Αρχική > Ελληνική Γραμματεία > Από το δείγμα στο παράδειγμα

Από το δείγμα στο παράδειγμα

File:Nikolay Ge 002.jpeg

Achilles Lamenting the Death of Patroclus(1855) by the Russian realist Nikolai Ge

 

του Δ. Μαρωνίτη, ΤΟ ΒΗΜΑ, 26.1.2014

 

Επιμένω στην ανορθόδοξη προσήλωση της περασμένης Κυριακής, μιλώντας για το ομηρικό υβρεολόγιο, άνισα και αλλότροπα μοιρασμένο στην Ιλιάδα και στην Οδύσσεια. Σε όσους σκανδαλίζονται με τη λοξή αυτή επιλογή, υπενθυμίζω ότι τα δύο διάσημα ομηρικά έπη δεν είναι, ευτυχώς, εγχειρίδια καλών τρόπων και γλωσσικής ευπρέπειας. Με άλλα λόγια: δέχονται, υποδέχονται και εκμεταλλεύονται ακόμη και τις πιο παράτολμες τροπές και εκτροπές της επικής αφήγησης, όπου και όταν τις κρίνουν απαραίτητες για τον γενικότερο ποιητικό σχεδιασμό τους. Μία από αυτές είναι και το κατά συνθήκην υβρεολόγιο, που κρίνεται στην προκειμένη περίπτωση πολλαπλώς ωφέλιμο.

Την κρίσιμη αυτή ωφέλεια μοίρασα τις προάλλες σε τέσσερα επίπεδα: της γλώσσας, της ηθοποιίας, της ποιητικής ιδεολογίας και της μετάφρασης. Συνάμα υπαινίχθηκα και μια παράπλευρη, συνθετική τώρα, διαφορά μεταξύ Ιλιάδας και Οδύσσειας στον τρόπο που επιλέγουν και εφαρμόζουν το επίμαχο θέμα του υβρεολογίου. Η Ιλιάδα το προτάσσει, το εμφανίζει ως περιστατικό παρεπόμενο της ιδρυτικής έριδας ανάμεσα στον Αγαμέμνονα και τον Αχιλλέα, και εφεξής το αποσύρει. Ενώ η Οδύσσεια το επιτάσσει, το εντοπίζει στο υπηρετικό προσωπικό και στους μνηστήρες, ως στοιχείο απροκάλυπτης κακοήθειας, και τελικώς το ακυρώνει με θανάσιμη εκδίκηση. Σ’ αυτή τη δεύτερη διαφορά θα επιμείνω σήμερα, μετατρέποντας τα δείγματα σε παραδείγματα.

Η περιστατική έκρηξη του ιλιαδικού υβρεολογίου μεταξύ Αχιλλέα και Αγαμέμνονα στην πρώτη ραψωδία δεν φαίνεται να έχει δραστική συνέχεια, παρά το γεγονός ότι η ανυποχώρητη «μήνις» του Αχιλλέα κατοχυρώνεται στο μεταξύ από τον Δία, με τη μεσολάβηση της Θέτιδας, και παρατείνεται ως τη δέκατη ένατη ραψωδία, όπου σκηνοθετείται η όψιμη άρση της. Αλλά και ενδιαμέσως το θέμα του υβρεολογίου παραμερίζεται μετά την πρώτη ραψωδία στην Ιλιάδα και ατονεί.

Παράδειγμα ο έλεγχος του Πάρη από τον Εκτορα στην τρίτη ραψωδία για τη φυγόμαχη απροθυμία του αδελφού του να συγκρουστεί με τον Μενέλαο στην αποφασισμένη μονομαχία τους. Παραθέτω μεταφρασμένους τους οικείους στίχους: «Πάρη που να σε πάρει, ομορφονιέ, που ξέρεις μόνο τις γυναίκες / να πλανεύεις, μακάρι να μην είχες γεννηθεί ή να χανόσουν άγαμος, […] παρά που βγήκες του κόσμου η χλεύη κι η ντροπή».

Ρητορικός εξάλλου προκύπτει και ο υβρεολογικός έλεγχος του Πάρη από την Ελένη στην έξοδο της ίδιας ραψωδίας: «Εφτασες βλέπω πάλι σώος απ’ τον πόλεμο· μακάρι εκεί να σ’ έβρισκε / ο χαμός από άντρα ψυχωμένο σκοτωμένος, τον πρώτο μου άντρα. […] Καλύτερα μην ξαναβγείς ν’ ανοίξεις πόλεμο / με τον ξανθό Μενέλαο, μη χτυπηθείς από βλακεία μαζί του, / γιατί σε βλέπω γρήγορα ξερός να πέφτεις απ’ το δόρυ του». Που πάει να πει: το θέμα του υβρεολογίου προοδευτικά στην Ιλιάδα ξεθυμαίνει, ύστερα από την περιστατική έκρηξή του στην πρώτη ραψωδία του έπους μεταξύ Αχιλλέα και Αγαμέμνονα.

Το αντίθετο συμβαίνει στην Οδύσσεια, όπου εμφανίζεται όψιμα, και καθ’ οδόν παροξύνεται. Στο δείγμα της περασμένης Κυριακής δράστης του βάναυσου υβρεολογίου αναδεικνύεται ο Μελάνθιος, επώνυμο μέλος του υπηρετικού προσωπικού, εξαρτημένο από τα γούστα και τις εντολές των μνηστήρων. Εμμεσος στόχος του υβρεολογίου του είναι ο χοιροβοσκός Εύμαιος, άμεσος όμως ο παραμορφωμένος, ρακένδυτος επαίτης Οδυσσέας. Συγκεκριμένη αφορμή δεν υφίσταται: ούτε η περίσταση, ούτε ο χώρος, ούτε ο χρόνος δικαιολογούν τον υβρεολογικό του οχετό. Πρόκειται επομένως για γλωσσική βαναυσότητα, που την ασκεί αυτόβουλα ο Μελάνθιος, επισφραγίζοντάς την και με σωματική κακοποίηση του ξένου.

Δεν είναι εξάλλου ο μόνος επώνυμος υπηρέτης που υβρεολογεί στις παραμονές της μνηστηροφονίας. Αποκτά καθ’ οδόν και συνέταιρο, θηλυκό μάλιστα: πρόκειται για την συνώνυμη αδελφή του Μελανθώ, που τη συστήνει ο ίδιος ο ποιητής, προλογίζοντας το υβρεολόγιό της, με το οποίο λούζει τον Οδυσσέα στην επόμενη ραψωδία (σ. 320-336). Κόρη του Δολίου κι αυτή, ανάθρεμμα της Πηνελόπης, μεγαλώνοντας αποδείχτηκε αναίσθητη και κατέληξε ερωμένη του Ευρυμάχου. Εδώ βγάζει γλώσσα αισχρή στον Οδυσσέα, στα καλά καθούμενα:

«Ταλαίπωρε, ξενόφερτε, φαίνεται πως ο νους σου σάλεψε. […] Αν δεν παραζαλίστηκες απ’ το πολύ κρασί / είσαι από φυσικού σου ξιπασμένος […]. Κοίτα μονάχα μήπως κάποιος άλλος σηκωθεί / πιο μπρατσωμένος, και με τα στιβαρά του χέρια βαρώντας / το κεφάλι σου, το κάνει σβούρα αιμόφυρτο, και το πετάξει / έξω απ’ το παλάτι».

Συνεχίζεται, κι όποιος αντέξει.

File:Iliad VIII 245-253 in cod F205, Milan, Biblioteca Ambrosiana, late 5c or early 6c.jpg

Iliad, Book VIII, lines 245–53, Greek manuscript, late 5th, early 6th centuries AD, Milan, Biblioteca Ambrosiana

  1. Δεν υπάρχουν σχόλια.
  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: