Αρχική > λογοτεχνία > Στέφαν Τσβάιχ: Ο εξόριστος επιστρέφει / Ο ορθός λόγος θέλει συναίσθημα

Στέφαν Τσβάιχ: Ο εξόριστος επιστρέφει / Ο ορθός λόγος θέλει συναίσθημα

Στέφαν Τσβάιχ: Ο εξόριστος επιστρέφει

 

Ο Στέφαν Τσβάιχ στο πρώτο του ταξίδι στη Βραζιλία το 1936

 

Η ανανέωση διεθνώς του ενδιαφέροντος για τον αυστροεβραίο συγγραφέα που αυτοκτόνησε στη Βραζιλία το 1942. Οι συνεχείς μεταφράσεις των έργων του στα ελληνικά, οι κινηματογραφικές μεταφορές

Μπέκος Γρ., ΤΟ ΒΗΜΑ, 03/08/2014 05:45

Τον Αύγουστο του 1941 ο μακροχρονίως αυτοεξόριστος – λόγω της φονικής επέλασης του ναζισμού – Στέφαν Τσβάιχ εγκαταλείπει το ενοικιασμένο σπίτι του στη Νέα Υόρκη, όπου ολοκλήρωσε τη διάσημη πλέον αυτοβιογραφία του «Ο κόσμος του χθες», και ταξιδεύει για τελευταία φορά στη Βραζιλία.

Υστερα από λίγες εβδομάδες στο Ρίο ντε Τζανέιρο εγκαθίσταται «σε ένα μικρό σπιτάκι με τρία κουκλίστικα δωμάτια», σε έναν τόπο όπου «το τοπίο είναι αυστριακό, μεταφρασμένο στη γλώσσα των Τροπικών», σε ένα μικρό χωριουδάκι ονόματι Πετρόπολις. «Δεν είμαι καλά. Στην Αμερική, ουσιαστικά χωρίς συγκεκριμένο λόγο, μάλλον εξαιτίας μιας πληθώρας λόγων, κατέρρευσα ψυχικά» έγραφε τον Νοέμβριο της ίδιας χρονιάς σε μια εξομολογητική επιστολή του προς τον Φραντς και τη γυναίκα του Αλμα Βέρφελ.

«Εγώ και ο εαυτός μου γίναμε δύο διαφορετικά πράγματα μέσα σε όλους τους παραλογισμούς που μας φορτώνει η εποχή μας» και, όπως αποκαλυπτικά σημειώνει ο ίδιος λίγο πιο κάτω, ένιωθε «αποκομμένος από όλα όσα ήταν για μένα πατρίδα (από την Ευρώπη και ιδιαίτερα τη Γαλλία, την Ιταλία, τον λατινικό κόσμο), ταξιδιώτης κατ’ ανάγκην, με τις βαλίτσες του, χωρίς τα βιβλία του, με τα χαρτιά του σκόρπια να κουβαλιούνται πότε εδώ και πότε εκεί. Και με ένα μίσος απερίγραπτο, όχι μόνο για τον ίδιο τον πόλεμο αυτόν καθεαυτόν, αλλά και για την τρέλα τόσων χρόνων που οδήγησε στον πόλεμο. Ολα αυτά με πίεσαν, με συνέθλιψαν».

Ο ξένος, έκλεινε εκείνο το συγκλονιστικό του γράμμα ο Στέφαν Τσβάιχ, νιώθει ακόμα πιο ξένος στην ξένη χώρα «σ’ αυτούς του καιρούς που ζούμε». Στις 22 Φεβρουαρίου του 1942, έχοντας παραδώσει στον εκδότη του το ύστατο έργο του, τη «Σκακιστική νουβέλα» όπου αποτυπώνονται η βαρβαρότητα και το έρεβος του ολοκληρωτισμού, αυτοκτονεί μαζί με τη δεύτερη σύζυγό του Λότε Αλτμαν.

Ο εκούσιος θάνατός του προκάλεσε αίσθηση στις εφημερίδες της εποχής – μην ξεχνάμε ότι ο Τσβάιχ ήταν ο πλέον πολυμεταφρασμένος και πολυδιαβασμένος συγγραφέας του Μεσοπολέμου, μια παγκόσμια λογοτεχνική διασημότητα ιδιαιτέρως παραγωγική -, πράξη που συγκλόνισε καλλιτεχνικούς και πνευματικούς κύκλους, που θεωρήθηκε από πολλούς ακατανόητη. Ο Τόμας Μαν μάλιστα εκφράστηκε αποδοκιμαστικά για την αυτοχειρία του, την οποία θεώρησε έναν ιδιάζοντα εγωισμό μάλλον, μια εύκολη φυγομαχία. «Χαιρετώ όλους μου τους φίλους. Εύχομαι να δουν και πάλι τις αυγές που θα ξημερώσουν μετά τη μακριά νύχτα! Εγώ, που ήμουν πάντα μου ανυπόμονος, προπορεύομαι» έγραφε το σημείωμα που άφησε πίσω του ο συγγραφέας και εντόπισαν ύστερα οι βραζιλιανικές Αρχές στο ταπεινό του μπανγκαλόου.

 

George Prochnik

The Impossible Exile –

Stefan Sweig at the end of the world

Other Press, 2014,

σελ. 408, τιμή 25 ευρώ

«Η συνθήκη της εξορίας έκανε τον Τσβάιχ να νιώθει παγιδευμένος στην αφήγηση κάποιου άλλου» γράφει, επιχειρώντας να εξηγήσει την κατάληξή του ο Τζορτζ Πρόχνικ στη προσφάτως εκδοθείσα βιογραφία του αυστροεβραίου συγγραφέα – που επικεντρώνεται ακριβώς στα τελευταία χρόνια της ζωής του Στέφαν Τσβάιχ – γεγονός που μπορεί να είναι ακόμη «χειρότερο από την προοπτική ενός ολοκληρωτικού αφανισμού από τον κόσμο». Ο εκτοπισμός του συγγραφέα, με άλλα λόγια, δεν ήταν μονάχα γεωγραφικός, ήταν ένας εκτοπισμός χρονικός – από την ίδια την εποχή -, ένας εκτοπισμός πνευματικός και συναισθηματικός. Κάτι που βύθισε τον αυτόχειρα σε μια παράξενη σιωπή – ο Τσβάιχ, βέβαια, δεν πολυσυμπαθούσε την πολιτική – προτού τον καταβυθίσει στην ανυπαρξία.

«Ο Στέφαν Τσβάιχ» πάντως, όπως είπε πρόσφατα ο Τζορτζ Πρόχνικ στους «New York Times», «έχει γίνει και πάλι αντικείμενο θαυμασμού» και, πράγματι, παρατηρείται μια αναβίωση του έργου του κατά την τελευταία δεκαπενταετία, ένα αυξανόμενο ολοένα ενδιαφέρον γι’ αυτόν τον λογοτεχνικό κοσμοπολίτη της Mitteleuropa (Κεντρική Ευρώπη) κυρίως στον αγγλοσαξονικό κόσμο. Είναι, στην πραγματικότητα, σαν να τον ανακαλύπτουν έκπληκτοι για πρώτη φορά οι αγγλόφωνοι αναγνώστες ως «κλασικό συγγραφέα», μέσα από τις νέες, προσεγμένες εκδόσεις των βιβλίων του από τον εκδοτικό οίκο «Pushkin Press» στη Μεγάλη Βρετανία ή το εκδοτικό παράρτημα του λογοτεχνικού περιοδικού «New York Review of Books» στις ΗΠΑ.

Αυτό το νέο ενδιαφέρον των αγγλόφωνων χωρών για τον Στέφαν Τσβάιχ φαίνεται ότι παρακολουθεί την τελευταία δεκαετία και η ελληνική εκδοτική αγορά – στην οποία, για να είμαστε δίκαιοι, ο συγγραφέας συστήθηκε μεταφρασμένος αρκετά νωρίς, κυρίως για τις βιογραφίες που συνέγραψε – καθώς δεν σταματούν οι ανατυπώσεις, οι επανεκδόσεις, οι νέες μεταφράσεις αλλά και οι παρθενικές εκδόσεις έργων του που δεν είχαν ως σήμερα συναντηθεί με την ελληνική γλώσσα.

Αξίζει, πάντως, να σημειωθεί ότι στην ηπειρωτική Ευρώπη ουδέποτε ο Τσβάιχ περιέπεσε στη λήθη καταπώς λέμε, αντιθέτως η δημοφιλία και η εμπορικότητα που επέτυχε εν ζωή αυτός ο μεγάλος ψυχογράφος συνεχίστηκε, τηρουμένων πάντοτε των αναλογιών, και μετά τον θάνατό του – ανακινήθηκε δε «το φαινόμενο Τσβάιχ» την επαύριον του Β’ Παγκοσμίου Πολέμου εξαιτίας της μεταθανάτιας κυκλοφορίας ορισμένων έργων του αλλά και το 1981 με αφορμή την επέτειο των εκατό χρόνων από τη γέννησή του. Σήμερα, όμως, γιατί; Μια απάντηση επιχείρησε να δώσει ο Εντουιν Φρανκ που διευθύνει το εκδοτικό τμήμα και τη σειρά των «κλασικών» συγγραφέων του «New York Review of Books», λέγοντας ότι «αυτό μπορεί να αποδοθεί στην αυξανόμενη περιέργεια να σφυγμομετρηθεί ο όλεθρος του 20ού αιώνα» μέσα από τα μάτια ενός «χρονικογράφου εκείνης της καταστροφικής εποχής που ταυτοχρόνως υπήρξε και θύμα της, γεγονός που τον καθιστά μια πολύ ενδιαφέρουσα προσωπικότητα».

Stefan Zweig

Αμόκ και άλλες νουβέλες

Μετάφραση Μαρία Αγγελίδου.

Εκδόσεις Αγρα, 2014,

σελ. 232, τιμή 12 ευρώ

Στο βιβλίο «Αμόκ και άλλες νουβέλες» συσσωματώνονται πέντε από τις πλέον γνωστές (ορισμένες εξ αυτών και στον έλληνα αναγνώστη από παλαιότερες μεταφράσεις) ιστορίες του Στέφαν Τσβάιχ (εκτός αυτής του τίτλου: «Επεισόδιο στη λίμνη της Γενεύης», «Λεπορέλλα», «Στο φως του φεγγαριού», «Βεατρίκη Τσέντσι») τις οποίες στοιχειώνουν οι αυτοκτονίες και οι βίαιοι θάνατοι, αυτό είναι το ανατριχιαστικό και άφατο νήμα που τις συνδέει, ένα μαύρο μοτίβο που αναλύει ο Παναγιώτης Κ. Τσούκας στο επίμετρο που έγραψε για την πρόσφατη έκδοση της Αγρας υπό τον τίτλο «Εκούσιος θάνατος κατ’ ανάγκη». Εκεί διαβάζουμε ότι αυτή την πεισιθάνατη διάθεση του Στέφαν Τσβάιχ – που πιθανότατα έπασχε από «κατάθλιψη» προτού αυτοχειριασθεί, αν είναι να καταφύγουμε στον τεχνικά σκληρό όρο της ψυχιατρικής – την επεσήμανε πρώτος ο Λεοπόλδος Στερν που εντόπισε την «πνοή του θανάτου» στα κείμενά του.

Στέφαν Τσβάϊχ

Ταξίδι στο παρελθόν

Μετάφραση Γιώτα Λαγουδάκου.

Εκδόσεις Μεταίχμιο, 2014,

σελ. 104, τιμή 6,60 ευρώ

Το «Ταξίδι στο παρελθόν», που κυκλοφόρησε επίσης εφέτος από τις εκδόσεις Μεταίχμιο, είναι μια λεπτοδουλεμένη ερωτική ιστορία, ενδεικτική του τρόπου με τον οποίο ο Στέφαν Τσβάιχ έκανε τέχνη το μεγαλείο μα και την άβυσσο του ανθρώπινου αισθήματος, την ανάταση της ανθρώπινης καρδιάς και τον καταποντισμό της. Οι μεταφράσεις τόσο της Μαρίας Αγγελίδου όσο και της Γιώτας Λαγουδάκου, δυο δόκιμων μεταφραστριών, αναδεικνύουν την ένταση και τον παλμό των κειμένων.

 

 

Ο ορθός λόγος θέλει συναίσθημα

 

Ο ορθός λόγος θέλει συναίσθημα

Ο Εντγκάρ Μορέν στο βιβλίο αυτό παρουσιάζει τη μέθοδο, τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να αναγεννηθεί ο ανθρωπισμός πάνω στα θεμέλια ενός ορθού λόγου που θα συνυπάρχει με το συναίσθημα

 

Ο μεγάλος γάλλος κοινωνιολόγος και στοχαστής Εντγκάρ Μορέν διεκδικεί μια νέα πλανητική ηθική που θα στηρίζεται στη συμβίωση, στη συμπόνια, στην αλληλεγγύη και στην αγάπη

Λυδάκη Α., ΤΟ ΒΗΜΑ, 27/07/2014

Edgar Morin

Η Μέθοδος

6. Ηθική

Μετάφραση Γιάννης Καυκιάς.

Εκδόσεις του Εικοστού Πρώτου, 2013,

σελ. 301, τιμή 19,17

«Η αγάπη και η συμπάθεια, από μιαν ορισμένη σκοπιά, είναι λειτουργίες χάρη στις οποίες προσπελάζουμε την ουσία των πραγμάτων… Από τον τρόπο ύπαρξης της αγάπης και της συμπάθειας συνάγονται συμπεράσματα προς όφελος της ενότητας του κόσμου…» έγραφε ο Μαξ Σέλερ (Φύση και μορφές της συμπάθειας. Συμβολή στη μελέτη της θυμικής ζωής, μετ. Κ. Κ. Παπαγιώργης, εκδόσεις Καστανιώτη, 2003).

Ο Σέλερ πίστευε ότι δεν είναι τόσο οι ορθολογιστικές απόψεις που θα μας πείσουν για μια ηθική συμπεριφορά όσο το συναίσθημα και η συμπόνια. Και η συμπάθεια, άλλωστε, είναι μια μορφή ορθολογισμού, που απαιτεί διανοητικές ικανότητες, αντίληψη του εαυτού και του άλλου και σύγκριση. Την άποψη αυτή για τον ρόλο του συναισθήματος στην ηθική διατυπώνει από άλλη σκοπιά ο Εντγκάρ Μορέν στον 6ο τόμο του έργου του Η Μέθοδοςπου φέρει τον υπότιτλο Ηθική.

Ο σπουδαίος γάλλος στοχαστής πιστεύει ότι η ηθική είναι μια ατομική πράξη σύνδεσης με τον άλλον, με την κοινωνία, με το ανθρώπινο είδος, και έχει τις ρίζες της στην κατανόηση, στην υπερνίκηση του εγωισμού, στην αυτοκριτική και στην ψυχική αγωγή που αποτελούν απαίτηση της εποχής μας. Η πλανητική ηθική, την οποία υποστηρίζει, είναι μια ηθική της συμβίωσης με άξονα τη συμπόνια, την αλληλεγγύη και την αγάπη που αποτελεί «το φάρμακο για το άγχος, είναι η απάντηση στον θάνατο, είναι η παρηγοριά. Είναι ο δόκτωρ Λαβ που μπορεί να σώσει τον Μίστερ Χάιντ» γράφει χαρακτηριστικά (σελ. 290).

Ο Μορέν στο βιβλίο αυτό παρουσιάζει τη μέθοδο, τον τρόπο με τον οποίο μπορεί να αναγεννηθεί ο ανθρωπισμός πάνω στα θεμέλια ενός ορθού λόγου που θα συνυπάρχει με το συναίσθημα. Η κυριαρχία μόνο του ορθολογισμού είχε ως αποτέλεσμα την ανάπτυξη των επιστημών και τη δημιουργία των διαφόρων κλάδων τους. Ομως η υπερ-εξειδίκευση καλλιέργησε ταυτόχρονα και την ανευθυνότητα για ό,τι βρίσκεται έξω από τον τομέα ειδίκευσης του καθενός και την αδιαφορία για τις συνέπειες των εφαρμογών της επιστήμης στην προστασία του ανθρώπου. Η επιστήμη, δηλαδή, αποκόπηκε τελείως από την ηθική με αποτέλεσμα η ανεξέλεγκτη ανάπτυξη του 20ού αιώνα και η κυριαρχία του τεχνο-οικονομικού υπολογισμού να φέρουν συνάμα και δυνάμεις καταστροφής. Η παγκόσμια οικονομική κρίση, οι πόλεμοι, οι διωγμοί, η δυσφορία μπροστά στη ρευστότητα των καιρών και η αναζήτηση αποδιοπομπαίων τράγων είναι μερικά από τα δεινά που ταλανίζουν την ανθρωπότητα σήμερα. Ωστόσο ο Μορέν πιστεύει ότι οι χαλεποί αυτοί καιροί μπορούν να οδηγήσουν στην αναζήτηση λύσεων για μια καλύτερη ζωή και στην ανάδυση των δημιουργικών δυνάμεων που ενυπάρχουν στο άτομο και την κοινωνία, συχνά σε λανθάνουσα μορφή.

Η κατανόηση, κατά τον συγγραφέα, αποτελεί τη βάση της ηθικής που θα καταστείλει την εσωτερική μας ωμότητα και θα οδηγήσει σε έναν ριζικό εκπολιτισμό. Κατανοώ, όμως, δεν σημαίνει δικαιολογώ, αθωώνω, αποφεύγω να κρίνω. Σημαίνει καταλαβαίνω τα εσωτερικά κίνητρα που οδήγησαν κάποιον σε μια πράξη, και λαμβάνω υπόψη μου ότι μέσα στην πολυπλοκότητα του σύγχρονου κόσμου, που αλλάζει συνεχώς και όπου όλα είναι ρευστά, τα αποτελέσματα της δράσης δεν εξαρτώνται μόνο από την πρόθεση του δρώντος, αλλά και από τις ιδιαίτερες συνθήκες του περιβάλλοντος.

Πολύ συχνά, τονίζει ο Μορέν, καταλήγουμε σε λανθασμένες ερμηνείες καθώς παραβλέπουμε τις πολιτισμικές διαφορές και οι γνώσεις μας βασίζονται σε απλές πληροφορίες. Ετσι δεν κατανοούμε τον άλλον, δημιουργούνται παρεξηγήσεις και εσφαλμένες αντιλήψεις με συνέπειες την εχθρότητα, την περιφρόνηση και το μίσος. Γράφει χαρακτηριστικά: «Μέσα από τη λογοτεχνία μπορούμε να καταλάβουμε τον Γιάννη Αγιάννη και τον Ρασκόλνικοφ, διότι περιγράφονται στις συνθήκες που ζούσαν, με την υποκειμενικότητά τους, με τα συναισθήματά τους. Αυτή η κατανόηση λείπει στην πραγματική ζωή. Στον κόσμο της πληροφόρησης και των ΜΜΕ οι ειδήσεις θα έλεγαν σύμφωνα με τον Alain de Botton για τον Οθέλλο: Ενας μετανάστης, τρελός από ζήλια, σκοτώνει την κόρη ενός γερουσιαστή. Για τον Οιδίποδα Τύραννο: Ενας μονάρχης ενέχεται σε σκάνδαλο αιμομιξίας. Για τη Μαντάμ Μποβαρί: Μια μοιχαλίδα, μανιακή καταναλώτρια που καταχρεώθηκε, παίρνει δηλητήριο» (σελ. 161).

Η κατανόηση να διδάσκεται στα σχολεία

Ο Εντγκάρ Μορέν προτείνει την εισαγωγή της διδασκαλίας της κατανόησης στο δημοτικό, στη δευτεροβάθμια εκπαίδευση και στο πανεπιστήμιο, γιατί μόνο αυτή μπορεί να φέρει τη συναδέλφωση όλων μας και να εδραιώσει την αντίληψη ότι όλοι είμαστε «τέκνα της Γης-Πατρίδας».

Η κατανόηση, κατά τον Μορέν, προϋποθέτει τη συμπάθεια και την ενσυναίσθηση. Η κοινότητα και η ένταση των συναισθηματικών σχέσεων είναι βασικό στοιχείο της κατανόησης, γι’ αυτό και επιδιώκει τη συναισθηματική εμπλοκή με τον άλλον. Αλλωστε ο άνθρωπος δεν υπάρχει μόνο εντός του πολιτισμού, αλλά και εντός της φύσης και εκεί διαπιστώνουμε ότι ριζώνει η κοινότητα: «Τα μυρμήγκια, οι τερμίτες, οι μέλισσες αφοσιώνονται αυτόματα στην κοινότητα. Τα θηλαστικά, παρότι ανταγωνίζονται μεταξύ τους όταν πρόκειται για την τροφή ή για το ζευγάρωμα, είναι αλληλέγγυα όταν πρόκειται για την κοινή άμυνα ή το κυνήγι» (σελ. 209).

Στον σύγχρονο κόσμο, όπου με την υπερβολική πολυπλοκότητα καταργούνται οι υποχρεώσεις και χαλαρώνουν οι κοινωνικοί δεσμοί, η συνοχή της κοινωνίας δεν θα εξασφαλιστεί μόνο με «δίκαιους νόμους» και απρόσωπες κοινωνικές δομές, τονίζει ο συγγραφέας. Η ηθική συμπεριφορά θα επιτευχθεί με αλληλεγγύη, συνεννόηση και πρωτοβουλία των ανθρώπων που θα συνειδητοποιήσουν ότι ανήκουν σε μια κοινότητα στην οποία καθένας έχει το μερίδιο της ευθύνης του απέναντι στον άλλον, ο οποίος ποτέ δεν είναι καθ’ ολοκληρίαν διαφορετικός.

Η Ηθική του Εντγκάρ Μορέν είναι ένα σπουδαίο βιβλίο, ένας οδηγός για τη ζωή και την αντίσταση στην ωμότητα του κόσμου, στο οποίο ο στοχασμός του συγγραφέα ξεδιπλώνεται με απλά λόγια και σε μια πολύ καλή μετάφραση.

 

Η κυρία Αννα Λυδάκη είναι καθηγήτρια Κοινωνιολογίας στο Πάντειο Πανεπιστήμιο.

  1. Δεν υπάρχουν σχόλια.
  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: