Αρχική > βιβλία, λογοτεχνία > ΤΟ ΕΠΙΚΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΝΙΚΟΥ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ από “ΤΟ ΕΘΝΟΣ”

ΤΟ ΕΠΙΚΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΝΙΚΟΥ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ από “ΤΟ ΕΘΝΟΣ”

 

ΤΟ ΕΠΙΚΟ ΕΡΓΟ ΤΟΥ ΝΙΚΟΥ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ

Η ποιητική «Οδύσσεια» και η… Ιθάκη των 7.500 αθησαύριστων λέξεων

«Να γυρίζεις την Ελλάδα με τεντωμένο το αυτί, ν’ ακούς από το στόμα του λαού τη λέξη παρθένα ακόμα, χιλιάδες χρόνια αμουντζάλωτη από το μελάνι, και να την παίρνεις μαζί σου, όπως κλέφτουμε τη γυναίκα που αγαπούμε, με κουρσάρικη αναγάλλια! Να σκαρφαλώνεις βουνά, να πεινάς, να διψάς, να ‘σαι κατάσκοπος, και ξαφνικά να τα ξεχνάς όλα γιατί αντάμωσες ένα βοσκό και σε φίλεψε μιαν άγνωστη »περίλαμπρη» λέξη». [Καζαντζάκης, 1945]

Ο Νίκος Καζαντζάκης ξεκίνησε την «Οδύσσεια» (ο πρώτος τόμος κυκλοφορεί σήμερα με το «Εθνος της Κυριακής») στο Ηράκλειο το 1925 και την ολοκλήρωσε στην Αίγινα το 1938.

Ο Νίκος Καζαντζάκης ξεκίνησε την «Οδύσσεια» (ο πρώτος τόμος κυκλοφορεί σήμερα με το «Εθνος της Κυριακής») στο Ηράκλειο το 1925 και την ολοκλήρωσε στην Αίγινα το 1938.

Σαν Οδυσσέας της λογοτεχνίας και της γλώσσας, ο Καζαντζάκης για δεκατρία χρόνια έτσι μάζευε λέξεις, «7.500 αθησαύριστες», όπως ισχυρίζονται οι μελετητές. 33.333 17σύλλαβοι στίχοι. Χωρισμένοι σε 24 ραψωδίες. 15.000 ώρες δουλειάς! Ο Καζαντζάκης ξεκίνησε την «Οδύσσεια» στο Ηράκλειο της Κρήτης το 1925, «όταν ο σπόρος της »Οδύσσειας» έδενε μέσα μου», όπως χαρακτηριστικά θα γράψει στην «Αναφορά στον Γκρέκο» και θα την ολοκληρώσει στην Αίγινα το 1938. Ολα αυτά τα χρόνια, με αγωνία και μόχθο και με προσήλωση στην αρχικό στόχο, επεξεργαζόταν την αρχική εκδοχή.

«Πρέπει να φροντίσω το κορμί μου, αλλιώς αυτό το έργο θα με ρίξει καταγής», θα γράψει για την «Οδύσσεια», επιμένοντας και πιστεύοντας ότι, τελικά, εκείνη είναι για κείνον Το έργο Ζωής.

Τη σκυτάλη από τον Ομηρο

Αναλαμβάνοντας τη σκυτάλη (και την αφήγηση) από τον Ομηρο, ακολουθεί τον Οδυσσέα αφότου επέστρεψε στην Ιθάκη και έφυγε ξανά, μέχρι τον θάνατό του, στον Νότιο Παγωμένο Ωκεανό. Αλλά ακολουθεί και τη γλώσσα ως τα τρίσβαθα:

Η ποιητική «Οδύσσεια» και η... Ιθάκη των 7.500 αθησαύριστων λέξεων

Λέξεις όπως «δοξαράς» (Ο δοξαράς γελάει ταντανιστά, ξεσκίστηκε ο λαιμός του), «κοσμοπαρωρίτης (Ολο το μέγα σώμα ξάχνισε του κοσμοπαρωρίτη, κι αργά, χιονοκαράβι, βλάμηδες και πωρικά και μνήμη, σαν καταχνιά στο πέλαο σαλέψαν κι ως δροσουλίτες σβήσαν), «θαλασσόφρυδο» (Μα τότε, μπρούμυτα ως αρπάζουνταν ο Χάλικας στην πλώρα, ξεχώρισε μες στο αφροπέλαγο γαλάζο κορφοβούνι γυαλιστερό, στο θαλασσόφρυδο ν’ ανεβοκατεβαίνει), «χεραγκαλιά» (Οι πέτρες πέταξαν γαρούφαλα, τα σαμιαμίθια μπόι, σαν άρχοντας με τα χρουσά σκουτιά κατέβη ο μέγας ήλιος χεραγκαλιά με τη γυναίκα του τη φεγγαροντυμένη· και μοίραζε φτερά στους σκούληκους κι ανθούς στα χορταράκια), «φεγγαροστάζουν» (Μυρίζει η γης το κρινογιασεμί, γυμνές κοπέλες γέρνουν κι απλοχερούν κρασί στους άρχοντες και ρόδα στις κεράδες· πηχτά φεγγαροστάζουν τα δεντρά, σταθήκαν οι χορεύτρες κι ευωδιαστός ιδρώτας δροσερός παχνίζει τα κορμιά τους), «ντιντινίζουν» (Κι οι νύχτες άρμοζαν τ’ αστέρια τους στις μαύρες τραχηλιές τους, κι ως άγριες χήρες, αραπόχηρες, στον όχτο κατεβαίναν, και ντιντινίζαν τα βραχιόλια τους τ’ αστρομαργελωμένα), τις συναντάμε σε έντυπο λόγο για πρώτη φορά. Καθώς και τις: αγεροσκλόγας, αγιουπίσια, αιματοκύματα, ακρολιχνούν, αϊτοκαρδιά, αναμουράει, γκρεμοχοχλαδάκια, βαριόχνωτος, διπλόσχισε, βρυγιασμένες, μοιράρης, κατάχειλα, νεκρογυναικωνίτης, σύγιαλο, σύθρηνο, ψυχοσούρτης, ψωμοδότρα, σύνολο 7.500 λέξεις μετρημένες, απλές και σύνθετες, λαϊκές και δικές του που, επίσης, τις συναντάμε για πρώτη φορά.

«Χιλιάδες αθησαύριστες λέξεις αναζητούν την ταυτότητά τους», θα γράψει ο επιμελητής του δρ Νικόλαος Μαθιουδάκης στη μελέτη του για την «Οδύσσεια» του Νίκου Καζαντζάκη που περιλαμβάνεται στα πρακτικά του 10ου Διεθνούς Συνεδρίου Ελληνικής Γλωσσολογίας το 2012. Επιμένοντας ότι «στην ΟΔΥΣΣΕΙΑ οι γλωσσικές ιδιαιτερότητες αποτελούν τον μορφικό πυρήνα του έπους και κυριαρχούν μέσα από τη μοναδικότητα της επιλογής των λέξεων από τον ποιητή για τη σύνθεση του έπους. Η δύναμη της γλώσσας της ΟΔΥΣΣΕΙΑΣ βρίσκεται στους τύπους των λέξεων που επέλεξε ο ποιητής να τοποθετήσει άλλοτε περίτεχνα και ποιητικά κι άλλοτε τεχνικά και κατασκευαστικά».

Για να επισημάνει όσα ήδη έχει γράψει ο Μανδηλαράς, ότι «το αίσθημα της λέξης είναι πολύ αναπτυγμένο στον Καζαντζάκη», υπενθυμίζοντάς μας πως «χωρίς ιδιαίτερες γλωσσολογικές σπουδές παρά μόνο με τα εφόδια που απέκτησε με την προσωπική του μελέτη [?] συλλαμβάνει με τον δικό του τρόπο τα γλωσσικά φαινόμενα».

Με φαντασία και λογική

«Οι λέξεις στην καζαντζακική ΟΔΥΣΣΕΙΑ», όπως διαπιστώνεται, «είναι μια πραγματική αποκάλυψη αθησαύριστων λέξεων που κατακυριεύουν κάθε αναγνώστη ποιητικά, νοητικά, συναισθηματικά, ψυχικά, μέχρι το σημείο που δοκιμάζουν τη φαντασία και τη λογική του. Δεν είναι μόνο η ατέρμονη αγωνία του ποιητή να επιλέξει τη μία και μοναδική λέξη για την κατάλληλη θέση μέσα στην ποιητική του δημιουργία και την αποτύπωση της τέχνης του.

Οπως σημειώνει ο Χαραλαμπάκης (1999), »οι λέξεις παίζουν καθοριστικό ρόλο στον γλωσσικό σκεπτικισμό του Καζαντζάκη», που τον βασανίζει συνεχώς η έννοια της κάθε λέξης. Ο Καζαντζάκης, συνεχίζει ο Χαραλαμπάκης, συγκινείται ιδιαίτερα από τις »παρθένες λέξεις» και γοητεύεται από τη δημιουργία ?μορφική και σημασιολογική? ενός νέου συλλογισμού που τον οδηγεί στην απόδοση μιας νέας μορφής, που δεν απέχει από την έννοια του νεολογισμού, μιας νέας σκέψης, μιας νέας ιδέας που αποτυπώνεται σε μια νέα αχρησιμοποίητη μορφή που είτε κατασκευάζεται παραγωγικά είτε του δίδεται λεξιθηρικά »από το στόμα του λαού» (Πρεβελάκης, 1958, 1984).

Ο Καζαντζάκης αποτελεί ένα αντιπροσωπευτικό δείγμα ενός διανοητή συγγραφέα που αναζητούσε συνεχώς την καταλληλότερη εκφραστικά και την πιο δυσεύρετη λέξη για να αποδώσει με ακρίβεια και σαφήνεια την ποιητική του ιδέα ?όπως παρουσιάζεται από την πλούσια επιστολογραφία του (Πρεβελάκης 1984, Αλεξίου-Αποσκίτου 1978, Καζαντζάκης 1993, Καζαντζάκη 1998) αναδεικνύοντας όχι μόνο τη μοναδικότητα της λέξης αλλά και την πολυεπίπεδη διάσταση της ίδιας της γλώσσας».

Εκείνο που μένει σε όλους και έχει τη μεγαλύτερη βαρύτητα, βέβαια, είναι ο στόχος, τελικά, του Καζαντζάκη ως ποιητή. «Το να δημιουργήσει μια πανελλήνια γλώσσα» -όπως θα επισημάνει ο Bien το 1927- «βασιζόμενη σε όλες τις ελληνικές διαλέκτους με θεμελιακή διάλεκτο την κρητική».

ΕΛΕΝΗ ΓΚΙΚΑ, ΕΘΝΟΣ, 1.2.2015

 

ΝΙΚΟΣ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ

Το μέγα στερνό ταξίδι του Οδυσσέα

Τέλη του 1924 κι έχοντας ήδη μεταφράσει την «Οδύσσεια» του Ομήρου με τον Γιάννη Κακριδή, ο Νίκος Καζαντζάκης ξεκίνησε να γράφει το έπος της ζωής του, τη δική του «Οδύσσεια». 33.333 στίχοι 17σύλλαβοι, χωρισμένοι σε 24 ραψωδίες.

Με 33.333 στίχους 17σύλλαβους, ο μεγάλος συγγραφέας ξετυλίγει στην «Οδύσσειά» του το αφηγηματικό νήμα μετά την επιστροφή του Οδυσσέα στην Ιθάκη

Με 33.333 στίχους 17σύλλαβους, ο μεγάλος συγγραφέας ξετυλίγει στην «Οδύσσειά» του το αφηγηματικό νήμα μετά την επιστροφή του Οδυσσέα στην Ιθάκη

Με 7.500 περίπου αθησαύριστες λέξεις που δεν θα βρούμε σε κανένα λεξικό της ελληνικής. Η δική του «Οδύσσεια» ξετυλίγει το αφηγηματικό νήμα μετά την επιστροφή του Οδυσσέα στην Ιθάκη. Κι αποτελεί έναν ύμνο στο μεγαλείο του ανθρώπου. Ο δικός του Οδυσσέας υποφέρει, υπομένει κι ενεργεί στη δική του εποχή.

Αρχές του 1925 γράφει τις ραψωδίες Α έως και Ζ. Το 1927 ολοκληρώνει την πρώτη γραφή (ραψωδίες Η έως και Ω). Θα ακολουθήσουν άλλες έξι γραφές: η β’ γραφή το 1929-1930, η γ’ το 1931, η δ’ το 1933, η ε’ το 1935, η στ’ το 1937 και η τελική ζ’ το 1938. Συνολικές ώρες εργασίας περίπου 15.000.

Η πρώτη έκδοση της «Οδύσειας» το 1938 (εκδόσεις Πυρσός) υπήρξε πράγματι γεγονός για τα ελληνικά δεδομένα? τυπώθηκε σε μεγάλο σχήμα, με ειδικής παραγγελίας τυπογραφικά στοιχεία, σε μονοτονικό σύστημα. Ο συγγραφέας την αφιέρωσε στην Αμερικανίδα Joe MacLeod, χορηγό της έκδοσης. Η εκτύπωση της δεύτερης έκδοσης αρχίζει τον Οκτώβριο του 1955, με φιλολογική και τυπογραφική επιμέλεια του Εμμανουήλ Χ. Κάσδαγλη, και ολοκληρώνεται τον Νοέμβρη του 1957, μετά τον θάνατο του Νίκου Καζαντζάκη. Οδύσσεια, με δύο σίγμα, αυτήν τη φορά, ο τίτλος και δίχως την αφιέρωση της πρώτης έκδοσης. Το 1967 ακολουθεί η έκδοση του βιβλίου από τις εκδόσεις «Καζαντζάκη» (όπου και οι νεότερες εκδόσεις), ενώ το 2006 κυκλοφορεί μια πανομοιότυπη έκδοση αυτής του 1938 σε επιμέλεια του αείμνηστου Πάτροκλου Σταύρου.

Το μέγα στερνό ταξίδι του Οδυσσέα

Οσο για την υπόθεση, ας εμπιστευθούμε την ιδιόγραφη περίληψη που έστειλε ο Καζαντζάκης στον Πρεβελάκη στα τέλη Δεκεμβρίου του 1938: «Η νέα Οδύσσεια αρχίζει όπου τελεύει η Οδύσσεια του Ομήρου. Αποτελούμενη από 33.333 17σύλλαβους στίχους, δίκαια ονομάστηκε »το μεγαλύτερο έπος της λευκής φυλής».

Ο Οδυσσέας, αφού σκότωσε τους μνηστήρες, πλαντούσε μέσα στο μικρό του νησί? δε χωρούσε πια στη γυναίκα, στο γιο, στους παλιούς θεούς του, στην πατρίδα, κι αποφάσισε να φύγει πάλι από την Ιθάκη και να επιχειρήσει το στερνό του, το αγύριστο ταξίδι.

Διάλεξε λοιπόν μερικούς συντρόφους όπως τους πεθυμούσε: ψυχές γενναίες και λεύτερες, σώματα γερά, σκάρωσε καινούριο καράβι, πάντρεψε το γιο του με τη Ναυσικά για να του κάμουν εγγόνι να μη χαθεί η γενιά του, κι ένα πρωί έκαμε πανιά κι ανοίχτηκε στο πέλαο.

Αρχισε το μέγα στερνό ταξίδι. Αραξε πρώτα-πρώτα στο λιμάνι της Σπάρτης, ανέβηκε στην ξακουσμένη πολιτεία, γλίτωσε τον παλιό του συμπολεμιστή Μενέλαο από την ανταρσία του λαού, έφαγε κι ήπιε και κουβέντιασε μαζί του, άρπαξε την Ελένη, που πλαντούσε κι αυτή μέσα στη νέα ασήμαντη καθημερινή ζωή, κι έφυγε μαζί της.

Αράζει τώρα στην Κρήτη, που βρίσκεται στην παρακμή του μεγάλου πολιτισμού της. Οι βάρβαροι κι οι σκλάβοι, έχοντας τώρα το νέο όπλο, το Σίδερο, συνωμοτούν να ρίξουν το γερο-βασιλιά Ιδομενέα, κι ο Οδυσσέας γίνεται αρχηγός τους.

Μια νύχτα, στο μεγάλο βασιλικό συμπόσιο, ο Οδυσσέας δίνει το σημάδι, κι οι συνωμότες ορμούν: ο βασιλιάς κι οι σαπημένοι αρχόντοι κι οι αρχόντισσες σκοτώνουνται, το Παλάτι της Κνωσού καίγεται, η Ελένη δένει έρωτα μ’ ένα ξανθό βάρβαρο, κι ο Οδυσσέας ξαναμπαίνει με τους συντρόφους στο καράβι κι απλώνει πάλι πανιά κατά νότου.

Αράζει στην Αίγυπτο. Αναβρασμός μέγας κι εδώ, οι σκλάβοι που πεινούν έχουν σμίξει με τους ξανθούς βάρβαρους του Βορρά και θέλουν να ρίξουν τους αρχόντους, τους παραχορτασμένους. Μια στιγμή ο Οδυσσέας διστάζει μα τέλος παίρνει απόφαση, μπαίνει μπροστά μαζί με τους σκλάβους, μα ο στρατός τους νικιέται, τον πιάνουν οι αρχόντοι και τον ρίχνουν στη φυλακή. Δένει εκεί φιλίες με τους νέους άγριους συντρόφους, και μέσα στην πείνα, στην αγωνία του και στη σκλαβιά της φυλακής πελεκάει σ’ ένα ξύλο το πρόσωπο του νέου Θεού του: φοβερή μάσκα ανήλεη, όλο πληγές και αίματα, σαν τον Πόλεμο.

Κατορθώνει με δόλο να φύγει από τη φυλακή, ξεδιαλέγει πάλι, ανάμεσα στους πολεμιστές, σκλάβους και βάρβαρους, τους πιο άγριους συντρόφους και κινάει μαζί τους πέρα, κατά την έρημο. Και πάει μπροστά, οδηγός, η μάσκα του νέου Θεού. Φτάνει πολεμώντας με τις άγριες φυλές, στις πηγές του Νείλου, στην καρδιά της Αφρικής. Εκεί χτίζει την καινούρια πολιτεία του, την οχυρώνει, χαράζει απάνω στο φρούριο τις νέες παρήφανες εντολές του Θεού του, νομοθετώντας νέους δίκαιους νόμους. Χαίρεται που θα δημιουργήσει μιαν κοινωνία ελεύτερων, ατρόμητων ανθρώπων. Μα τη μέρα που έκανε τα εγκαίνια της πολιτείας κι είχε κηρύξει μεγάλη γιορτή, γίνεται σεισμός, ανοίγει η γη και καταπίνει την πολιτεία…».

ΕΛΕΝΗ ΓΚΙΚΑ, ΕΘΝΟΣ 31.1.2015

 

ΝΙΚΟΣ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ

Το πνεύμα του Ομήρου στον «Γκρέκο»

«Στο ίδιο επίπεδο με τον κόσμο των φυσικών στοιχείων και, πάνω απ’ όλα, ξέροντας σε κάθε πράγμα, σε κάθε τι που υπάρχει, να αναγνωρίζει το ιερό, όταν το συναντά, είχε, για ό,τι είναι ζωντανό, αυτή την ευλάβεια που υπήρξε ένα από τα ουσιώδη χαρακτηριστικά -τα πολύ συχνά ξεχασμένα, για τα οποία ο Πεγκύ έγραψε εξαίσιες σελίδες- του αρχαίου παγανισμού…

Το πνεύμα του Ομήρου στον «Γκρέκο»

Ο Τόμας Μανν παραλλήλισε τον Καζαντζάκη με τους μεγάλους Ελληνες ποιητές τής αρχαιότητας, τους προγόνους του· είπε ότι το πνεύμα τού Ομήρου αναβίωσε σ’ αυτά τα βιβλία, που κοχλάζουν από εξαιρετική ζωτικότητα, που εγείρονται από ένα πανθεϊστικό συναίσθημα όπου όλη η φύση, μέχρι το ταπεινότερο φυτό τού λόφου, είναι καθαγιασμένη». Γράφει ο Marcel Brion της Γαλλικής Ακαδημίας στη «Le Monde» με αφορμή την «Αναφορά στον Γκρέκο» του Νίκου Καζαντζάκη.

Το έργο-κλειδί για τη ζωή και το έργο του. Το βιβλίο σύνδεσμος με ό,τι σημαίνει ελληνικότητα για τον Ελληνα δημιουργό. Το βιβλίο της ζωής του και το βιβλίο των βιβλίων του: «…Θα βρεις, λοιπόν, αναγνώστη, στις σελίδες ετούτες την κόκκινη γραμμή, καμωμένη από στάλες αίμα μου, που σημαδεύει την πορεία μου ανάμεσα στους ανθρώπους, στα πάθη και στις ιδέες… Τέσσερα στάθηκαν τ’ αποφασιστικά σκαλοπάτια στο ανηφόρισμά μου, και το καθένα φέρνει ένα ιερό όνομα: Χριστός, Βούδας, Λένιν, Οδυσσέας. Αυτή την αιματερή πορεία μου, από τη μια από τις μεγάλες αυτές ψυχές στην άλλη, τώρα που ο ήλιος βασιλεύει, μάχουμαι στο Οδοιπορικό μου ετούτο να σημαδέψω…»

«Κάτι περισσότερο και καλύτερο από αυτοβιογραφία, η Αναφορά στον Γκρέκο είναι λοιπόν η ιστορία ενός εσωτερικού οδοιπορικού, κάτω από το σημάδι τού Γκρέκο, γιατί αυτός ο ζωγράφος, Κρητικής καταγωγής, μας άφησε πλάσματα που διατρέχονται από φλόγα, που δεν είναι άλλο παρά φλόγα.

Είναι, επίσης, η διαθήκη τού Καζαντζάκη, το ύστατο έργο του, όπου εξηγεί τη γένεση των μεγάλων έργων του -μυθιστορημάτων, θεατρικών, και πάνω απ’ όλα της «Οδύσειας»- και, με ακρίβεια, τη φιλοσοφική, ηθική ή θρησκευτική σημασία τους. Ακόμη, μας καθίσταται κατανοητός ο τρόπος με τον οποίον ο Καζαντζάκης χρησιμοποίησε κάποιες περιπέτειες των οποίων υπήρξε ο δράστης ή ο μάρτυρας, όπως επίσης και κάποια διαβάσματά του.

Ολα ετούτα δίδουν το μέτρο αυτού τού σπουδαίου έργου, που είναι ταυτόχρονα λογοτεχνικό ντοκουμέντο και πνευματική εξομολόγηση ενός από τους μεγαλύτερους συγγραφείς που γέννησε ποτέ η Ελλάδα». Διαβάζουμε από τη γαλλική έκδοση Nikos Kazantzaki, «Lettre Au Greco», Bilan d’une Vie, Plon, Paris 1961.

Και ο Πάτροκλος Σταύρου στην ελληνική έκδοση και στο επίμετρό του θα επιμείνει ακριβώς: «Το μέγα θέμα με την Αναφορά στον Γκρέκο δεν είναι μόνον τι αφηγείται, τι πλάθει, τι περιγράφει – ιστορία, μύθους, παραδόσεις, ιδέες, εξάρσεις και εκστάσεις, φιλοσοφικές θεωρίες, προορισμό και καταξίωση του ανθρώπου, πάλη και συμφιλίωση με τη θε(ι)ότητα, συναδέλφωση με τον άνθρωπο και την ανθρωπότητα, θέασή τους με τα μάτια της ψυχής, ένωση με όλα τα όντα, επικοινωνία με τα ένυλα και τα άυλα συστατικά και τις ορατές κι αόρατες συμπαντικές δυνάμεις.

Το μέγα θέμα είναι πώς τα γράφει». Και «η γραφή του Καζαντζάκη είναι αριστοτεχνική, συναρπαστική, μεστή ύφους, ήθους και δυνάμεως, λυρική και επική και δωρική – διεισδύει στον ψυχικό κόσμο του ανθρώπου και προκαλεί ρίγη συγκινήσεως. Εδώ, καθώς και στις ιδέες του, στην όλη συγγραφή του, έγκειται η μυστηριακή πνευματική μεγαλοσύνη του.

Η Αναφορά στον Γκρέκο είναι απόγειον ψυχής και καρδίας. Γι’ αυτό και κατά καιρούς επιλέγεται ως ένα από τα ωραιότερα βιβλία του κόσμου. Η Αναφορά στον Γκρέκο έχει μεταφραστεί και εκδοθεί σε πολλές ξένες γλώσσες, και υμνητικά σχόλια έχουν γι’ αυτήν διατυπωθεί».

Η «Αναφορά στον Γκρέκο» το 1960 μεταφράστηκε στα γαλλικά (εκδ. Plon, με επανεκδόσεις 1967, 1975, 1983, 1988, 1991, 1997, 2000), το 1961 στα πορτογαλικά, το 1963 στα ισπανικά (εκδ. C. Lohle με επανεκδόσεις 1963, 1964, 1967, 1982 και εκδ. Lohle-Lumen 1995), το 1964 στα γερμανικά (εκδ. Herbig 1964, εκδ. Herbig 1970, 1978, εκδ. Rowohlt 1980, 1982, 1983, 1986, 1988, 1989, εκδ. Volk und Welt 1983, εκδ. Ullstein 1990, 1993, 1995).

To 1965 στα αγγλικά (σε μετάφραση Peter Bien, εκδ. Simon and Schuster 1965, εκδ. Bantam Books 1966, 1971, εκδ. Faber and Faber 1965, 1973, 1974, 1977). Το 1966 στα φινλανδικά (εκδ. Tammi). Το 1975 στα τουρκικά (εκδ. Ε Yayinlari 1975, 1995, εκδ. Can 2003). Το 1982 στα τσεχικά (εκδ. Odeon 1982), το 1983 στα ρουμανικά (εκδ. Univers), το 1984 στα περσικά (εκδ. Nilufar 1984, 1988). Το 1986 στα ρουμανικά (εκδ. Universe), το 1989 στα κινέζικα (εκδ. Guang fu shu ju gu fen you xian gong si). Το 1994 στα ιταλικά (εκδ. Biblioteca del vascello), το 1997 στα ολλανδικά (εκδ. Jos Schoonen), το 2002 στα σλοβενικά (εκδ. Cankarjeva)…

23.1.2015

 

ΤΟ ΕΡΓΟ ΖΩΗΣ ΤΟΥ ΟΙΚΟΥΜΕΝΙΚΟΥ ΛΟΓΟΤΕΧΝΗ

Η Αναφορά στον Γκρέκο όπως την έζησε η Ελένη Καζαντζάκη

Ξέρω καλά πως ο θάνατος δε νικιέται· μα η αξία του ανθρώπου δεν είναι η Νίκη, παρά ο αγώνας για την Νίκη. Και ξέρω ακόμα ετούτο, το δυσκολότερο: δεν είναι ούτε ο αγώνας για τη Νίκη· η αξία του ανθρώπου είναι μονάχα, ετούτη: να ζει και να πεθαίνει παλικαρίσια και να μην καταδέχεται αμοιβή».

Η Αναφορά στον Γκρέκο όπως την έζησε η Ελένη Καζαντζάκη

Το αυτοβιογραφικό ευαγγέλιο του Νίκου Καζαντζάκη «Αναφορά στον Γκρέκο», η εξομολόγησή του στον Δομήνικο Θεοτοκόπουλο, η ζωή του, η πιο βαθιά πληγή του κόσμου και η πιο βαθιά κραυγή, αποτελεί το κλειδί για το έργο του, τη ζωή του, την εποχή. Εμπεριέχοντας όλους τους αρμούς που ενώνουν τον λαό και την ιστορία με την παράδοση, τη φιλοσοφία και τη λογοτεχνία. Τη δική του ζωή με τη Ζωή. Την ιστορία του ανθρώπου με την Ιστορία την πανανθρώπινη. «Αν ανοίξεις την καρδιά μου, θα βρεις ένα κακοτράχαλο βουνό κι έναν ολομόναχο άνθρωπο ν’ ανηφορίζει. Επειδή Μια λέξη πάντα, σε όλη μου τη ζωή, με τυρανούσε και με μαστίγωνε· η λέξη "Ανήφορος"· τον ανήφορο αυτόν θα ‘θελα εδώ. Με αλήθεια μαζί και φαντασία, να παραστήσω· και τις κόκκινες πατημασιές που αφήκε το ανηφόρισμά μου», ο ίδιος ο Καζαντζάκης θα πει.

Εξηγώντας και τις προθέσεις: «Φωνάζω τη μνήμη να θυμηθεί, περμαζώνω από τον αέρα τη ζωή μου, στέκουμε σαν στρατιώτης μπροστά στο στρατηγό και κάνω την Αναφορά μου στον Γκρέκο· γιατί αυτός είναι ζυμωμένος από το ίδιο κρητικό χώμα με μένα, και καλύτερα απ’ όλους τους αγωνιστές που ζουν ή που έχουν ζήσει μπορεί να με νιώσει. Δεν αφήκε κι αυτός την ίδια κόκκινη γραμμή απάνω στις πέτρες;»

«Η Αναφορά στον Γκρέκο», την οποία σχεδίαζε, όπως πληροφορούμαστε από τι επιστολές του στον Πρεβελάκη από το 1929, ανήγγειλε στον Γιάννη Κακριδή ότι ξεκινά να τη γράφει στις 12 Σεπτεμβρίου 1955, για να επιστρέψει στις 4 Απριλίου 1956 «δουλέβω, ξανακοιτάζω τον Γκρέκο, είναι τελειωμένο, μα θέλει ακόμα δούλεμα "θέλει καιρό" σαν το μούστο για να γίνει κρασί», έχει μεταφραστεί στις περισσότερες γλώσσες του κόσμου (αγγλικά, γαλλικά, γερμανικά, ισπανικά, περσικά, τουρκικά, φινλανδικά, τσέχικα, ρουμανικά, ολλανδικά, κινέζικα, σλοβένικα κ.ά.). Κι έχει χαρακτηριστεί «απόγειον ψυχής». «Το πνεύμα του Ομήρου αναβίωσε μέσα από το έργο του» ο νομπελίστας Τόμας Μαν θα πει: «Στον Καζαντζάκη όλη η φύση, μέχρι το ταπεινότερο φυτό του λόφου, καθαγιάζεται». Τα βιβλιοπωλεία του Κόσμου, όπως επισημαίνει ο Πάτροκλος Σταύρου, θα τον εντάξουν στα ίδια ράφια με τον Ομηρο, τον Αισχύλο, τον Ευριπίδη, τον Θουκυδίδη και τον Σοφοκλή.

Ο Νίκος Καζαντζάκης με τη σύντροφό του Ελένη, η οποία πολλές φορές πήρε μολύβι και χαρτί για να καταγράψει τις σκέψεις του.

Ο Νίκος Καζαντζάκης με τη σύντροφό του Ελένη, η οποία πολλές φορές πήρε μολύβι και χαρτί για να καταγράψει τις σκέψεις του.

Αυτή την Κυριακή, λοιπόν, η «Αναφορά στον Γκρέκο», «ο βίος και η Πολιτεία του Νίκου Καζαντζάκη», αυτοβιογραφία, φιλοσοφικό ντουκουμέντο, εξομολόγηση, συνομιλία με τον Θεοτοκόπουλο, η βίβλος της δικής του ζωής και ψυχής, μαζί με το «Εθνος της Κυριακής».

Δέκα χρόνια ζητούσε ο Καζαντζάκης από το Θεό του διορία, δέκα ακόμα χρόνια, να τελέψει το Εργο του, να πει ό,τι είχε να πει, «ν’ αδειάσει». Να ‘ρθει ο Χάρος να πάρει μονάχα ένα τσουβάλι κόκαλα. Δέκα χρόνια του έφταναν – έτσι νόμιζε.

Ο Νίκος και η Ελένη Καζαντζάκη (όρθια δεξιά) στο σπίτι του Γκρέκο στο Τολέδο.

Ο Νίκος και η Ελένη Καζαντζάκη (όρθια δεξιά) στο σπίτι του Γκρέκο στο Τολέδο.

Μα ο Καζαντζάκης δεν ήταν από εκείνους που «αδειάζουν». Εβδομήντα τεσσάρων χρονών, όχι μονάχα δεν ένιωθε γέρος και κουρασμένος, παρά ακόμα κι ύστερα από την τελευταία τραγική περιπέτεια, το μπόλι, είχε, όπως μας έλεγε, ξανανιώσει. Και το ‘λεγαν μαζί του κι οι δυο μεγάλοι επιστήμονες του Φριβούργου, ο Χάιλμαγιερ ο αιματολόγος κι ο Κράους ο χειρούργος.

«Τούτος ο άνθρωπος είναι γερός! εγώ σας το λέω!» φώναζε θριαμβευτικά όλο τον τελευταίο μήνα ο Καθηγητής Χάιλμαγιερ μετά την επίσκεψη. «Το αίμα του τώρα είναι σαν το δικό μου!»

– Τι τρέχετε έτσι;! τον μάλωνα φοβισμένη μην τύχει και γλιστρήσει πάνω στις πλάκες και σπάσει κανένα κόκαλο.

«Διαβάστε, παιδί μου, ν’ ακούσω!» της έλεγε συχνά.

«Διαβάστε, παιδί μου, ν’ ακούσω!» της έλεγε συχνά.

– Μη φοβάστε, Λένοτσκα, κι έχω φτερά! απαντούσε, κι ένιωθες πως είχε εμπιστοσύνη στον οργανισμό και στην ψυχή του, που δεν το ‘βαζαν κάτω.

– Αχ, να ‘ταν μόνο να μπόρουν να σας υπαγορέψω! αναστέναζε κάποτε κι έπιανε το μολύβι και προσπαθούσε να γράψει με το ζερβό του το χέρι.

– Τι βιάζεστε; ποιος σας κυνηγάει; Πάει πια, φάγαμε το γάιδαρο… Σε λίγες μέρες θα μπορείτε να γράφετε όσο σας κάνει κέφι!

Εστρεφε το κεφάλι, με κοίταζε λίγη ώρα αμίλητος. Αναστέναζε.

– Εχω πολλά να πω. Να, τρία μεγάλα θέματα πάλι με βασανίζουν. Τρία καινούρια μυθιστορήματα. Μα πρέπει πρώτα να τελειώσω τον Γκρέκο.

Την Αναφορά, ο οικουμενικός λογοτέχνης ξεκίνησε να τη γράφει το φθινόπωρο του 1956, μετά από ένα ταξίδι στη Βιέννη.

Την Αναφορά, ο οικουμενικός λογοτέχνης ξεκίνησε να τη γράφει το φθινόπωρο του 1956, μετά από ένα ταξίδι στη Βιέννη.

– Θα τον τελειώσετε.

– Θα τον αλλάξω. Για πάρετε μολύβι και χαρτί να δούμε, θα τα καταφέρω;

Δεν κράτησε μήτε πέντε λεφτά η συνεργασία μας.

– Αδύνατο! δεν ξέρω να υπαγορεύω. Μόνο σαν πιάσω το μολύβι μπορώ να σκεφτώ…

«Πρόγονοι, γονιοί, Κρήτη, παιδική ηλικία… Αθήνα, Κρήτη, Ταξίδια… Σικελιανός, Βιέννη, Βερολίνο, Πρεβελάκης, Μόσχα…

Θυμάμαι τώρα μιαν άλλη κρίσιμη στιγμή στη ζωή μας. Μιαν άλλη κλινική, στο Παρίσι. Κι ο Νίκος πάλι βαριά άρρωστος, 40 πυρετός, οι γιατροί αναστατωμένοι. Ολοι απελπισμένοι, και μοναχά ο ίδιος ατάραχος:

Ο πρώτος τόμος της «Αναφοράς στον Γκρέκο» μαζί με το «Εθνος της Κυριακής».

Ο πρώτος τόμος της «Αναφοράς στον Γκρέκο» μαζί με το «Εθνος της Κυριακής».

– Για πιάστε το μολύβι, Λένοτσκα…

Και με σπασμένη φωνή, ακόμα βυθισμένος στο όραμα, να μου υπαγορεύει τα φραγκισκανικά χαϊκάι που έβαλε στο στόμα του Αγίου:

– «Είπα στη μυγδαλιά: »Αδερφή, μίλησέ μου για το Θεό». Κι η μυγδαλιά άνθισε.»

Τώρα, πριν φύγουμε για την Κίνα, την είχε αφήσει την Αναφορά στα χέρια ενός νέου ζωγράφου, της «μαμής του», όπως τον έλεγε, γιατί ερχόταν αξημέρωτα, ανέβαινε στο γραφείο του κι άρχιζε τα ατέλειωτα: Από πού; Κι ως πού; Κι ως πότε; για όλα τα μεγάλα προβλήματα, το Θεό, τον άνθρωπο, την τέχνη… Κι ο Νίκος γελούσε, καμάρωνε το πάθος και το σφοδρό έρωτα του νέου για την τέχνη του και… «ξεγεννούσε». Κατέβαζε ιδέες, κι αλάφρωνε…

– Μπορεί να πάρει φωτιά το σπίτι, του είπε. Προτιμώ να κρατάς εσύ το χερόγραφο τούτο· αν καεί, δε θα μπορέσω ποτέ πια να το ξαναγράψω… Κρίμα μονάχα πως δεν το τέλειωσα…

Μα πώς να το τελειώσει! Τι και τι δεν είχε κάμει τους τελευταίους μήνες πριν απ’ το ταξίδι! Την Αναφορά την άρχισε το χινόπωρο του ’56, όταν γυρίσαμε από τη Βιέννη. Οταν ξεκουράζουνταν από την Αναφορά, έπιανε τη μετάφραση της Οδύσσειας του Ομήρου, που τη δούλευε μαζί με τον Κακριδή.

– Να προφτάσουμε να την τελειώσουμε, να μην κατεβώ κουτσοπόδαρος στον Αδη! έλεγε με ειρωνεία μαζί και φόβο.

Και ταυτόχρονα έρχουνταν κάθε τόσο κομμάτια από την αγγλική μετάφραση της δικής του Οδύσσειας. Και σελίδες ολόκληρες λέξες δύσκολες να μεταφραστούν. Τι καιρό, τι κόπο δεν του ‘φαγε κι αυτή η Οδύσσεια! Κι ακόμα όλες οι άλλες εκδόσεις του έργου του στα ελληνικά. Κείμενα που έπρεπε να διορθωθούν ή να συμπληρωθούν. Η Ρουσία, που χάθηκε το χερόγραφο… Κι ο Πιέρ Σιπριό από το γαλλικό ραδιόφωνο, που τον βασάνιζε με τις «Ομιλίες»… Και το φιλμ… Κι ένα ταξίδι στην Ινδία, καλεσμένοι από τον Παντίτ Νεχρού, που ετοιμάσαμε μα δεν κάναμε, γιατί φοβηθήκαμε τα πολλά μπόλια… Ναι, δεν πρόλαβε να κάνει τη «δεύτερη γραφή» της Αναφοράς στον Γκρέκο, όπως το συνηθούσε. Πρόλαβε όμως και ξανάγραψε ολόκληρο το πρώτο κεφάλαιο και ένα από τα τελευταία: «Οταν ο σπόρος της Οδύσσειας έδενε μέσα μου», αυτό που έστειλε όσο ζούσε να δημοσιευτεί στη Νέα Εστία. Πρόλαβε ακόμα να διαβάσει το χερόγραφό του και να διορθώσει ή να προστέσει εδώ κι εκεί με το μολύβι.

Ξαναζώ τώρα στη μοναξιά μου το χινοπωριάτικο σούρουπο που κατέβηκε αλαφρύς αλαφρύς, σαν παιδάκι, με το πρώτο κεφάλαιο.

Διαβάστε, παιδί μου, διαβάστε ν’ ακούσω! «Μαζεύω τα σύνεργά μου: όραση, ακοή, γέψη, όσφρηση, αφή, μυαλό, βράδιασε πια, τελεύει το μεροκάματο, γυρίζω σαν τον τυφλοπόντικα σπίτι μου, στο χώμα. Οχι γιατί κουράστηκα να δουλεύω, δεν κουράστηκα, μα ο ήλιος βασίλεψε…»

Δεν μπόρεσα να πάω πιο πέραμ το λαρύγγι μου έφραξε. Για πρώτη φορά ο Νίκος μιλούσε για θάνατο.

– Γιατί γράφετε σαν να ‘ταν να πεθάνετε; φώναξα, αληθινά απελπισμένη. Κι από μέσα μου: «Γιατί παραδέχεται σήμερα το Χάρο;»

– Οχι, δε θα πεθάνω, συντρόφισσα, και μη στενοχωριέστε. Θα ζήσω ακόμα δέκα χρόνια, δεν είπαμε; μου αποκρίθηκε χωρίς κανένα δισταγμό. Χρειάζομαι δέκα χρόνια ακόμα! ξανάπε με πιο χαμηλή φωνή κι άπλωσε το χέρι και μου άγγιξε το γόνατο. Ελάτε τώρα, διαβάστε να δούμε τι έγραψα!

Σε μένα αρνιόταν, μα ίσως μέσα του να ήξερε. Γιατί το ίδιο εκείνο βράδυ έκλεινε στο φάκελο το κεφάλαιο τούτο του Γκρέκο κι ένα γράμμα στο φίλο του τον Παντελή Πρεβελάκη: «Η Ελένη δεν ήθελε να τον αντιγράψει, την έπιαναν τα κλάματα, γιατί μιλώ για το θάνατό μου. Μα πρέπει να τον συνηθίσειμ θα τον συνηθίσω κι εγώ…»

Ο μέσα του δαίμονας, φαίνεται, τον έσπρωξε να παρατήσει τον Τρίτο Φάουστ, που τόσο πεθυμούσε να τον γράψει, και να βάλει στα σκαριά την Αυτοβιογραφία του. Αλήθεια και μύθος ανακατωμένα. Πολλή αλήθεια, ελάχιστη φαντασία. Μερικές ημερομηνίες παραλλαγμένες. Οταν μιλάει για άλλους, πάντοτε η αλήθεια, ατόφια, ίσια ίσια ό,τι είδε κι άκουσε. Οταν μιλάει για ατομικές του περιπέτειες, κάτι μικρές παραλλαγές…

Μα ένα είναι βέβαιο. Την Αναφορά, αν ήταν να την ξαναγράψει, θα την άλλαζε. Πώς θα την έκανε ακριβώς, δεν ξέρουμε. Θα την πλούτιζε. Κάθε μέρα θυμόταν καινούρια περιστατικά, που τα ‘χε ξεχάσει. Και θα την έβαζε -έτσι πιστεύω- στα καλούπια της πραγματικότητας. Γιατί η πραγματική ζωή του ήταν γεμάτη ουσία, ανθρώπινη αγωνία, χαρά και πόνο -«ανθρωπιά», ας πούμε με μια λέξη. Γιατί να την αλλάξει; Οχι πως έλειπαν οι δύσκολες στιγμές της αδυναμίας, της φυγής και του πόνου. Μα ίσια ίσια αυτές οι δύσκολες στιγμές στάθηκαν πάντα στον Καζαντζάκη από ένα καινούριο σκαλοπάτι για ν’ ανεβεί πιο ψηλά, να φτάσει στην κορφή, εκεί που είχε τάξει στον εαυτό του ν’ ανέβει, πριν παρατήσει τα σύνεργα της δουλειάς γιατί πήρε να βραδιάζει…

«Μη με κρίνετε σαν άνθρωπος», με είχε κάποτε παρακαλέσει ένας άλλος αγωνιστής. «Μη με κρίνετε από τις πράξες μου. Κρίνετέ με σαν Θεός, από τον κρυφό σκοπό που έχουν οι πράξες μου!»

Ετσι, λέω, θα ‘πρεπε κι εμείς να κρίνουμε τον Καζαντζάκη. Οχι από το τι έκαμε, κι αν αυτό που έκαμε έχει ή δεν έχει ανώτατη αξία. Παρά τι ήταν αυτό που ήθελε να κάμει, κι αν αυτό που ήθελε να κάμει είχε ανώτατη αξία για κείνον και για μας τους άλλους. Εγώ νομίζω πως είχε. Τριάντα τρία χρόνια δίπλα του δε θυμάμαι να ντράπηκα ποτέ μου για μια κακή του πράξη. Ηταν τίμιος, άδολος, αθώος, γλυκύτατος για τους άλλους, άγριος μονάχα για τον εαυτό του. Αποτραβιόταν στην ερημιά, γιατί ένιωθε πως ο άθλος ήταν βαρύς κι οι ώρες μετρημένες.

– Ετσι μου ‘ρχεται να κάμω ό,τι λέει ο Μπέρενσον: να κατέβω στο σταυροδρόμι, ν’ απλώσω το χέρι και ν’ αρχίσω να ζητιανεύω από τους διαβάτες: «Ελεημοσύνη, αδερφοί! Ενα τέταρτο της ώρας ο καθένας!» μου ‘λεγε, και τα ολοστρόγγυλα, κατάμαυρα στο μισοσκόταδο ματάκια του βούρκωναν. Αχ, λίγο καιρό, να προλάβω, να τελειώσω το Εργο! Υστερα, καλώς να ορίσει ο Χάρος!

Ανάθεμά τον! Ηρθε και τον θέρισε απάνω στον πρωτανθό της νιότης! Ω, ναι, και μη γελάσεις, αγαπημένε αναγνώστη, γιατί τώρα ήταν που ό,τι είχε αρχίσει ν’ ανθίζει και να καρπίζει αυτός που τόσο αγάπησες, αυτός που τόσο σε αγάπησε, ο Νίκος σου ο Καζαντζάκης!

ΕΛΕΝΗ Ν. ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ

Γενεύη, 15 Ιουνίου 1961

ΕΛΕΝΗ ΓΚΙΚΑ, 18.1.2015

 

ΝΙΚΟΣ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ: Ο Β’ ΚΥΚΛΟΣ ΤΗΣ ΜΕΓΑΛΗΣ ΠΟΛΙΤΙΣΤΙΚΗΣ ΠΡΟΣΦΟΡΑΣ

«Οπου κι αν σταθώ, κρατώ στα δόντια μου την Ελλάδα»

«Φτάσε όπου δεν μπορείς!» «Κοίταξε, αν μπορείς, το φόβο κατάματα, κι ο φόβος θα φοβηθεί και θα φύγει». «Οπου κι αν σταθώ, κρατώ στα δόντια μου, σαν φύλλο δάφνη, την Ελλάδα».

«Οπου κι αν σταθώ, κρατώ στα δόντια μου την Ελλάδα»

Θα μπορούσε να πει κανείς ότι την «Αναφορά στον Γκρέκο» ο Καζαντζάκης την υπογράφει με τη ζωή και με το αίμα του. Συγκεντρώνει μέσα σε ένα βιβλίο, το ίδιο βιβλίο, ό,τι έζησε κι ό,τι πίστεψε, εκείνα για τα οποία αγωνίστηκε, τη δική του «πίστη», στην πατρίδα του, στη λογοτεχνία, στον αγώνα του ανθρώπου. Φιλοσοφικό δοκίμιο, μαρτυρία και αυτοβιογραφικό μυθιστόρημα, το συγγραφικό του εργαστήρι συνάμα και της Ελλάδας η πιο βαθιά και κρυφή της πληγή, αποτελεί το corpus magnum του συγγραφέα μαζί με την «Οδύσσεια» και κυκλοφόρησε σε απίστευτες και απίθανες γλώσσες, όπου γης.

«Η Αναφορά μου στον Γκρέκο», ωστόσο ο ίδιος επέμενε, «δεν είναι αυτοβιογραφία […] η μόνη αξία που της αναγνωρίζω είναι ετούτη: ο αγώνας της ν’ ανέβει από σκαλοπάτι σε σκαλοπάτι και να φτάσει όσο πιο αψηλά μπορούσαν να την πάνε η δύναμή της και το πείσμα – στην κορφή που αυθαίρετα ονομάτισα Κρητική Ματιά».

Δηλαδή, ειδικά γι’ αυτό εδώ το πιο προσωπικό του βιβλίο, φροντίζει να μας δώσει ο ίδιος όλα τα αναγνωστικά και ερμηνευτικά κλειδιά:

Νίκος και Ελένη Καζαντζάκη, πάνω, στο σπίτι του Γκρέκο στο Τολέδο

Νίκος και Ελένη Καζαντζάκη, πάνω, στο σπίτι του Γκρέκο στο Τολέδο

«Αν ανοίξεις την καρδιά μου, θα βρεις ένα κακοτράχαλο βουνό κι έναν ολομόναχο άνθρωπο ν’ ανηφορίζει», γράφει για τον διαρκή «ανήφορο» της ζωής του και εξηγεί: ?Μια λέξη πάντα, σε όλη μου τη ζωή, με τυραννούσε και με μαστίγωνε’ η λέξη Ανήφορος’ τον ανήφορο αυτόν θα ‘θελα εδώ, με αλήθεια μαζί και φαντασία, να παραστήσω’ και τις κόκκινες πατημασιές που αφήκε το ανηφόρισμά μου. Και βιάζουμε, προτού φορέσω το ?μαύρο κράνος? και κατέβω στο χώμα, γιατί η αιματωμένη αυτή γραμμή θα ‘ναι το μόνο αχνάρι που αφήκε το διάβα μου απάνω στη γης’ ό,τι έγραψα ή έπραξα γράφτηκε και πράχτηκε απάνω στο νερό και χάθηκε».

Η «Αναφορά στον Γκρέκο» τον απασχολούσε, όπως μαθαίνουμε από τις επιστολές του στον Πρεβελάκη, από το 1929. Ανήγγειλε στον Γιάννη Κακριδή ότι τη γράφει στις 12 Σεπτεμβρίου του 1955. Για να επανέλθει, επίσης, σ’ επιστολή του στις 4 Απριλίου του 1956, και να πει: «δουλεύω, ξανακοιτάζω τον Γκρέκο, είναι τελειωμένο, μα θέλει ακόμα δούλεμα’ θέλει καιρό’ σαν το μούστο να γίνει κρασί». Την φανταζόταν κατ’ αρχάς ως διάλογο και γι’ αυτό κι ο πρώτος της τίτλος ήταν «Κουβέντες με τον Γκρέκο». Ακολούθως έγινε «Επιστολές στον Γκρέκο», για να λάβει τον οριστικό πια τίτλο μετά την επιστροφή του από την Κίνα και στην τρίτη γραφή. Οι προσθέσεις, σαφείς:

Ο Καζαντζάκης σε νεαρή ηλικία. Η ζωή του μεγάλου συγγραφέα ξετυλίγεται στην «Αναφορά στον Γκρέκο», που προσφέρει αύριο στους αναγνώστες του το «Εθνος της Κυριακής»

Ο Καζαντζάκης σε νεαρή ηλικία. Η ζωή του μεγάλου συγγραφέα ξετυλίγεται στην «Αναφορά στον Γκρέκο», που προσφέρει αύριο στους αναγνώστες του το «Εθνος της Κυριακής»

«Φωνάζω τη μνήμη να θυμηθεί, περμαζώνω από τον αέρα τη ζωή μου, στέκουμε στρατιώτης μπροστά στο στρατηγό και κάνω την Αναφορά μου στον Γκρέκο’ γιατί αυτός είναι ζυμωμένος από το ίδιο κρητικό χώμα με μένα, και καλύτερα απ’ όλους τους αγωνιστές που ζουν ή που έχουν ζήσει μπορεί να με νιώσει. Δεν αφήκε κι αυτός την ίδια κόκκινη γραμμή απάνω στις πέτρες;».

Στις σελίδες αυτής της ιδιότυπης εξομολόγησης ? αναφοράς σαν σε προσωπικό του Θεό, οι πρόγονοί του, ο κύρης κι η μάνα του, τα παιδικά του χρόνια, τα Συναξάρια, οι αναγνώσεις, η μεγάλη δίψα του για Λευτεριά. Τα ταξίδια, το Αγιον Ορος, ο «Νίτσε ο Μεγαλομάρτυρας», η Ιερουσαλήμ, το Παρίσι, η Ιταλία, η Ρωσία, ο Καύκασος, η Βιένη, το Βερολίνο, η έρημος και το Σινά. Ο Ζορμπάς και ο σπόρος της «Οδύσσειας» μέσα του. Η κρητική του ματιά. Ο,τι έγραψε κι όπου περπάτησε. Η εποχή και οι συνθήκες που έζησε και συνάντησε, η παράδοση μαζί με την Ιστορία, η ποίηση με τη Θεοσοφία και τη Φιλοσοφία, η μεγάλη, παγκόσμια λογοτεχνική του διαδρομή.

Γιάννης Σμαραγδής

Γιάννης Σμαραγδής

Τα μεγάλα ερωτηματικά και διλήμματα μιας ζωής:

«Τριών λογιών είναι οι ψυχές, τριών λογιών οι προσευκές:

α’ Δοξάρι είμαι στα χέρια σου, Κύριε’ τέντωσέ με να μη σαπίσω’

β’ Μη με παρατεντώσεις, Κύριε, θα σπάσω’

γ’ Παρατέντωσέ με, Κύριε, κι ας σπάσω!

Διάλεξε!» μας προτρέπει. Υπενθυμίζοντας εκείνα τα άρρητα βασικά:

«Τι άλλο θες να ονειρεύεται ο κακομοίρης ο σκούληκας; Φτερούγες!».

«Στην καρδιά του Θεού κοιμάται ένα σκουλήκι και ‘νοιρεύεται πως δεν υπάρχει Θεός». Σιβυλλικά, σαν του Χριστού τις παραβολές.

Νίκη Σταύρου

Νίκη Σταύρου

Με γενναιότητα και αρχοντιά, αποδεχόμενος πλήρως το αναπότρεπτο:

«Νίκησα; νικήθηκα; τούτο μονάχα ξέρω: είμαι γεμάτος πληγές και στέκουμε όρθιος. Γεμάτες πληγές, όλες στο στήθος!».

Καθώς και εκείνο το ανυπέρβλητο:

«Ολα τα ξύλα είναι τίμια, γιατί απ’ όλα τα ξύλα μπορείς να κάμεις σταυρό».

Στο «Εθνος της Κυριακής» και από την Κυριακή στις 18 Ιανουαρίου, ξεκινά ο δεύτερος κύκλος της σειράς των βιβλίων του Νίκου Καζαντζάκη. Με την «Αναφορά στον Γκρέκο» (α’ τόμος), το πιο προσωπικό του, το φιλοσοφικό του μανιφέστο ή προσωπικό ευαγγέλιο, όπως το βλέπει και όπως το θέλει κανείς. Με τη συμπλήρωσή 130 χρόνων από την γέννησή του και δεδομένης της σημερινής κοινωνικής και οικονομικής κατάστασης, το συγγραφικό έργο του είναι δρόμος. Κι ενδεχομένως και τα δικά μας φτερά. Οι τίτλοι που θα ακολουθήσουν είναι η «Οδύσσεια», οι «Τραγωδίες με αρχαία θέματα», «Τραγωδίες με βυζαντινά θέματα», «Τραγωδίες με διάφορα θέματα».

ΓΙΑΝΝΗΣ ΣΜΑΡΓΔΗΣ

«Αυτό το βιβλίο είναι η πνευματική διαθήκη του»

«Χειροκροτώ την πρωτοβουλία του Εθνους να κάνει δεύτερο κύκλο εκδόσεων τα βιβλία του Νίκου Καζαντζάκη και ακόμη περισσότερο που ξεκινάτε με την "Αναφορά στον Γκρέκο" βιβλίο πάνω στο οποίο στηρίζω την επόμενη ταινία μου "Νίκος Καζαντζάκης". Ευχαριστώ τη Νίκη Σταύρου και τις εκδόσεις Καζαντζάκη γιατί ανιδιοτελώς, με ανοιχτή καρδιά και ανοιχτή ψυχή μου έδωσαν το έργο του, για να πατήσω τα αισθήματά μου και λίγο ή πολύ ν ανθίσει η αγάπη που έχω για τον Νίκο Καζαντζάκη και κυρίως να βγάλω προς τα έξω τη βαθιά συγκίνηση που μου προκαλεί μέσα από την "Αναφορά στο Γκρέκο". Αυτό το βιβλίο δεν είναι ένα από τα βιβλία του αλλά το κεφαλαιώδες έργο του, κυρίως διότι είναι ένα είδος πνευματικής διαθήκης. Ο Καζαντζάκης κάνει μια αναφορά στον παππού Γκρέκο, όπως λέει τον Δομήνικο Θεοτοκόπουλο αλλά στην πραγματικότητα πρόκειται για μια εσωτερική διαδρομή του Νίκου Καζαντζάκη, στην οποία θέλει να δείξει πως η ψυχή του απαλλάσσεται και βγάζει τα μεγάλα βάρη της ύπαρξης και τι θα πρέπει να κάνουν οι άνθρωποι για να φτάσουν στον υπερουράνιο τόπο αγαθότεροι. Προτείνει δηλαδή τον αγώνα στην ουσία, λέγοντας ότι η ζωή ούτως ή άλλως είναι μια ανηφόρα, βρίσκεσαι μπροστά σε προβλήματα που πρέπει να ξεπεράσεις και αναλόγως με τον τρόπο που θα τα ξεπεράσεις η ψυχή θα πάει ή όχι απαλλαγμένη στους ουρανούς?».

ΝΙΚΗ ΣΤΑΥΡΟΥ

«Το φως του λόγου του παραμένει ανέσπερο»

«Με ενθουσιασμό συνεχίζουμε την υπέροχη πρωτοβουλία του »Εθνους» και των εκδόσεων Καζαντζάκη, ώστε να φτάσει ο ερευνητικός λόγος του Νίκου Καζαντζάκη σε όλα τα σπίτια της Ελλάδας, από τα βορειότερα ως τα νοτιότερα σύνορά της. Αρχίζουμε τον δεύτερο κύκλο με το κύκνειο άσμα του, την "Αναφορά στον Γκρέκο", που ξεκινά με τον Νίκο Καζαντζάκη να λέει είπα στην αμυγδαλιά μίλησέ μου για τον Θεό και η αμυγδαλιά άνθισε…», δήλωσε η υπεύθυνη των εκδόσεων Καζαντζάκη κ. Νίκη Σταύρου. Μιλώντας στο «Εθνος» για το διαχρονικό ενδιαφέρον του κοινού σχετικά με το έργο του Νίκου Καζαντζάκη η κ. Σταύρου ανέφερε ότι «αυτό οφείλεται στο ότι ο λόγος του Καζαντζάκη είναι πάντα επίκαιρος. Αφορά όλα τα προβλήματα του ανθρώπου σε όποια χώρα κι αν ζει, σε όποια χρονική συγκυρία κι αν ζει. Το φως του λόγου του παραμένει ανέσπερο μέχρι σήμερα. Πράγματα που έγραφε από το 1900 μέχρι και το 1957 οπότε άφησε την τελευταία του πνοή αφορούν το σήμερα. Ο λόγος του είναι εμψυχωτικός, μιλά σε όλες τις ηλικίες, ακόμη και στα παιδιά».

ΕΛΕΝΗ ΓΚΙΚΑ, 17.1.2015

 

  • Κάθε εβδομάδα στο Εθνος της Κυριακής τα πιο σπουδαία έργα του

 

  1. 19/10/2016 στο 1:01 ΜΜ

    Πώς γράφεται όχι μόνο εδώ αλλά και σε άλλα sits, ότι 7.500 λέξεις είναι αθησαύριστες και δεν υπάρχουν σε κανένα λεξικό;
    Εχω εντοπίσει γύρω στις 450 λέξεις από την Οδύσσεια Καζαντζάκη στην ηλεκτρ. εγκυκλοπαίδεια ΧΘΩΝ,
    Ενώ και στο λεξικό ΘΗΣΑΥΡΟΣ ΤΗΣ ΚΡΗΤΙΚΗΣ ΔΙΑΕΚΤΟΥ του Αντ. Τσιριγωτάκη έκδοσης 2008 έχουν καταγραφεί μόνο ιδιωματικές της Κρήτης, εκατοντάδες από αυτές της Οδύσσειας !
    Ευχαριστώ για τη φιλοξενεία.

  2. N.T.
    19/10/2016 στο 4:44 ΜΜ

    Ευπρόσδεκτο το σχόλιό σας. Έχετε δίκιο επί της ουσίας. Απολογητικά να σημειώσω ότι απλώς δημοσίευσα το κείμενο από έγκυρη εφημερίδα.

    Νίκος Τσούλιας.

  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: