθαίνει ν’ ακούει και να σκέφτεται.

«Ήταν μια φορά και έναν καιρό…»

Το παραμύθι ξεκινά πάντα με μια ήρεμη εισαγωγή και κλείνει με έναν επίσης καθησυχαστικό τρόπο. Από τις πρώτες κιόλας λέξεις, το παιδί μεταφέρεται σε έναν κόσμο μαγικό, εξωπραγματικό. Στο παραμύθι ο χρόνος, όπως και ο τόπος, είναι αόριστος, όλα θίγονται με τον απλούστερο δυνατό τρόπο, ενώ οι ήρωες είναι σχεδόν πάντα απλοί και αδύναμοι άνθρωποι, χωρίς ιδιαίτερα ταλέντα. Στην ουσία, τα παραμύθια «αφηγούνται» την παιδική ηλικία ενός ανθρώπου μέχρι και την ενηλικίωσή του, και όλες τις περιπέτειες που περιλαμβάνει αυτή η διαδρομή. Ο ήρωας προχωρά μόνος του για κάποιο χρονικό διάστημα, όπως αντίστοιχα μόνο νιώθει και το παιδί στην κοινωνία. Η επαφή με τη φύση (ένα δέντρο ή ένα ζώο) είναι συνήθως καταλυτική, μιας που συνήθως τον βοηθά να βρει το δρόμο του. Ο κυνηγημένος ήρωας μπορεί να πονά ή να περνά μέσα από δυσκολίες, αλλά πάντοτε βρίσκει τελικά το δρόμο του. Αυτό θα συμβεί και στο παιδί κατά τη διάρκεια της ζωής του. Θα πονέσει, θα δυσκολευτεί, αλλά τελικά θα βρει τις λύσεις που ψάχνει. Εκεί βρίσκεται και η γοητεία του παραμυθιού. Στο ότι μπορεί να αποκαλύψει την εσωτερική μας φύση, με τις άπειρες ηθικές, ψυχικές και πνευματικές της δυνατότητες. Είναι η αναζήτηση για το νόημα της ζωής. Γιατί, ως γνωστόν, ο άνθρωπος πάντα αναπτύσσεται και ολοκληρώνεται μέσα από τις δοκιμασίες.

Η ψυχολογική προσέγγιση

Δεν είναι τυχαίο πως κάθε φορά που διαβάζουμε ένα παραμύθι στα παιδιά μας αρχίζουμε κι εμείς οι ίδιοι να διακρίνουμε μηνύματα που μέχρι τώρα δεν είχαμε προσέξει. Άλλες φορές οι ιστορίες προσπαθούν να μεταδώσουν αξίες, όπως δικαιοσύνη, καλοσύνη ή ισότητα, και άλλες προσπαθούν να περάσουν μηνύματα που είναι συνδεδεμένα με το κοινωνικό περιβάλλον, όπως η σημασία της κοινότητας, οι «αντρικοί» και «γυναικείοι» ρόλοι ή η κοινωνική ιεραρχία. Τα παραμύθια χρησιμοποιούνται ακόμη και σήμερα από ορισμένους ψυχολόγους – για να βοηθήσουν τους ενηλίκους να ξεπεράσουν κάποια ψυχολογικά προβλήματα. Σύμφωνα με τον Χανς Ντίκμαν -τον πιο γνωστό υποστηρικτή αυτής της ιδέας-, ένας αποτελεσματικός τρόπος ψυχοθεραπείας είναι να διηγηθεί το άτομο το αγαπημένο του παραμύθι. Σύμφωνα με τη θεωρία του, το αγαπημένο μας παραμύθι δεν έχει αποτυπωθεί στη μνήμη μας τυχαία, αλλά λόγω της σημαντικής ψυχολογικής βαρύτητας που έχει για την ίδια την ύπαρξή μας και τα προβλήματα που μας απασχολούν. Όταν συνειδητοποιήσουμε τη βαθύτερη σημασία του νοήματος του παραμυθιού, τότε μπορούμε να μεταφράσουμε ασυνείδητες σκέψεις και φόβους μας και να τα αντιμετωπίσουμε αποτελεσματικότερα.

Η θεματολογία

Το παραμύθι συγκινεί και ψυχαγωγεί όλους τους λαούς της Γης, από τα πανάρχαια χρόνια. Στις ιστορίες τους συναντάμε τα πιο απίθανα και απίστευτα γεγονότα. Αυτά, όμως, που για το σημερινό άνθρωπο είναι φανταστικά, για τον πρωτόγονο αποτελούσαν τον αληθινό του κόσμο, όπως τον έβλεπε ή όπως τον εξηγούσε απλοϊκά. Όλος ο κόσμος του πρωτόγονου ανθρώπου, η θεωρία του για τη γέννηση του κόσμου, ο φόβος του για τα διάφορα φυσικά φαινόμενα, η πίστη του στη μαγεία, στη δεισιδαιμονία, στις υπερφυσικές ικανότητες των μάγων, η στενή του σχέση με τα ζώα, τα οποία θεωρούσε συντρόφους, τα όνειρα που τον μετέφεραν σε άγνωστους τόπους με τρόπο ανεξήγητο, πέρασαν μέσα στα παραμύθια. Η πλοκή εμφανίζεται με μια σειρά ατυχιών στην αρχή, ενώ στο τέλος καταλήγουν όλα τακτοποιημένα και ευτυχισμένα για τους ήρωες. Η πιο γνωστή υπόθεση είναι αυτή του χαμένου παράδεισου που ξανακερδήθηκε, όπως στην ιστορία της Σταχτοπούτας. Υπάρχουν, όμως, και ιστορίες που πραγματεύονται ένα ταμπού και την παραβίασή του – όπως το άνοιγμα μιας απαγορευμένης πόρτας ή ενός δωματίου, ή μια ερώτηση που απαγορεύεται να τη θέσεις. Αυτά τα παραμύθια ανάγονται στο μύθο του Έρωτα και της Ψυχής. Η θεματολογία του Ιάσονα και της Μήδειας, που συναντιέται παντού, εμφανίζεται στη «Βασίλισσα με τα Χρυσά Μαλλιά», ενώ τα απίθανα κατορθώματα που απαιτούνται από τον ήρωα εμφανίζονται σε πολλές παραλλαγές σε όλο τον κόσμο. Τα ζώα που μπορούν να μιλούν, που είναι χρήσιμα στον άνθρωπο, ή αυτά που έχουν μαγικές ιδιότητες εμφανίζονται σε όλα τα παραμύθια του κόσμου και αυτό σχετίζεται με το μύθο του Παραδείσου. Κάποιες φορές το ζώο που βοηθά τον άνθρωπο δεν απαιτεί ανταλλάγματα, απλώς χρησιμοποιεί τις μαγικές δυνάμεις του ή ακόμα και την εξυπνάδα του για να βοηθήσει τον ήρωα και την ηρωίδα, όπως π.χ. στον «Παπουτσωμένο Γάτο», όπου ο γάτος βοηθά τον αφέντη του να γίνει βασιλιάς, ή όπως τα πουλιά ή άλλα ζώα βοηθούν τη Σταχτοπούτα να πάει στο χορό και μετά τη βοηθούν να παντρευτεί τον πρίγκιπά της. Ένα επίσης δημοφιλές θέμα είναι αυτό του άσχημου πλάσματος, που συχνά εμφανίζεται ως ο σύζυγος. Συνήθως ο ήρωας/η ηρωίδα υποφέρει από μια κατάρα, που αργότερα με σύμμαχο την αγάπη ή τη βαθιά αφοσίωση ενός προσώπου λειτουργεί απελευθερωτικά. Για παράδειγμα, «Η Πεντάμορφη και το Τέρας» και «Ο Βάτραχος – Πρίγκιπας». Αυτά τα παραμύθια έχουν διπλή μεταμόρφωση, καθώς η ηρωίδα βοηθά τον ήρωα να μεταμορφωθεί από τέρας ή βάτραχο σε πρίγκιπα, αλλά και το αντίστροφο, καθώς ο ήρωας βοηθά την ηρωίδα να εγκαταλείψει ένα μειονέκτημα ή μια αδυναμία του χαρακτήρα της, τη βοηθά στην ουσία να ωριμάσει, να ολοκληρωθεί, να τελειοποιηθεί. Τα θέματα που προέρχονται από αγαπημένα παραμύθια, έχουν πολλά χαρακτηριστικά και συγκεντρώνουν τη γνήσια φύση της παράδοσης. Τα πρότυπα υποδείγματα αποτελούνται από εικόνες και σύμβολα όμοια σε όλο τον κόσμο, αρχέτυπες εικόνες και συμβολισμούς βαθιά ριζωμένους στο ασυνείδητο της ύπαρξης, που βοηθούν τον άνθρωπο να καταλάβει τον εαυτό του και τον κόσμο που τον περιβάλλει, αλλά και το άγνωστο και ανεξήγητο της δημιουργίας και των νόμων της. Τα παραμύθια, οι μύθοι, οι θρύλοι έχουν τις ρίζες τους βαθιά μέσα στην ανθρώπινη φύση, η οποία αναζητά συνεχώς τους λόγους ύπαρξής της.

Ιστορίες γεμάτες συμβολισμούς

Η συμβολική μορφή και ο αρχέτυπος χαρακτήρας τους κάνει τα παραμύθια κατανοητά σε όλους τους ανθρώπους, διαφορετικών ηλικιών, εποχών, πολιτισμών. Ουσιαστικά, αποτελεί τη γέφυρα που ενώνει τη φωτεινή με τη σκοτεινή πλευρά του ανθρώπου. Ο πόλεμος με το καλό και το κακό, η πάλη ανάμεσα στη λογική και το συναίσθημα, ο παράδεισος και η κόλαση είναι τα θέματα που σχεδόν πάντα πραγματεύονται τα παραμύθια. «Η Σταχτοπούτα», για παράδειγμα, ξεκινά ως εξής: «Μια φορά και έναν καιρό ήταν ένας καλός άντρας και ζούσε μαζί με την καλόκαρδη γυναίκα του και την όμορφη κόρη τους. Ξαφνικά, η γυναίκα αρρώστησε και πέθανε. Ο άντρας παντρεύτηκε μια δεύτερη γυναίκα, που είχε δύο κόρες που μισούσαν την πρώτη όμορφη κόρη». Στο παραμύθι, η ηρωίδα αντιμετωπίζει τον πόνο της απώλειας και βιώνει τη δοκιμασία του Χαμένου Παραδείσου. Η Σταχτοπούτα ήταν αναγκασμένη να καθαρίζει το τζάκι από τις στάχτες. Το τζάκι συμβολίζει την εξορία, τις στάχτες των νεκρών, την ταπείνωση και τη θλίψη. Επίσης, οι στάχτες συμβολίζουν το βραχυπρόθεσμο της ζωής. Το τζάκι, όμως, είναι και το ιερό κέντρο του σπιτιού, εκεί όπου πάντα υπάρχει μια ζεστή εστία. Είναι ένα σημείο ασφαλές που δεν πλησιάζουν ποτέ τα κακά πνεύματα. Η θέση της δίπλα στο τζάκι παραλληλίζει τη Σταχτοπούτα με τη θεά Εστία.

Η Σταχτοπούτα περιποιείται τη φωτιά, επομένως είναι το πνεύμα, η ψυχή. Οι αδελφές της Σταχτοπούτας συμβολίζουν ακόμη την εσωτερική και πνευματική ασχήμια, αντιπροσωπεύουν τις δυνάμεις του κακού που βρίσκονται στην απληστία, τη ζήλια και τη ματαιοδοξία. Η μητριά αντιπροσωπεύει τη σκοτεινή και καταστροφική όψη της γυναικείας φύσης, που σε άλλα παραμύθια μεταμορφώνεται σε κακιά μάγισσα. Μεγάλο ρόλο στο παραμύθι παίζει η νεκρή μητέρα της Σταχτοπούτας. Εμφανίζεται σαν άσπρο περιστέρι, σύμβολο της αγνής αγάπης, μιας αγάπης που δίνει δύναμη στην ηρωίδα για να υπομείνει όλα τα βάσανα. Η μεταμόρφωση της Σταχτοπούτας συμβολίζει τις κρυμμένες δυνάμεις της ψυχής, οι οποίες δείχνουν τη διαδρομή της προς τον Παράδεισο. Το γυάλινο γοβάκι έχει μαγικές ιδιότητες, καθώς το γυαλί συμβολίζει την πνευματική τελειότητα, τη λάμψη και την καθαρότητα. Τέλος, η αναζήτηση του πρίγκιπα με σκοπό να βρει τη Σταχτοπούτα και να παντρευτούν συμβολίζει την ένωση και την κατάκτηση του χαμένου Παραδείσου. Αντίστοιχα, στον «Παπουτσωμένο Γάτο» οι συμβολισμοί αλλάζουν. Τα ζώα στα παραμύθια πάντα βοηθούν τους ανθρώπους. Εδώ, ο γάτος εκτός από κολπατζής είναι παράλληλα και φύλακας των θνητών. Μερικές φορές τα ζώα δρουν από μόνα τους, ενώ άλλες φορές υπάρχει σχέση αμοιβαιότητας. Οι ήρωες σώζουν ή βοηθούν το ζώο, και αυτό από ευγνωμοσύνη τούς ανταποδίδει τη σωτηρία, όταν χρειάζεται η επέμβαση των δυνάμεών τους. Στην «Πεντάμορφη και το Τέρας» συναντάμε μια πανέμορφη κοπέλα η οποία βρίσκεται κάτω από την εξουσία ενός τέρατος. Η ηρωίδα τον βλέπει σαν τέρας, απλά της απαγορεύεται να τον δει τη νύχτα. Όταν παραβιαστούν οι κανόνες και η πεντάμορφη δει το μαγεμένο ήρωα, τότε αυτός εξαφανίζεται ή εκείνη τον εγκαταλείπει. Μετά θα πρέπει να πετύχει γενναία κατορθώματα για να τον ξαναβρεί. Με τη βοήθεια των ζώων τον βρίσκει και τελικά λύνονται τα μάγια και τον παντρεύεται. Σε αυτό το παραμύθι κατανοούμε ότι δεν πρέπει να κρίνουμε σύμφωνα με την εξωτερική εμφάνιση, θα πρέπει να ξεπερνάμε τους φόβους μας, και συνειδητοποιούμε ότι η αληθινή αγάπη επιβάλλεται σε κάθε μορφή μαγείας και βγαίνει πάντα νικήτρια. Η ιστορία της «Κοκκινοσκουφίτσας» αναφέρεται στη σχέση κόρης-μητέρας. Η μητέρα την προειδοποιεί πως στο δάσος υπάρχει λύκος, δηλαδή απειλή. Εκείνη, όντας απονήρευτη, πέφτει θύμα του και ο λύκος την καταπίνει. Έρχεται θάνατος, αλλά ακολουθεί η Ανάσταση. Εδώ οι συμβολισμοί ποικίλλουν. Από τη μια, το κόκκινο σκουφάκι που παραπέμπει στο κόκκινο της αυγής και το μεσημεριανό ήλιο. Από την άλλη, ο λύκος που συμβολίζει το χειμώνα και το σκοτάδι, κατά τη σκανδιναβική μυθολογία. Τέλος, η ηρωίδα συμβολίζει τη φωτεινή πλευρά της θηλυκότητας, ενώ ο κυνηγός είναι ο ήρωας που σώζει την Κοκκινοσκουφίτσα από το τέρας.

Ξέρατε ότι…

… οι αρχαιότερες γραπτές ιστορίες που ανακαλύφθηκαν ήταν στην Ανατολή και αποτελούνταν από μια συλλογή από σανσκριτικά παραμύθια με πέντε βιβλία, τα «Ινδικά Πανχατάντρα»; Δεν γνωρίζουμε πότε γράφτηκαν, πιστεύεται όμως ότι έφτασαν στην Ελλάδα την εποχή του Μεγάλου Αλεξάνδρου.

… η παλαιότερη συλλογή παραμυθιών εμφανίστηκε στην Ευρώπη μετά την εποχή της Αναγέννησης, στη Βενετία, το 1550 και περιελάμβανε αστεία, αινίγματα και ιστορίες.

… σε πολλές χώρες, όπως π.χ. στη Βόρεια Αφρική, πιστεύεται ότι εκείνος που διηγείται παραμύθια, όσο ο ήλιος λάμπει, κινδυνεύει να χάσει τα μαλλιά του.

kids.in.gr

Η επίδραση των παραμυθιών στον ψυχισμό του παιδιού

Γράφει η ψυχολόγος Κλαίρη Σειραδάκη

Η επίδραση των παραμυθιών στην παιδική ψυχή είναι καταλυτική, μιας και τα παραμύθια διεγείρουν την παιδική φαντασία, διευκολύνουν την ανάπτυξη της συμβολικής σκέψης και της συναισθηματικής νοημοσύνης, ενώ παράλληλα εμπεριέχουν πανανθρώπινες αλήθειες και μεταφέρουν μηνύματα που έχουν διαχρονική ισχύ. Ο κόσμος των παραμυθιών βοηθάει το παιδί να αντιληφθεί τη λειτουργία της κοινωνίας µε τις αντιξοότητες και τις κοινωνικές ανισότητες κι έτσι το  προετοιμάζει για την προσαρμογή του στην κοινωνία των ενηλίκων. Πέρα από αυτό, αξίζει να σας αναφέρω πόσο λυτρωτικός και ψυχοθεραπευτικός είναι ο ρόλος των παραμυθιών στον ψυχισμό του παιδιού. Όλοι οι µεγάλοι ψυχαναλυτές πίστευαν ότι τα παραµύθια αλληλεπιδρούν και επηρεάζουν τον ψυχισµό των παιδιών, µε έναν τρόπο ασφαλή. Τι εννοούμε όμως με τον όρο «ασφαλή»; Οι χαρακτήρες των παραμυθιών παρουσιάζουν ομοιότητες στη συμπεριφορά τους με ανθρώπινους χαρακτήρες, τους οποίους συναντούν τα παιδιά στην καθημερινότητά τους. Για παράδειγμα, η κακιά µάγισσα μπορεί να ισοδυναµεί µε μια απειλητική µητέρα, ο δράκος µπορεί να εκφράζει έναν ευνουχιστικό πατέρα, ο γέρος σοφός µπορεί να είναι το πρότυπο ενός καλού παππού, τα τρία γουρουνάκια μπορεί να συμβολίζουν τα αδέλφια του παιδιού. Με αυτόν τον τρόπο, δίνεται στο παιδί η δυνατότητα να ταυτιστεί ακόμα και µε το χειρότερο ήρωα, µε τον πιο αδικηµένο, µε τον εγωιστή πλούσιο ή τον αλτρουιστή φτωχό και να φανταστεί ότι θέλει σε σχέση µε αυτούς, χωρίς να απειλείται από το εξωτερικό περιβάλλον.

Το παιδί λοιπόν, ταυτιζόμενο με έναν ήρωα, είναι ελεύθερο να εκφράσει ακόμα και τα αρνητικά του συναισθήματα (αντιπάθεια, μίσος), κάτι που δεν έχει το θάρρος να κάνει απέναντι σε πρόσωπα υπαρκτά της καθημερινότητάς του. Κατ’ αυτό τον τρόπο μπορεί να επέλθει η αποβολή του στρες και των ενοχών και κατά συνέπεια και η ψυχική αποφόρτιση του παιδιού. Στη δουλειά μου με τα παιδιά, χρησιμοποιώ πολύ συχνά τις φανταστικές ιστορίες τους, προκειμένου να ανακαλύψω στοιχεία για το τι συμβαίνει στην οικογένειά τους, αλλά και να βγάλω συμπεράσματα για τις σκέψεις τους, τις κρυφές τους επιθυμίες, τους φόβους, τα συναισθήματα απειλής ή ενοχής, από τα οποία μπορεί να καταβάλλονται. Αυτό είναι ιδιαίτερα αποτελεσματικό για μια μεγάλη γκάμα ηλικιών: τόσο για τα μικρά παιδιά (π.χ. 3 ετών) που δε μπορούν να εκφραστούν λεκτικά, όσο και για τα μεγαλύτερα (π.χ. 10 ετών) που τους είναι συναισθηματικά δύσκολο να μιλήσουν με ειλικρίνεια για το πώς αισθάνονται. Με αυτόν τον τρόπο όλα τα παιδιά γίνονται πιο προσιτά, ιδιαιτέρως αυτά που δυσκολεύονται να αποτυπώσουν τα συναισθήματά τους ξεκάθαρα σε λέξεις και προτιμούν να καταφεύγουν στη φαντασία τους. Αντιλαμβανόμαστε λοιπόν ότι, οι συναισθηματικές αυτές διεργασίες που πραγματοποιούνται σε ένα συμβολικό-φαντασιακό επίπεδο μέσω του παραμυθιού, διαδραματίζουν σημαντικό ρόλο στη δόμηση ολόκληρης της προσωπικότητας του παιδιού, καθώς το εμψυχώνουν, δίνουν απαντήσεις στους προβληματισμούς του, του εμπνέουν αισιοδοξία, καταστέλλουν τις φοβίες του και το ηρεμούν.

Πηγή : Paidorama.com [ http://www.paidorama.com/paidoblog/gia-to-paidi/i-epidrasi-ton-paramythion-ston-psyxismo-tou-paidioy.html ]

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Hansel and Gretel by Arthur Rackham.

From the Publication Hansel and Gretel. Publication: Grimm, Jacob and Wilhelm. The Fairy Tales of the Brothers Grimm. Mrs. Edgar Lucas, translator. Arthur Rackham, illustrator. London: Constable and Company Ltd, 1909.

 

 

 

 

 

 

File:Page 55 illustration to Three hundred Aesop's fables (Townsend).png

 

 

File:Page 147 illustration to Three hundred Aesop's fables (Townshend).png

 

 

File:Page 176 illustration to Three hundred Aesop's fables (Townshend).png

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

https://www.google.gr/search?source=lnms&tbm=isch&sa=X&ei=JxTEU67sELHK0AWqtICwBA&ved=0CAYQ_AUoAQ&biw=1366&bih=667&q=commons.wikimedia.org%20illustration%20to%20Three%20hundred%20Aesop%27s%20fables

Κατηγορίες:λογοτεχνία Ετικέτες: , ,
  1. Δεν υπάρχουν σχόλια.
  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: