Αρχική > φιλοσοφία > «Πιστεύουμε ή δεν πιστεύουμε»;

«Πιστεύουμε ή δεν πιστεύουμε»;

Plato’s Symposium (Anselm Feuerbach, 1873)

Του Νίκου Τσούλια

      Υπερασπιζόμαστε κάθε ερώτημα. Θεωρούμε ότι κάθε ερώτημα που γεννιέται στη σκέψη του ανθρώπου μπορεί να τεθεί προς απάντηση. Υπερασπιζόμαστε κάθε ερώτημα, γιατί είναι συστατικό στοιχείο κάθε έρευνας, γιατί μπορεί ως έκφραση απορίας να οδηγήσει στη δημιουργία νέας γνώσης.

      Αλλά γιατί πρέπει να υπερασπιζόμαστε όλους τους τρόπους με τους οποίους τίθεται ένα ερώτημα; Αμφισβητώ ευθέως την επικυριαρχία του ερωτήματος επί του τρόπου και επί του περιεχομένου της απάντησης. Εξηγώ πιο αναλυτικά και πιο συγκεκριμένα. Γιατί να απαντάμε με βάση τον τρόπο εκφοράς του ερωτήματος, στο ερώτημα – τίτλο του σημερινού κειμένου; Γιατί θα πρέπει να απαντήσουμε στη διάζευξη του ερωτήματος «πιστεύουμε ή δεν πιστεύουμε» – εννοείται στο Θεό – παίρνοντας τη θέση του ενός ή του άλλου σκέλους της ερώτησης; Δεν έχουμε το δικαίωμα να τροποποιήσουμε ένα ερώτημα και να το απαντήσουμε καταπώς ο καθένας μας θέλει ή / και μπορεί; Γιατί να ανεχόμαστε την τυραννία των ερωτημάτων επειδή έχουν τον πρώτο λόγο στην απαρχή ενός θέματος; Θεωρώ λοιπόν ότι κάθε απάντηση μπορεί να θέσει το δικό της πλαίσιο αυτοδίκαια, όπως αυτοδίκαια θέτει και το δικό του πλαίσιο το όποιο ερώτημα.

      Αμφισβητώ λοιπόν τη διάζευξη του ερωτήματος και θεωρώ ότι δεν μπορεί να απαντηθεί μονομερώς με μια δήθεν «σαφή» πρόταση του τύπου «πιστεύουμε» ή «δεν πιστεύουμε». Και να γιατί. α) Η έννοια του «πιστεύω» δεν είναι μία και μόνο. Έχει κλιμακώσεις και αποχρώσεις. Στα δύο άκρα του φάσματος «πιστεύω» είναι αφενός η απόλυτη και διαρκής ψυχική ανάγκη έκφρασης της πίστης που συνδέεται με έναν τρόπο ζωής ίσως και έκδηλα θρησκευτικό ή και ασκητικό και αφετέρου μια θεωρητική και ανέξοδη άποψη που κατά τα άλλα αφήνει παγερά αδιάφορο τον άνθρωπο στη ζωή του. Ανάμεσα σ’ αυτά τα άκρα μπορεί κανείς να τοποθετήσει σχεδόν το σύνολο των ανθρώπων που απαντούν θετικά στην ερώτηση που έχει τεθεί. Ωστόσο, είναι φανερό ότι δεν μπορούν να ενιαιοποιηθούν όλες αυτές οι κατηγορίες, ανεξάρτητα από το γεγονός της ίδιας φραστικής απάντησης.

      β) Η έννοια του «πιστεύω» αποκτά ακόμα και στον ίδιο άνθρωπο διαφορετικό περιεχόμενο ανάλογα με τη φάση της ηλικίας του, με τη μόρφωσή του, με την ίδια την περίσταση και με το χρωματισμό των γεγονότων. Αλλιώς αντιλαμβάνεται ένα παιδί αυτή την έννοια, αλλιώς ένας ηλικιωμένος, αλλιώς ένας έφηβος κλπ. Μπορεί ακόμα κάποιος να δηλώνει από φόβο – μήπως «τιμωρηθεί» από το Θεό αν δηλώνει ότι δεν πιστεύει (!) – την πίστη του και να θεωρεί ότι αυτή η απάντησή του και μόνο τον καλύπτει.

      γ) Η έννοια του «δεν πιστεύω» πάλι έχει τους ίδιους περιορισμούς και εκφράζει και αυτή μια μεγάλη κλίμακα περιεχομένου ανεξάρτητα από τον ενιαίο τρόπο έκφρασής της. Ένας μπορεί να μην πιστεύει για ιδεολογικούς / πολιτικούς λόγους, αλλά κάθε φορά αυτή η άποψή του να είναι ευάλωτη στου καιρού τα γυρίσματα ή τα μηνύματα. Άλλος μπορεί να μην πιστεύει γιατί δεν γνωρίζει ακριβώς το περιεχόμενο της πίστης και να το συνδέει μόνο με μια αίσθηση θρησκευτικότητας κλπ κλπ.

      Μπορούμε λοιπόν να ισχυριστούμε ότι δεν αρκεί να δώσεις μια απάντηση στο ένα ή στο άλλο σκέλος της ερώτησης, αφού η όποια απάντηση έχει μεγάλες αποκλίσεις τόσο στο πώς εννοούμε την έννοια της πίστης όσο και στο περιεχόμενό της. Θεωρώ ότι οι περισσότεροι άνθρωποι σ’ αυτό το ζήτημα ταλαντεύονται και αυτή η ταλάντευσή τους είναι και ερμηνεύσιμη.

      Αν ο άνθρωπος στοχάζεται με βάση τον ορθολογισμό και με της επιστήμης τις τεκμηριωμένες θεωρίες, αισθάνεται ότι έχει μια ικανοποιητική ερμηνεία του Κόσμου και της πραγματικότητας. Αν επιχειρήσει να απαντήσει σε διαχρονικά ερωτήματα που δεν έχουν οριστικές απαντήσεις από την ανθρώπινη λογική, τότε ή θα δεχθεί ότι υπάρχουν ζητήματα που δεν απαντιούνται ή θα δεχθεί μια μεταφυσικού τύπου θεώρηση ή θα ασπαστεί τη θρησκευτική εκδοχή μέσω της πίστης του γνωρίζοντας βέβαια ότι πρόκειται για μια «εξ αποκαλύψεως αλήθεια» ή μάλλον για έναν δογματισμό και τίποτα πέραν τούτου.

      Στο ζήτημά μας υπεισέρχεται και μια ψυχολογική ανάγκη του ανθρώπου. Ο άνθρωπος θέλει απαντήσεις σ’ όλα τα ζητήματα και ιδίως στα μεγάλα υπαρξιακά ζητήματα. Και όταν σε κάποια απ’ αυτά δεν μπορεί να δώσει ορθολογικές απαντήσεις, τότε μπορεί ή να υιοθετήσει μεταφυσικές ερμηνείες που δεν δίνουν οριστικές απαντήσεις αλλά ερμηνεύουν πολύ σωστά γιατί δεν δίνουν και γιατί δεν έχει νόημα να δώσουν τελεσίδικες απαντήσεις ή να προσφύγει σε μια θρησκευτική δοξασία και να δηλώσει ότι πιστεύει την «άλφα» ή τη «βήτα» απάντηση, χωρίς να νιώθει την ανάγκη να πάει πιο πέρα. Παλιότερα πριν ο άνθρωπος κατακτήσει τα πεδία του Λόγου οι περισσότερες ερμηνείες που δίνονταν σχεδόν σε όλους τους λαούς ήταν μυθολογικής έμπνευσης. Αλλά και σ’ αυτή την περίπτωση η μυθολογική θεώρηση του Κόσμου ποτέ δεν ήταν ενιαία για λαούς και ανθρώπους.

      Χωρίς να υπάρχει λόγος να καταλήξουμε στο ερώτημα / δίπολο, είναι προφανές – κατά τη γνώμη μου – ότι τα ερωτήματα μπορούν να θέτουν το δικό τους πλαίσιο, αλλά και οι απαντήσεις έχουν τη δική τους αυτοτέλεια και δεν είναι όμηροι των ερωτημάτων. Άλλωστε ξεκάθαρη απάντηση δεν είναι να πεις το «άλφα» ή το αντίθετό του, αλλά να δώσεις ένα σαφές περιεχόμενο για την όποια εκδοχή του «άλφα» ή του αντίθετού του. Οφείλουμε να αποδράσουμε από το πρωτόγονο κόσμο του μανιχαϊκού τρόπου ανάλυσης και να κατακτήσουμε έναν στοχαστικό τρόπο για να ψηλαφίζουμε όλο και καλύτερα την ουσία των πραγμάτων, έναν στοχαστικό τρόπο που πριν απ’ όλα θα σέβεται την ελευθερία της ίδιας της σκέψης.

File:Plato i sin akademi, av Carl Johan Wahlbom (ur Svenska Familj-Journalen).png

Plato in his academy, drawing after a painting by Swedish painter Carl Johan Wahlbom

  1. Δεν υπάρχουν σχόλια.
  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: