Αρχική > πολιτισμός > Ποιες είναι οι αρετές της εποχής μας;

Ποιες είναι οι αρετές της εποχής μας;

André Derain (1905)

Του Νίκου Τσούλια

      Υπάρχει εξήγηση που δεν αναφερόμαστε σχεδόν καθόλου για αρετές και πολύ περισσότερο για αρετή. Κατ’ αρχήν δεν μιλάμε για αρετή, γιατί η εποχή μας δεν χαρακτηρίζεται από ένα εξευγενισμένο πολιτισμικό στερέωμα στο οποίο να κυριαρχεί μια βασική αξία και ιδέα, η οποία θα αντιστοιχούσε και σε μια έννοια αρετής. Και δεν γίνεται μνεία ούτε καν για αρετές, γιατί στο βασικό αξιακό μας πεδίο είμαστε υποκριτικοί και αντιφατικοί.

      Ας δούμε ένα σύντομο ιστορικό. Ως αρετή στην Αρχαιότητα λογιζόταν κυρίως η γενναιότητα και αυτό αντανακλούσε τον επικό χαρακτήρα των κοινωνιών και το αντιπαραθετικό κλίμα μεταξύ λαών και πολιτισμών. Ως εκ τούτου η έννοια της ανδρείας ήταν συνδεδεμένη με την υπεράσπιση των «βωμών και των εστιών», ήταν η κορωνίδα για να χαρακτηριστεί κάποιος ως ήρωας και να τιμάται και να μνημονεύεται ακόμα και στο θεϊκό πάνθεον. Στους Μεσαιωνικούς χρόνους κυριαρχεί η θρησκευτική αντίληψη του Κόσμου και επακόλουθα ο ασκητικός τρόπος ζωής σε μεγάλο βαθμό, ενώ παράλληλα αναπτύσσεται και το σχήμα του ιππότη, του μοναχικού ήρωα χωρίς κοινωνική αναφορά και ουσιαστικό αξιακό περιεχόμενο.

      Στη Νεωτερικότητα έχουμε τρία σημαντικά γεγονότα που μετασχηματίζουν τις κοινωνίες, α) την επιστημονική και τη βιομηχανική επανάσταση απ’ όπου αναδύεται η αξία της αποτελεσματικότητας μέσω της έντονης παρεμβατικότητας του ανθρώπου επί της φύσης, β) τις κοινωνικές επαναστάσεις και πιο συγκεκριμένα τη Γαλλική Επανάσταση απ’ όπου αναδεικνύονται οι θεμελιακές ουμανιστικές αξίες (ισότητα, αδελφοσύνη, αλληλεγγύη) και τη Ρωσική Επανάσταση όπου τίθεται το γενικότερο ζήτημα του σοσιαλιστικού μετασχηματισμού και της δημιουργίας του πολίτη / σοσιαλιστή και γ) το διαφωτισμό όπου η γνώση γίνεται ο πυρήνας για τη χειραφέτηση του ανθρώπου.

      Ωστόσο, όλο αυτό το «κοίτασμα εκπολιτισμού» του σύγχρονου κόσμου συνδέθηκε με την επιθετική / πολεμική παράλληλη δράση εκ μέρους του «Δυτικού κόσμου» μέσω της αποικιοκρατίας, του ιμπεριαλισμού και της εκμετάλλευσης ανθρώπου και φύσης. Απ’ εδώ αρχίζει η στρέβλωση και η υποκριτική στάση του σύγχρονου δυτικότροπου πολιτισμού, που θεωρητικά διακηρύσσει τα μεγάλα ανθρωπιστικά προτάγματα αλλά στην πράξη αναδεικνύει και υλοποιεί τα ακριβώς αντίθετα. Έτσι στις κοινωνίες του Δυτικού κόσμου κυριαρχεί η «αξία» και η «αρετή» της «επιτυχίας», όπου ως επιτυχία θεωρείται η επαγγελματική καταξίωση με την έννοια του μέγιστου χρηματικού οφέλους. Αυτή την …αρετή ονειρεύονται οι άνθρωποι νύχτα και μέρα και αυτή έχουν συνέχεια στη σκέψη τους. Πρόκειται όμως για κίβδηλη αξία, που δεν μπορεί σε καμιά περίπτωση να προβληθεί ως αρετή, γι’ αυτό και δεν αναφέρεται καθόλου το λεξιλόγιό μας η έννοια της αρετής. Αυτή η επικυριαρχία της επιτυχίας / αποτελεσματικότητας είναι απόρροια της επικράτησης της ύψιστης «αξίας» της αγοράς, του κέρδους, ως δέλεαρ αλλά ως και κρατούσα κοσμοαντίληψη των πολιτών!

      Και όταν οι γονείς και η οικογένεια έχει κατά νου τη διαπαιδαγώγηση και την αγωγή των νέων, σκέπτονται μεν το σχήμα του «καλού και ενάρετου» ανθρώπου αλλά κατά βάση εύχονται και αγωνιούν για το σχήμα του «επιτυχημένου» και πιο ορθά του «οικονομημένου πολίτη». Το δε σχολείο βρίσκεται σε μεγαλύτερη αντίφαση. Γιατί τα μεγάλα παιδαγωγικά του «παραδείγματα» και ο χαρακτήρας της γνώσης συνάπτονται άρρηκτα με τη χειραφέτηση του ανθρώπου και την προαγωγή της αλληλεγγύης, ενώ στην πράξη οι περισσότερες και οι πιο καθοριστικές συζητήσεις γίνονται γύρω από τη επαγγελματική εξέλιξη που οδηγεί μονοσήμαντα στην οικονομική ανέλιξη.

      Υπάρχει και ένα αντίβαρο σ’ αυτή την ιανόμορφη εικόνα των σύγχρονων κοινωνιών, η δράση των κοινωνικών κινημάτων και πνευματική καλλιέργεια της διανόησης. Η μάχη είναι προφανώς άνιση. Και αυτό όχι μόνο γιατί η σύγχρονη κοινωνία ως μια έντονα ταξική κοινωνία κυριαρχείται από τις δυνάμεις της αγοράς και του κεφαλαίου, αλλά και γιατί η αξία της «αλληλεγγύης» – που είναι και το προοδευτικό σύμβολο των εργαζομένων -, υποτάσσεται συνήθως στη συντεχνιακή πρακτική των μεσαίων κυρίως οικονομικοκοινωνικών στρωμάτων.

      Συμπερασματικά, ο σημερινός πολιτισμός έχει παρακμιακό περιεχόμενο και προσανατολισμό. Βρίσκεται στη δύση του. Δεν έχει να δώσει τίποτα δημιουργικό στην ανθρωπότητα. Ρημάζει κοινωνικό και φυσικό περιβάλλον στο βωμό της συσσώρευσης υλικών αγαθών σε όλο και πιο λίγα χέρια, στη λατρεία της κερδοσκοπίας και του καταναλωτισμού. Έχει μετατρέψει τον άνθρωπο / πολίτη σε άνθρωπο / καταναλωτική μονάδα. Έχει υποτάξει το πνεύμα του ανθρώπου στην υπηρεσία της «εκμετάλλευσης ανθρώπου από άνθρωπο», των όλο και πιο έντονων ανισοτήτων και της γενικευμένης αλλοτρίωσης.

      Οι έννοιες και οι «αξίες» του κέρδους και της επιτυχίας δεν μπορούν να πάρουν τη θέση της αρετής, ακριβώς γιατί δεν οδηγούν σε ένα φωτεινό μέλλον την κοινωνία ούτε σε δρόμους πνευματικής ελευθερίας τον άνθρωπο αλλά ακριβώς στην αντίθετη κατεύθυνση. Γι’ αυτό θα αντιφάσκουμε και θα υποκρινόμαστε – και αυτό στο βαθμό που συνειδητοποιούμε την όλη κατάσταση -, γιατί δεν μπορούμε να υπερασπιστούμε καμιά ιδέα ότι ο πολιτισμός μας οδηγεί σε ορίζοντες πραγματικής προόδου, γιατί δεν ξέρουμε καν ποια είναι η πραγματική πρόοδος.

Max Pechstein (1907)

  1. Δεν υπάρχουν σχόλια.
  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: