Αρχική > φιλοσοφία, επιστήμη > Γνώση και εμπειρία

Γνώση και εμπειρία

Venetian Corfu gravure

 

Του Νίκου Τσούλια

      Η σχέση γνώσης και εμπειρίας είναι σχέση καταστατική. Δεν νοείται γνώση χωρίς εμπειρία και αντίστροφα. Έχουν εκτεταμένο κοινό πεδίο αναφοράς. Ωστόσο έχουν και σημαντικές διαφορές. Πριν από όλα, εμπειρία και γνώση έχουν διαμεσολαβημένη σχέση που απορρέει από το ρόλο του υποκειμένου, του ανθρώπου.

      Υπάρχει φιλοσοφική διαφορά όσον αφορά το σημασιολογικό περιεχόμενο των δύο εννοιών, αν και σε σημαντικό βαθμό τέμνονται τα σημασιολογικά τους πεδία. Ας δούμε ένα σχετικό απόσπασμα από τη Βικιπαίδεια. «Στον κλάδο της φιλοσοφίας, εμπειρία είναι η γνώση που αποκτάται με την αισθητηριακή αντίληψη ή με την παρατήρηση. Η γνώση αυτή, σύμφωνα με τους οπαδούς της εμπειριοκρατίας, η μόνη αληθινή μορφή γνώσης που μπορεί να αποκτήσει ο άνθρωπος. Αντίθετα, οι οπαδοί ενός άλλου φιλοσοφικού ρεύματος, της νοησιαρχίας, δεν αποδέχονται την άποψη αυτή και αντιτάσσουν στην εμπειρία την a priori γνώση».

      Η εμπειρία έχει περισσότερο τονισμένο τον προσωπικό και υποκειμενικό χαρακτήρα, ενώ η γνώση εμφανίζεται συχνά ως ουδέτερο πεδίο που κινείται σε μεγάλο βαθμό μεταξύ των ανθρώπων και των πεδίων δράσης τους. Η εμπειρία εμπεριέχει συσσωρευμένη γνώση, γνώση του ατόμου ή και το πιο σύνηθες γνώση από της επιστήμης, της φιλοσοφίας και της τέχνης τα ελεύθερα πεδία. Και η εμπειρία και η γνώση βρίσκονται υπό διαρκή μετασχηματισμό, έχουν σταθερές νησίδες αλλά το μεγαλύτερο μέρος τους είναι ρευστό και υπόκειται στη δοκιμασία της καθημερινής τριβής του ανθρώπου με την πραγματικότητα και με τον εαυτό του. Ωστόσο, δεν μετασχηματίζονται στον ίδιο βαθμό, με την εμπειρία να έχει μεγαλύτερες επιδόσεις σ’ αυτόν τον τομέα. Ο λόγος είναι προφανής και συνδέεται με τον πιο προσωπικό χαρακτήρα της εμπειρίας που προαναφέρθηκε.

      Θεωρούμε ότι η εμπειρία είναι ένας δρόμος για τη γνώση. Αλλά η γνώση έχει περισσότερο εξωγενή προέλευση. Είναι τόσο πολλοί οι τομείς παραγωγής της και τόσο έντονος ο ρυθμός της που κανένας άνθρωπος δεν μπορεί στη σημερινή εποχή να ισχυριστεί ότι μπορεί να παρακολουθήσει έστω και στοιχειωδώς τα ανά πάσα στιγμή νέα ευρήματά της. Η γνώση επιδιώκει να εμφανίζεται όσο πιο πολύ γίνεται στο πεδίο της αντικειμενικότητας, ενώ η εμπειρία έχει οργανική σύνδεση με την υποκειμενικότητα.

      Ποια από τις δύο είναι πιο αγαπητή; Προφανώς η εμπειρία, και αυτό γιατί είναι πρωτίστως δικό μας δημιούργημα και μέσα στην εικόνα της καθρεφτίζουμε τον εαυτό μας και τη ζωή μας. Η γνώση υπερέχει στην ισχύ της αφού η καθολικότητά της είναι συστατικό στοιχείο της, ενώ η εμπειρία μπορεί να ταλαντεύεται ανάμεσα στη γενική αποδοχή και στη γενική απόρριψη. Αλλά η εμπειρία αποκτά ένα άλλο θετικό συγκριτικό πλεονέκτημα έναντι της γνώσης. Η εμπειρία έχει περισσότερο ηθολογικό και αξιακό περιεχόμενο. Συνάπτεται πιο έντονα με το «δέον» και το «πρέπει» και αξιολογεί διαρκώς την κοινωνική της αξιοσύνη, ενώ η γνώση είναι «αυτάρεσκη» γιατί εκφράζεται ως αυτή καθ’ εαυτή αλήθεια και δεν ρωτάει την προσωπική γνώμη του καθενός. Αν η γνώση αποδείξει ότι οι νόμοι της βαρύτητας ισχύουν με βάση την επιστημονική μεθοδολογία της, ουδόλως νοιάζεται αν είναι πειστική στη σκέψη του «χι» και του «δείνα» ανθρώπου. Η γνώση εμφανίζεται αξιακά ουδέτερη και όχι μόνο αυτό αλλά απαιτεί από τις αξίες να προσαρμόζονται στα δικά της προτάγματα. Η γνώση είναι και πιο αλαζονική, αφού προσπερνά πιο εύκολα τον άνθρωπο και μάλιστα τον ταπεινό άνθρωπο που δεν έχει επαρκές επιστημονικό υπόβαθρο, ενώ η εμπειρία «σκύβει με περισσότερο σεβασμό» στην αισθητηριακή πρόσληψη της πραγματικότητας και του ταπεινού και του βασανισμένου.

      Η εμπειρία από μόνη της είναι ταπεινή. Επειδή γνωρίζει τη σχετικότητά της – ως δημιούργημα κυρίως της υποκειμενικότητας – «ξέρει» τη σχετικότητά της. Και αυτό την καθιστά πιο συνετή, γιατί αντιλαμβάνεται ότι για να αυτοαξιολογήσει το δέον πρέπει να κοσκινίσει πάρα πολύ ό,τι πέφτει μέσα στην κρησάρα της καθημερινής ζωής. Η εμπειρία επηρεάζει πιο έντονα το χαρακτήρα μας, όχι απλά και μόνο γιατί ενυπάρχουμε ως άτομα μέσα στη δημιουργία της αλλά και γιατί βιώνεται και είναι συστατικό στοιχείο της ζωής μας.

      Τα ποικίλα φιλοσοφικά ρεύματα και κυρίως ο εμπειρισμός και η νοησιοκρατία διαφοροποιούνται και συγκρούονται όσον αφορά την πρόσκτηση της γνώσης και της ποιότητας της γνώσης. Αλλά – κατά τη γνώμη μου – είναι διαφορές που ενδυναμώνουν τη γενική αναζήτηση του ανθρώπινου πνεύματος. Άλλωστε, δεν μπορεί να υπάρχει βασιλική οδός για την κατανόηση της πραγματικότητας. Η ίδια η μέθοδος της γνώσης είναι συστατικό στοιχείο της γνώσης και του πολιτισμού μας και συνεξελίσσεται με την ιστορία του ανθρώπου. «Ο εμπειρισμός αντιτίθεται στη νοησιοκρατία, όπως αυτή εκφράστηκε από τον Descartes, σύμφωνα με τον οποίο, προκειμένου να υπερβούμε τα όρια της εμπειρίας που διαθέτουμε και να επιτύχουμε αιώνια και αμετάβλητη αλήθεια αρχών, ανεξάρτητη από τις συνθήκες της πραγματικότητας, η κύρια οδός για τη γνώση είναι η διάνοια ή ο λόγος· η εμπειρία το περισσότερο που μπορεί να προσφέρει είναι απλή γνώμη ή πιθανή πεποίθηση. Υπόδειγμα της γνώσης για τη νοησιοκρατία είναι το τυπικό παραγωγικό σύστημα, της γεωμετρίας και της λογικής, όπου από πρώτες αρχές, αυταπόδεικτες αλήθειες ή ορισμούς, οδηγούμαστε σε απολύτως βέβαιη γνώση»[i].

      Εμπειρία και γνώση συνυπάρχουν καταστατικά, αλληλοτροφοδοτούνται και αλληλοεπηρεάζονται. Και ταυτόχρονα συγκρούονται, αλλά πρόκειται για σύγκρουση δημιουργική, για σύγκρουση που οδηγεί σε συνθέσεις και που σε τελική θεώρηση συνιστά το παιχνίδι κατανόησης του εαυτού μας και της πραγματικότητας.

[i] Πουρνάρη Μαρία, ΤΟ ΒΗΜΑ, 19.11.2000

File:Apt gravure de Sarret vers 1615 1620.jpg

Apt gravure de Sarret vers 1615 1620

  1. 25/11/2016 στο 4:48 ΠΜ

    Reblogged στις Greek Canadian Literature.

  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: