Αρχική > λογοτεχνία > Το καπάρο

Το καπάρο

Μαρωνίτης Δ., ΤΟ ΒΗΜΑ, 19.1.2014

Δεν είμαι βέβαιος αν η λέξη «καπάρο» είναι στις μέρες μας κοινόχρηστη. Εγώ πάντως τη θυμάμαι από τα πρώιμα παιδικά μου χρόνια: την έλεγε το καπνεργατικό μας σόι κάθε Παρασκευή, μέρα που έπεφτε στο χέρι το γλίσχρο βδομαδιάτικο, με τα γνωστά κενά του τον βαρύ χειμώνα. Οπότε το καπάρο συμπλήρωνε προσώρας το χρέος της προηγούμενης βδομάδας, ως προκαταβολή για τις επείγουσες ανάγκες της επόμενης.

Ιταλικής προέλευσης η λέξη, κράτησε κάμποσο καιρό το διπλό της ρο, δέκατο έβδομο γράμμα του αλφαβήτου. Η ακριβής εξήγησή της θησαυρίστηκε ευτυχώς στο οκτάτομο Λεξικό του Δημητράκου, από όπου και αντιγράφεται εδώ: «προκαταβολή ως εγγύησις αγοραπωλησίας, μισθώσεως, παροχής υπηρεσιών, αρραβών» – το ερμήνευμα «αρραβών» είναι η έκπληξη. Οπως κι αν έχει το πράγμα, πρόκειται για μια μέθοδο που βολεύει, όταν βρεθεί κανείς σε μεγάλο ζόρι. Στη δική μου πάντως περίπτωση η λέξη επιστρατεύεται για να καπαρώσει κάποια ομηρικά χρέη, ενόψει και της όγδοης δεκαετίας μου, που κοντεύει πια στη μέση της.

Το επείγον χρέος προς εξόφληση αφορά προσώρας στο ιλιαδικό και οδυσσειακό υβρεολόγιο, σε συνδυασμό με τη διακωμώδηση ή την εκδίκηση. Θέμα που παραμένει, όσο βλέπω, μάλλον στα αζήτητα, μολονότι έχει πολλαπλό ενδιαφέρον: γλωσσικό, ηθοποιητικό, ποιητικό και μεταφραστικό. Εντοπίζεται και στα δύο ομηρικά έπη, με μεγαλύτερη συχνότητα και ένταση στην Οδύσσεια, και με μία σημαντική διαφορά: στην Ιλιάδα το υβρεολόγιο διατηρεί χαρακτήρα κατά βάση περιστατικό, ενώ στην Οδύσσεια η χρήση του ελέγχεται προγραμματική.

Θα φανεί, ελπίζω, καθ’ οδόν το νόημα αυτής της διάκρισης. Προς το παρόν προτάσσονται, για πρόγευση, δυο δείγματα υβρεολογίου (ένα από κάθε έπος), με κριτήριο την πρώτη του εμφάνιση: πρώιμη στην Ιλιάδα, όψιμη στην Οδύσσεια. Δράστης στο ιλιαδικό δείγμα αναδεικνύεται ο Αχιλλέας, αίτιος ο Αγαμέμνων, συνένοχοι οι δύο μιας αμοιβαίας έριδας στην πρώτη ραψωδία. Η πρόκληση του Αγαμέμνονα (απειλεί πρώτα και απαιτεί ύστερα) να ανταλλάξει τη Χρυσηίδα που πειθαναγκάζεται να επιστρέψει, με τη Βρισηίδα, νόμιμο γέρας του Αχιλλέα, προκαλεί την πρώτη υβρεολογική έκρηξη. Αποσπώ τις δύο αιχμές της, σε δική μου μετάφραση (εξυβρίζει ο Αχιλλέας τον Αγαμέμνονα):

«Ξετσίπωτε απ’ την κορφή ως τα νύχια, υπόδουλε στο ατομικό συμφέρον […] / Αλλά για σένα, κάθαρμα, πήραμε το κατόπιν σου, για το δικό σου το χατήρι σηκώσαμε του Μενελάου το χρέος, σκύλε, / από τους Τρώες γυρεύοντας εκδίκηση». Καθώς η γλωσσική διαμάχη Αχιλλέα – Αγαμέμνονα παροξύνεται, κινδυνεύει να καταλήξει σε φονικό, που το αποτρέπει με την ξαφνική επιφάνειά της η Αθηνά, παραχωρώντας αντ’ αυτού το δικαίωμα στον Αχιλλέα να καθυβρίσει, όσο τραβά η ψυχή του, τον Αγαμέμνονα. Ιδού το αποτέλεσμα:

«Μπεκρή, με σκύλου μάτια και καρδιά ελαφίνας / ποτέ δεν τόλμησες να βγεις στον πόλεμο με τον στρατό σου, / μήτε να πάρεις μέρος σε καρτέρι […] αυτά τα τρέμεις σαν τον μαύρο χάρο. / Το ‘χεις καλύτερο κυκλοφορώντας στο μεγάλο ασκέρι των Αργείων, / ν’ αρπάζεις ξένο μερτικό […], εσύ, ο λαοφάγος βασιλιάς».

Απότομο πέρασμα τώρα στο πρώτο οδυσσειακό δείγμα βάναυσου υβρεολογίου. Το εκτοξεύει ανενδοίαστα (ραψωδία ρ, στ. 216-232) ο γιδοβοσκός Μελάνθιος (γιος του Δολίου, τσιράκι του μνηστήρα Αντίνοου), όταν βλέπει, μπροστά σε μια καθιερωμένη κρήνη, να γυροφέρνει ο χοιροβοσκός Εύμαιος, έχοντας πλάι του τον Οδυσσέα, παραμορφωμένο από την Αθηνά σε πανάθλιο ζήτουλα. Μιλάει σαν να φτύνει:

«Να τοι λοιπόν! Ενας αγύρτης, που σέρνει πίσω του άλλον αγύρτη. / Για πες, χοιροβοσκέ ξεφτιλισμένε, πού τον πηγαίνεις / αυτόν τον βρωμοζήτουλα, αυτήν τη λαίμαργη σαπιοκοιλιά, / που ξέρει μόνο τραπέζια να ξαφρίζει. / Σίγουρα, ξύνοντας τη ράχη του σε κάθε πόρτα, θα κοντοστέκει / ξεροκόμματα ζητώντας – όχι ασφαλώς λεβέτια και σπαθιά. / Αν μου τον έδινες εμένα, στις στάνες να τον έχω φύλακα, / να τις σαρώνει και να κουβανά στα κατσικάκια μου βλαστάρια, / πίνοντας τότε το τυρόγαλο, θα χόντρυνε κι ο κώλος του. / Αλλ’ όπως έχει κακομάθει, δεν θα θελήσει τη στρωτή δουλειά∙ / το ‘χει καλύτερο να σέρνεται / ανάμεσα στον κόσμο κι έτσι να βόσκει την αχόρταγη κοιλιά του. //

Εχω και κάτι ακόμη να σου πω, κι εσύ πες το συντελεσμένο: / ας το τολμήσει μόνο να τρυπώσει στο αρχοντικό του Οδυσσέα, / από παλάμες αντρικές θα πέσουν φάπες στο κεφάλι του, / σκαμνιά σαν βλήματα θα σπάσουν τα πλευρά του».

Αυτά για σήμερα – χωρίς παρεξήγηση. Την άλλη Κυριακή θα προχωρήσω από τα δείγματα στα παραδείγματα, μεταφράζοντας πιστά, προσέχοντας προπάντων τον τρόπο και τον τόνο του πρωτότυπου κειμένου. Οπότε θα φανεί καλύτερα και πού με πάει και πού το πάω.

https://anthologio.files.wordpress.com/2014/03/7a392-didoandaeneasraoux2.jpg

  1. Δεν υπάρχουν σχόλια.
  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: