Αρχική > λογοτεχνία > Αφιέρωμα της εφημερίδας “ΕΘΝΟΣ” στον Ν. Καζαντζάκη δ΄μέρος

Αφιέρωμα της εφημερίδας “ΕΘΝΟΣ” στον Ν. Καζαντζάκη δ΄μέρος

 

«Εγιναν ποτάμια σπαραγμένων ρόδων οι καρδιές μας»

 

«Εγιναν ποτάμια σπαραγμένων ρόδων οι καρδιές μας»

Ενα καινούργιο, άγνωστο, ανέκδοτο κείμενο του Νίκου Καζαντζάκη συναντά τους αναγνώστες του μεγάλου δημιουργού. Ο τίτλος του, «Ξημερώνει».

Νεανικό θεατρικό έργο του, και όπως μας ενημερώνει ο δρ Νίκος Μαθιουδάκης, επιστημονικός σύμβουλος των εκδόσεων «Καζαντζάκη» που το έχει επιμεληθεί: «Το Ξημερώνει (2013) αποτελεί την πρώτη σχολιασμένη έκδοση του ερωτικού δράματος. Παρουσιάζεται για πρώτη φορά στο αναγνωστικό κοινό, καθώς η επιμέλεια και η μεταγραφή του βασίστηκε απευθείας στο χειρόγραφο του έργου όπως υποβλήθηκε στον Παντελίδειο Δραματικό Αγώνα».

«Ο Νίκος Καζαντζάκης το 1906 σε ηλικία 23 ετών γράφει το ερωτικό δράμα, καθώς βρίσκεται ακόμα εγκατεστημένος στο Ηράκλειο (Κρήτη) και το 1907 υποβάλλει το έργο στον Παντελίδειο Δραματικό Αγώνα του Πανεπιστημίου Αθηνών και λαμβάνει έπαινο. (Εκείνη τη χρονιά δεν βραβεύτηκε κανένα έργο)», επεξηγεί ο κύριος Μαθιουδάκης: «Το Ξημερώνει είναι το πρώτο θεατρικό έργο του Νίκου Καζαντζάκη και περιγράφει το ηθικό δίλημμα και το συναισθηματικό μαρτύριο της κεντρικής ηρωίδας, Λαλώς, η οποία στο τέλος αποφασίζει να λυτρωθεί, αυτοκτονώντας. Το θέμα του είναι παρόμοιο με την πλοκή του μυθιστορήματος Αννα Καρένινα του Λέον Τολστόι».

H ηρωίδα

Και συνεχίζει ο κύριος Νίκος Μαθιουδάκης, όσον αφορά την πλοκή: «Η Λαλώ είναι σύζυγος ενός εύπορου αστού, του Αλέκου, και μητέρα ενός μικρού κοριτσιού, της Χρυσούλας. Η οικογένεια ζει ευτυχισμένη μέχρι τη στιγμή που ο αδερφός του Αλέκου, Φίλιππος, αποφασίζει να τους επισκεφθεί αναπάντεχα. Η Λαλώ είναι κρυφά ερωτευμένη με τον Φίλιππο, ο οποίος ανταποκρίνεται στα αισθήματά της.

Το εξώφυλλο του βιβλίου «Ξημερώνει» φιλοτέχνησαν ο Νίκος Μαθιουδάκης και ο Γ. Μακράκης

Το εξώφυλλο του βιβλίου «Ξημερώνει» φιλοτέχνησαν ο Νίκος Μαθιουδάκης και ο Γ. Μακράκης

Αδυνατεί να καταπνίξει τον έρωτά της, ούτε, όμως, μπορεί να φύγει μαζί του, εγκαταλείποντας την κόρη της αλλά ούτε και να συνάψει μαζί του παράνομη σχέση, όπως τη συμβουλεύει η φίλη της, Φωφώ… Η ηρωίδα παλεύει με όλες τις δυνάμεις της σε μια άνιση μάχη μεταξύ των παρακείμενων εξωτερικών παραγόντων και του εσωτερικού συναισθηματικού κόσμου της. Τελικά, αποφασίζει τη λύτρωση από το μαρτύριό της, αυτοκτονώντας».

«Το Ξημερώνει είναι γραμμένο σε δημοτική γλώσσα, δείγμα του πλούτου της λεξιλογικής δύναμης του συγγραφέα που εντάχθηκε στο οπλοστάσιο των υπέρμαχων του αγώνα καθιέρωσης της Δημοτικής» – επεξηγεί. «Στο κείμενο δεν συναπαντάμε ιδιαίτερες νεολογικές και διαλεκτικές λέξεις.

Εργο από την έκθεση - αφιέρωμα στον Νίκο Καζαντζάκη

Εργο από την έκθεση – αφιέρωμα στον Νίκο Καζαντζάκη

Το σημαντικό γεγονός για την έκδοση του «Ξημερώνει», επισημαίνει, είναι ότι μεταγράφεται για πρώτη φορά πιστά από το χειρόγραφο σύμφωνα με τους κανόνες μεταγραφής και επιμέλειας χειρογράφων.

«Η επιστημονική μου θέση είναι ότι ένα χειρόγραφο πρέπει να μεταγράφεται -τουλάχιστον στην πρώτη του έκδοση- πιστά προκειμένου να αποκαλύπτεται απόλυτα η βούληση του συγγραφέα».

«Εξαιρετική πρωτοτυπία της επιμέλειας και της μεταγραφής: διατηρήθηκε χωρίς καμία αλλαγή ή παρέμβαση η ιδιόρρυθμη στίξη του κειμένου, προκειμένου να ακολουθηθεί πιστά η λογοτεχνική γραμμή του συγγραφέα. Θεωρώ ότι η απόλυτη διατήρηση της στίξης του κειμένου αποτελεί στοιχείο ποιητικής ελευθεριότητας αλλά συνάμα αποκαλύπτει τις ιδιότυπες σκηνοθετικές οδηγίες που ο ίδιος ο συγγραφέας με ευρηματικό τρόπο αποδίδει τις παύσεις, τον γλωσσικό ρυθμό και επιτονισμό, τις αναπνοές και τις συναισθηματικές εκφράσεις των προσώπων», καταλήγει ο δρ Νίκος Μαθιουδάκης.

Και για την εκδοτική ιστορία: Η Νίκη Σταύρου, διευθύντρια των Εκδόσεων Καζαντζάκη, εμπιστεύτηκε την επιμέλεια και τη μεταγραφή του έργου προσωπικά στον δρα Νίκο Μαθιουδάκη, ο οποίος δούλεψε σε συνεργασία με τον δρα Θανάση Καρασίμο. Το εισαγωγικό κείμενο γράφτηκε από τον καθηγητή του Πανεπιστημίου Αθηνών, Γεράσιμο Ζώρα, ενώ η έκδοση συνοδεύεται από τα δύο σωζόμενα χειρόγραφα του έργου, καθώς και από πλούσιο πληροφοριακό υλικό.

Απόσπασμα

«(Μόνη.) Καληνύχτα… Καληνύχτα.. Ω! να ξαπλώσω το κορμί μου και τη ψυχή μου στο κρεββάτι το μαλακό και να μην ξυπνήσω πλεια… να μη ξυπνήσω πλεια…. (Λυγμοί.) Ω! πόσο ώμορφη είνε η ζωή! πόσο ώμορφη! Αλλά δεν μπορώ! Πρέπει να φύγω και δεν τολμώ.. […] Δεν πειράζει… Δεν πρέπει να λυπούμαι.. Το αίμα που τρέχει από την καρδιά μου, …από τη Κρυφή Πληγή… το αίμα που έτρεξεν από τις ραγισμένες καρδιές, χιλιάδων γυναικών πριν από μένα, δεν εχάθηκε… δεν εχάθηκε… Είνε χυμένο πέρα στην ανατολή, πορφύρα μεγαλόπρεπη. (Σαν σε προφητική έκσταση:) Εγιναν ποτάμια σπαραγμένων ρόδων οι καρδιές μας για να πατήσει ο ήλιος.. Και θα φιλήσομε πρώτες εμείς το Ξημέρωμα… Δεν πονώ πλεια… Ο πόνος μου υψώνεται και χάνεται στα βάθη της ανατολής.. Ραγισμένη η καρδιά μου χαμογελά.. Ο ήλιος βγαίνει! ο ήλιος βγαίνει! […] Φίλιππε! αγάπη μου! Πόσο θάθελα να μην εγνώριζα τίποτε, να μην είχα περηφάνεια, να μην είχα ντροπή και νάπλεκα γύρω στον λαιμό Σου τα χέρια μου και νάρριχνα όλο το βάρος του κορμιού μου απάνω σου και να μη σου έλεγα τίποτε… τίποτε!…….

«Αναφορά» από 37 καλλιτέχνες στην Κρήτη

«Αναφορά» είναι ο τίτλος της μεγάλης έκθεσης-αφιέρωμα στον Νίκο Καζαντζάκη που φιλοξενείται στη Βασιλική του Αγίου Μάρκου, στο Ηράκλειο Κρήτης. Στην έκθεση που εγκαινιάζεται επίσημα αύριο (διαρκεί έως τις 27 Ιανουαρίου) συμμετέχουν 37 σύγχρονοι καλλιτέχνες. Ο τίτλος της είναι δάνειο από τον ίδιο τον συγγραφέα και τον τίτλο του εμβληματικού του βιβλίου «Αναφορά στον Γκρέκο». Τη διοργανώνουν το Μουσείο Νίκου Καζαντζάκη και η Τοπική Επιτροπή Νομού Ηρακλείου της Διεθνούς Εταιρείας Φίλων Νίκου Καζαντζάκη, σε επιμέλεια Χρυσούλας Σκεπετζή.

ΕΛΕΝΗ ΓΚΙΚΑ, ΕΘΝΟΣ 14.1.2014

 

Ο Τελευταίος Πειρασμός

Το «Εθνος της Κυριακής» και οι Εκδόσεις Καζαντζάκη συνεχίζουν την εκδοτική προσπάθεια με κύριο στόχο τη «διάδοση» του έργου του Καζαντζάκη σε κάθε γωνιά της Ελλάδας.

Ο Τελευταίος Πειρασμός

Το ένατο βιβλίο της εκδοτικής σειράς είναι Ο Τελευταίος Πειρασμός· ο συγγραφέας περιγράφει μυθιστορηματικά την πορεία του Ιησού, τον Βίο και την Πολιτεία του Χριστού, αναπλάθοντας τα γεγονότα όπως εξιστορούνται στα ευαγγελικά κείμενα και δημιουργώντας μια ιδιότυπη ποιητική εξομολόγηση του Ιησού Χριστού. Σύμφωνα με τον Bien, Ο Tελευταίος Πειρασμός είναι ένα έργο που περιέχει θεολογικά και κοινωνικοπολιτικά στοιχεία, καθώς ισορροπεί πάνω στο τεντωμένο σκοινί των ορίων του θρησκευτικού και του πολιτικού μυθιστορήματος.

Το μυθιστόρημα εκδίδεται μεταπολεμικά ως ύμνος για τον αγώνα, τη θυσία και την ελευθερία. Ο Τελευταίος Πειρασμός ανήκει στα έργα της ωριμότητας του μεγάλου Κρητικού συγγραφέα και είναι ένα από τα κορυφαία μυθιστορήματά του, που προκάλεσαν διεθνώς το ενδιαφέρον τόσο των αναγνωστών όσο και των μελετητών.

Στο βιβλίο Ο Τελευταίος Πειρασμός περιγράφεται το πρόσωπο του ανθρώπου που συνεχώς βασανίζεται και αδιάκοπα αγωνίζεται, και καθώς θυσιάζεται κατά κάποιο τρόπο επιδιώκεται η ελευθερία οποιασδήποτε υφής και οποιουδήποτε ύφους: πνευματική, σωματική, ιδεολογική, κοινωνική, πολιτική και κάθε άλλη. Ουσιαστικά η υπόθεση του έργου αποτελεί έναν αναστοχασμό σχετικά με την ανθρώπινη φύση του Ιησού, αναδιπλώνοντας και παραλλάσσοντας το θρησκευτικό θέμα με τη βοήθεια της φαντασίας και του ονείρου.

Ο Τελευταίος Πειρασμός

Συγκεκριμένα, ο μυθιστορηματικός τόπος είναι οι τόποι που επισκέφτηκε ο Χριστός και κυρίως το Ισραήλ. Ο μυθιστορηματικός χρόνος είναι τα τελευταία χρόνια της ζωής του Ιησού. Οι περιγραφές του συγγραφέα για τη μορφή και τα στοιχεία του τόπου και των προσώπων σε συνάρτηση με τον χρόνο δημιουργούν ένα σκηνικό μιας λαϊκής αρχαίας τραγωδίας με έντονα επικά και βιβλικά στοιχεία: με τρυφερή γλαφυρότητα, με ανθρώπινη ευαισθησία και με προσεγμένο χιούμορ δημιουργείται μια μυθιστορία συμβολική, απαράμιλλης τέχνης και τεχνικής που αναδεικνύει από τη μία πλευρά, μια ώριμη αισθητική λογοτεχνικότητα και από την άλλη, μια συμπυκνωμένη διδακτική συγγραφικότητα.

Ο κεντρικός χαρακτήρας του μυθιστορήματος είναι ο Ιησούς Χριστός, ο οποίος ήταν ·σύμφωνα με τη δογματική θέση και παράδοση της Ορθόδοξης Εκκλησίας· Θεός και άνθρωπος, Θεάνθρωπος· στο καζαντζακικό έργο ο Ιησούς Χριστός δεν χάνει ούτε τη δυϊκή του φύση ούτε τη δισδιάστατη ύπαρξή του: τουναντίον περιγράφονται πιο έντονα η ανθρώπινη αδυναμία του και η θεϊκή αποστολή του.

Η κινηματογραφική μεταφορά του βιβλίου Ο Τελευταίος Πειρασμός (Εξαιτίας του οποίου η εκκλησία θέλησε να αφορίσει τον Ν. Καζαντζάκη) από τον Μάρτιν Σκορτσέζε έγινε αιτία για να σημειωθούν εκτεταμένα επ

Η κινηματογραφική μεταφορά του βιβλίου Ο Τελευταίος Πειρασμός (Εξαιτίας του οποίου η εκκλησία θέλησε να αφορίσει τον Ν. Καζαντζάκη) από τον Μάρτιν Σκορτσέζε έγινε αιτία για να σημειωθούν εκτεταμένα επεισόδια. Τελικά, με απόφαση του Μονομελούς Πρωτοδικείου Αθηνών η προβολή της ταινίας απαγορεύτηκε έχοντας ωστόσο προλάβει να κόψει 160.000 εισιτήρια.

Ο άνθρωπος και ο Θεός

Στη σκιαγράφηση του προσώπου του Ιησού Χριστού συγκεντρώνεται η δυϊκότητα της καζαντζακικής σκέψης ως μια διπολική συμπεριφορά αντιδράσεων. Στον έναν πόλο βρίσκεται ο Χριστός ως άνθρωπος και στον άλλο πόλο βρίσκεται ο Ιησούς ως Θεός: στους δύο χαρακτήρες του ήρωα του Χριστού προσωποποιείται η αμαρτία του πειρασμού και η αποστολή της σωτηρίας. Από τη μία πλευρά έχουμε τον Χριστό, τον Υιό του Ανθρώπου, που έχει θνητή φύση με ανθρώπινο πρόσωπο και ανθρώπινη συμπεριφορά, εκφράζοντας τον πραγματικό κόσμο και προβάλλοντας την αδυναμία της Υλης και της Σάρκας προς τον θάνατο, καθώς αναδεικνύει την ανθρώπινη θνητότητα· από την άλλη πλευρά, έχουμε τον Ιησού, τον Υιό του Θεού, που έχει αθάνατη φύση με θεϊκό προσωπείο και υπερ-ανθρώπινη συμπεριφορά, εκφράζοντας τον θείο κόσμο και προβάλλοντας τη δύναμη του Πνεύματος και της Ψυχής προς την αθανασία, καθώς αναδεικνύει τη θεϊκή αιωνιότητα.

Στις αφίσες των κινηματογράφων που το 1988 προέβαλλαν την ταινία του Μάρτιν Σκορτσέζε ξέσπασαν πιστοί και ιερωμένοι σε πολλές πόλεις της Ελλάδας.

Στις αφίσες των κινηματογράφων που το 1988 προέβαλλαν την ταινία του Μάρτιν Σκορτσέζε ξέσπασαν πιστοί και ιερωμένοι σε πολλές πόλεις της Ελλάδας.

Μέσα στις σελίδες του βιβλίου αποκαλύπτονται και περιγράφονται έννοιες ανθρώπινα σημαντικές όπως αγώνας, θυσία, ελευθερία, θάνατος. Η Μυθιστορία του Τελευταίου Πειρασμού αποτελεί αφενός μια ιστορία αυτοθυσιαστικής δράσης και αφετέρου, μια ιστορία αγώνα υπέρ της ανθρώπινης ελευθερίας σε οποιοδήποτε επίπεδο ·άλλωστε η ελευθερία σε τελευταία ανάλυση νοείται ποικιλοτρόπως.

Ο Καζαντζάκης είναι ίσως από τους ελάχιστους συγγραφείς που κατάφεραν να ταυτίσουν απλά και υπέροχα και συνάμα δοξαστικά την έννοια της θεότητας και της αγιοσύνης με εκείνες του αγώνα, της πατρίδας και της ελευθερίας.

Ο Τελευταίος Πειρασμός

Το έργο Ο Τελευταίος Πειρασμός ·όπως ακριβώς και το έργο Ο Χριστός ξανασταυρώνεται· δημιουργεί έντονη ασάφεια και εμφανή υποκειμενικότητα όσον αφορά τη συγγραφική του ταυτότητα, καθώς είναι δυσδιάκριτα τα λογοτεχνικά όρια που καθορίζουν τον χαρακτήρα του: το κείμενο ταλαντεύεται ανάμεσα σε κριτικούς χαρακτηρισμούς: προσωπική εξομολόγηση, συμβολική ιστορία, κοινωνικό μυθιστόρημα, πολιτική αλληγορία, θεολογική μυθιστορία, ευαγγελική ανάπλαση, πνευματικό μανιφέστο, ιδεολογική διδασκαλία, θρησκευτική (εκκλησιαστική) εναντίωση, μεταφυσική αναζήτηση, μυθοπλαστική φιλοσοφία, ανθρώπινο δράμα, ενώ αναγεννιούνται συνεχώς και άλλοι χαρακτηρισμοί. Παρ’ όλα αυτά, θεωρείται ένα από τα πιο σύνθετα και επιτυχημένα μυθιστορήματα του Καζαντζάκη.

Στο στόχαστρο της Ιεράς Συνόδου

Ο Καζαντζάκης συγγράφει το μυθιστόρημα σε μια πρώτη μορφή το 1942 στην Αίγινα, με τίτλο «Τ’ απομνημονεύματα του Χριστού». Η τελική μορφή του ολοκληρώνεται στην Αντίμπ το 1950-1951. Το βιβλίο εκδόθηκε πρώτα στη Νορβηγία (1951, 1952) και στη Σουηδία (1952)· στην Ελλάδα εκδίδεται για πρώτη φορά από τις εκδόσεις Δίφρος το 1955, ενώ από το 1964 μέχρι και σήμερα κυκλοφορεί αδιάλειπτα ·όπως και το σύνολο της εργογραφίας του Κρητικού συγγραφέα· από τις Εκδόσεις Καζαντζάκη. Οι κριτικές για τον Τελευταίο Πειρασμό στην Ελλάδα ποικίλλουν· αρκετοί άνθρωποι των γραμμάτων και των τεχνών εξέφρασαν δημόσια την άποψή τους για τη νέα μυθιστορηματική απόπειρα του Νίκου Καζαντζάκη.

Το συγκεκριμένο μυθιστόρημα αποτελεί το κύριο έργο του Κρητικού συγγραφέα που προκάλεσε το μένος και τον πόλεμο της ελληνικής Εκκλησίας.

Ενδεικτικά αναφέρεται ·ως δείγμα κριτικής της εποχής· το Ανακοινωθέν της Ιεράς Συνόδου της Εκκλησίας της Ελλάδος, υπογραφόμενο από τον Πρόεδρο της Ιεράς Συνόδου Αρχιεπίσκοπο Αθηνών και Πάσης Ελλάδος Σπυρίδωνα, με τον τίτλο «Η ΙΕΡΑ ΣΥΝΟΔΟΣ ΠΕΡΙ ΤΟΥ ΖΗΤΗΜΑΤΟΣ Ν. ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ» που δημοσιεύεται το 1954 στο Επίσημον Δελτίον της Εκκλησίας της Ελλάδος:

Αναταραχή

«[…] Η Ιερά Σύνοδος της Εκκλησίας της Ελλάδος, εξ αιτίας των τελευταίως εκδοθέντων βιβλίων του Ελληνος λογοτέχνου Νικολάου Καζαντζάκη ·Ο Καπετάν Μιχάλης· και ·Ο τελευταίος πειρασμός· και κατόπιν της εκ τούτων προκληθείσης αναταραχής εις τας συνειδήσεις των πιστών, έγνω εν τη αρμοδιότητι αυτής, όπως λάβη τα εν τη εαυτής εξουσία πνευματικά μέτρα, προς διαφώτισιν μεν και προφύλαξιν του ευσεβούς ποιμνίου, προς ανάνηψιν δε και διόρθωσιν του συγγραφέως.

Επειδή αμφότερα τα βιβλία ταύτα αποτελούσι μυκτηρισμόν προς την δογματικήν και ηθικήν διδασκαλίαν της Ορθοδόξου Εκκλησίας, ιδία δε το δεύτερον διαστρέφει και κακοποιεί την θεόπνευστον ευαγγελικήν διήγησιν και θίγει, κατά τρόπον ανερυθριάστως ασεβή και ανίερον, το θεανδρικόν του Κυρίου πρόσωπον, και δη κατά τας ώρας του επί του Σταυρού σωτηρίου Πάθους, διά ταύτα η Ιερά Σύνοδος προς μεν τα ευσεβή της Εκκλησίας τέκνα απευθύνει την πατρικήν παραίνεσιν, ίνα φεύγωσι τα βιβλία ταύτα, ου μόνον μη συντελούντα εις οικοδομήν, αλλά της σαγήνης της τέχνης ανυπόπτως και δηλητηριάζοντα τας ψυχάς».

Παρά τις επίμονες προσπάθειες της Ελλαδικής Εκκλησίας, ο Νίκος Καζαντζάκης δεν αφορίστηκε ποτέ για το περιεχόμενο των έργων του από το Οικουμενικό Πατριαρχείο. Τουναντίον μάλιστα, ο Πατριάρχης Αθηναγόρας, κατά την επίσκεψή του στην Κρήτη το 1961, σε σχετική ερώτηση δημοσιογράφου απαντά κατηγορηματικά ότι: «Τα βιβλία του Καζαντζάκη κοσμούν την Πατριαρχική Βιβλιοθήκη».

ΑΣΤΕΡΙΣΚΟΙ

Από τον Καζαντζάκη στον Νταν Μπράουν

* Με τον Τελευταίο Πειρασμό δημιουργείται μια νέα μορφή λογοτεχνικής αντιμετώπισης των ευαγγελικών αφηγήσεων· το παράδειγμα του Καζαντζάκη ακολουθούν αργότερα αρκετοί συγγραφείς, όπως ο Ρόμπερτ Γκρέιβς με το έργο Η αποκατάσταση του Ευαγγελίου του Ναζωραίου, ο Ευγένιος Ουίτγουερθ με Τα εννιά πρόσωπα του Χριστού, ο Ζοζέ Σαραμάγκου με Το κατά Ιησούν Ευαγγέλιον, ο Νόρμαν Μέιλερ με Το Κατά Υιόν Ευαγγέλιον, η Ανν Μπερνέ με Τα απομνημονεύματα του Πόντιου Πιλάτου, ο Ερίκ-Εμανουέλ Σμιτ με Το κατά Πιλάτον Ευαγγέλιον, ο Ζεράλ Μεσαντιέ κυρίως με το έργο Μαρία Μαγδαληνή και ο Νταν Μπράουν με το διάσημο έργο του Κώδικας Ντα Βίντσι.

* Το μυθιστόρημα Ο Τελευταίος Πειρασμός είναι ένα από τα δημοφιλή έργα του Καζαντζάκη και έχει μεταφραστεί σε 29 γλώσσες: Αγγλικά, Αλβανικά, Αραβικά, Βουλγαρικά, Γαλλικά, Γερμανικά, Εβραϊκά, Εσθονικά, Ιαπωνικά, Ισπανικά, Ιταλικά, Κινέζικα, Κορεάτικα, Κροατικά, Λιθουανικά, Νορβηγικά, Ουγγρικά, Ολλανδικά, Πολωνικά, Πορτογαλικά, Ρουμανικά, Ρωσικά, Σερβικά, Σλοβενικά, Σουηδικά, Τουρκικά, Τσεχικά, Φιλανδικά και στην ομιλούμενη γλώσσα της ΝΔ Ινδίας, Μαλαγιαλάμ.

Δρ ΝΙΚΟΣ ΜΑΘΙΟΥΔΑΚΗΣ, είναι διδάκτωρ Εφαρμοσμένης Γλωσσολογίας & Λογοτεχνικής Υφολογίας του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης και εργάζεται ως επιστημονικός σύμβουλος των Εκδόσεων Καζαντζάκη.

nikosmathious@gmail.com

12.1.2014

 

ΝΙΚΟΣ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ

«Ο Πειρασμός νικήθηκε…»

«Αν έτσι το θέλει ο Θεός, αιώνια το πνέμα να σταυρώνεται απάνω στη γης, ας είναι ευλογημένος ο σταυρός. ας τον σηκώνουμε στους ώμους μας με αγάπη, με υπομονή, μ’ εμπιστοσύνη.θα γίνει αυτός, μια μέρα, απάνω στους ώμους μας, φτερούγες».

«Κάθε άνθρωπος είναι θεάνθρωπος, σάρκα και πνέμα· να γιατί το μυστήριο του Χριστού, δεν είναι μονάχα μυστήριο μιας ορισμένης θρησκείας· είναι πανανθρώπινο· σε κάθε άνθρωπο, ξεσπάει η πάλη Θεού κι ανθρ

«Κάθε άνθρωπος είναι θεάνθρωπος, σάρκα και πνέμα· να γιατί το μυστήριο του Χριστού, δεν είναι μονάχα μυστήριο μιας ορισμένης θρησκείας· είναι πανανθρώπινο· σε κάθε άνθρωπο, ξεσπάει η πάλη Θεού κι ανθρώπου, και συνάμα η λαχτάρα της φίλιωσης», έγραφε ο Νίκος Καζαντζάκης

«Η ζωή που δεν έζησε» είναι το αγκάθι κι ο συγγραφικός γρίφος, η ζωή που δεν έζησε υπήρξε και για τον Εσταυρωμένο Ιησού για δευτερόλεπτα ο τελευταίος πειρασμός της ανθρώπινης υπόστασής του. Σε μια μυθιστορηματική εκδοχή της ανθρώπινης θέωσης, από τον συγγραφέα που ακολούθησε -τουλάχιστον προσπάθησε- στα μέτρα του ανθρωπίνου δυνατού την ίδια διαδρομή. Σταυρωτής και σταυρωμένος, σαν τον γιο του μαραγκού και της Μαρίας, ταυτόχρονα, αυτοβιογραφούμενος ακόμα και ταξιδεύοντας ή μιλώντας για άλλους. Το μεγάλο ζητούμενο, που εξακολουθεί να υφίσταται, η μεγάλη διαμάχη Ιησού με Ιούδα: η δικαιοσύνη, τελικά, και το έλος. Το σώμα, όπως το έθετε ο ίδιος, και το πνεύμα. Η ανθρώπινη και η θεϊκή μας υπόσταση:

«-Δε φτάνει η αγάπη; ρώτησε.

-Δε φτάνει, όχι, αποκρίθηκε ο Βαφτιστής αγριεμένος.».

«Η δυαδική υπόσταση του Χριστού στάθηκε για μένα, πάντα, βαθύ, ανεξερεύνητο μυστήριο. η λαχτάρα, η τόσο ανθρώπινη, η τόσο υπεράνθρωπη, να φτάσει ο άνθρωπος στο Θεό και να ταυτιστεί μαζί του. η νοσταλγία αυτή, η τόσο μυστική και συνάμα τόσο πραγματική, άνοιγε μέσα μου πληγές και πληγές μεγάλες. Απ’ τη νεότητά μου η πρωταρχική αγωνία μου, από όπου πήγαζαν όλες μου οι χαρές κι όλες μου οι πίκρες, ήταν τούτη: η ακατάπαυτη, ανήλεη πάλη ανάμεσα στο πνέμα και στη σάρκα», επισημαίνει ο συγγραφέας στον πρόλογο, επιμένοντας: «Κάθε άνθρωπος είναι θεάνθρωπος, σάρκα και πνέμα. να γιατί το μυστήριο του Χριστού, δεν είναι μονάχα μυστήριο μιας ορισμένης θρησκείας. είναι πανανθρώπινο. σε κάθε άνθρωπο, ξεσπάει η πάλη Θεού κι ανθρώπου, και συνάμα η λαχτάρα της φίλιωσης».

«Ο Πειρασμός νικήθηκε...»

Στις 585 σελίδες του βιβλίου που πρωτοεκδόθηκε το 1955 από τις εκδόσεις «Δίφρος» και ξεσήκωσε θύελλα αντιδράσεων, έγινε ταινία από τον Μάρτιν Σκορσέζε και κυκλοφορεί από τις εκδόσεις «Καζαντζάκη» με εξαιρετικό πια επίμετρο από τον δρ Πάτροκλο Σταύρου [παράρτημα με αποσπάσματα από την επίσημη Εφημερίδα των Συζητήσεων της Βουλής, των συζητήσεων κατά το 1955 στη Βουλή των Ελλήνων για τον Νίκο Καζαντζάκη, κατόπιν τής καταφοράς τής Ιεράς Συνόδου τής Εκκλησίας της Ελλάδος εναντίον του], όλη η ζωή του Χριστού και η διαδρομή του μέχρι τη σταύρωση. Οι απόστολοι, η επιλογή τους, η ιδιάζουσα περίπτωση του Ιούδα. Η Μαρία Μαγδαληνή, η εποχή, οι ζηλωτές και το θείο μαρτύριο. Τα μεγάλα ερωτηματικά που επαναλαμβάνονται με επιτακτικό τρόπο, ποιητικά και με φλόγα, πάλι και πάλι:«Κοιμήσου ανέγνοια, είπε. αύριο κι οι δυο μας έχουμε πολλή δουλειά.εσύ θα πάρεις τη στράτα να ζητάς τη λύτρωσή σου. κι εγώ θα πάρω μιαν άλλη στράτα, την εδικιά μου, να ζητώ κι εγώ τη λύτρωση. Καθένας και τη στράτα του. ποτέ πια δε θα ξανασμίξουμε.καληνύχτα» Η Μαρία Μαγδαληνή στον Ιησού.

«-Και δεν φοβάσαι τον θάνατο;

-Γιατί να τον φοβηθώ, Ιούδα, αδελφέ μου; Ο θάνατος δεν είναι μια πόρτα που κλείνει, είναι μια πόρτα που ανοίγει και μπαίνεις μέσα.

-Πού μέσα;

-Στον κόρφο του Θεού.

Ο Ιούδας αναστέναξε φουρκισμένος: «Δεν πιάνεται ετούτος», συλλογίστηκε, «δεν πιάνεται γιατί δεν φοβάται τον θάνατο» Ο Ιούδας συναντά τον Ιησού.

Ο συγγραφικός στόχος εξάλλου, σαφής, απ’ τον πρόλογο: «Για να δώσω ένα ανώτατο πρότυπο στον αγωνιζόμενο άνθρωπο, για να δείξω πως δεν πρέπει να φοβάται τον πόνο, τον πειρασμό και το θάνατο, γιατί όλα αυτά μπορεί να νικηθούν, νικήθηκαν κιόλα, γράφτηκε το βιβλίο ετούτο. Ο Χριστός πόνεσε, κι από τότε ο πόνος άγιασε. πολέμησε, ως την τελευταία στιγμή, ο Πειρασμός να τον πλανέψει, κι ο Πειρασμός νικήθηκε. σταυρώθηκε ο Χριστός, κι από τότε νικήθηκε ο θάνατος»? Και το αποτέλεσμα, αυτό που υπήρξε και η συγγραφική πρόθεση: «Το βιβλίο τούτο δεν είναι βιογραφία, είναι εξομολόγηση του αγωνιζόμενου ανθρώπου. Δημοσιεύοντάς το έκαμα το χρέος μου. το χρέος ενός ανθρώπου που πολύ αγωνίστηκε, πολύ πικράθηκε στη ζωή του και πολύ έλπισε. Είμαι βέβαιος πως κάθε λεύτερος άνθρωπος που θα διαβάσει το βιβλίο ετούτο, το γεμάτο αγάπη, θ’ αγαπήσει περισσότερο παρά ποτέ το Χριστό». Μια ιστορία που μπορεί να αποτελεί και μεθοδολογία ζωής με το εξής πρόσταγμα: «Βάλε το μαχαίρι στο θηκάρι του, τον πρόσταξε. αν με μαχαίρι απαντούμε στο μαχαίρι, ποτέ δεν θα πάψουν στον κόσμο οι μαχαιριές».

ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΕΛΕΝΗ ΓΚΙΚΑ, 11.1.2014

Ο «Πειρασμός» γεννήθηκε στην Αίγινα

«Η δυαδική υπόσταση του Χριστού στάθηκε για μένα πάντα βαθύ, ανεξερεύνητο μυστήριο. η λαχτάρα, η τόσο ανθρώπινη, η τόσο υπεράνθρωπη, να φτάσει ο άνθρωπος ως το Θεό – ή, πιο σωστά: να επιστρέψει ο άνθρωπος στο Θεό και να ταυτιστεί μαζί του. η νοσταλγία αυτή, η τόσο μυστική και συνάμα τόσο πραγματική, άνοιγε μέσα μου πληγές και πληγές μεγάλες», γράφει ο Καζαντζάκης στον πρόλογο από το μυθιστόρημα «Ο τελευταίος πειρασμός».

«Τέλεψα ένα νέο βιβλίο: Ο τελευταίος Πειρασμός, για το Χριστό. Ηθελα να γλιτώσω από το θέμα αυτό που πάρα πολύ βάσταξε μέσα μου η δυναστεία του. Γλίτωσα», έγραφε σε επιστολή του ο Νίκος Καζαντζάκης γι

«Τέλεψα ένα νέο βιβλίο: Ο τελευταίος Πειρασμός, για το Χριστό. Ηθελα να γλιτώσω από το θέμα αυτό που πάρα πολύ βάσταξε μέσα μου η δυναστεία του. Γλίτωσα», έγραφε σε επιστολή του ο Νίκος Καζαντζάκης για τη δημιουργία του σπουδαίου βιβλίου του

«Η έμπνευση του Νίκου Καζαντζάκη να ασχοληθεί με τη συγγραφή μυθιστορηματικού βιβλίου για τη ζωή του Χριστού μαρτυρείται τον καιρό της γερμανικής κατοχής, τον Μάιο του 1942, στην Αίγινα, όπου ο Κρητικός συγγραφέας έζησε περίπου είκοσι χρόνια, από το 1926 έως το 1946. Θα το ονόμαζε «Τ’ Απομνημονεύματα του Χριστού». Γράφει σε γράμμα του από την Αίγινα, στις 16 Μαΐου 1942, στον Παντελή Πρεβελάκη στην Αθήνα: «Καινούργιος δαίμονας έπεσε πάλι απάνω μου, κι αποφάσισα να γράψω ένα βιβλίο: Τ’ Απομνημονεύματα του Χριστού. Αρχισα κιόλας την documentation, με την πρόθεση φυσικά να την ξεχάσω δημιουργώντας. Αν μπορέσω, λέω να γίνει καλό έργο. κι όσο μπορώ, δε θα βιαστώ», γράφει στο επίμετρο του βιβλίου ο δρ Πάτροκλος Σταύρου. Στο ίδιο επίμετρο, διαβάζουμε: «Δεν βιάστηκε, όμως, και αφήκε την ιδέα του μυθιστορήματος να κυοφορείται μέσα του για οκτώ ολόκληρα χρόνια. Εχουμε τη σχετική μαρτυρία του, πάλιν σε γράμμα του προς τον φίλο του Παντελή Πρεβελάκη, στις 11 Νοεμβρίου 1950, από την Αντίπολη (Antibes) της νότιας Γαλλίας, καθώς ένιωθε μέσα του τις «ωδίνες» του Τρίτου Φάουστ: «Μα για το 1951 θ’ αρκεστώ στον Τελευταίο Πειρασμό, ο πιθανός τίτλος του βιβλίου που άρχισα». Στις 5 Ιουλίου 1951 αγγέλλει στον φίλο του το ευχάριστο νέο: «τέλεψα ένα νέο βιβλίο: Ο τελευταίος Πειρασμός, για το Χριστό. ήθελα να γλιτώσω από το θέμα αυτό που πάρα πολύ βάσταξε μέσα μου η δυναστεία του. Γλίτωσα». Λυτρωμένος πλέον σκέφτεται να ανέβει στο βουνό -συνήθιζε να κάνει δημιουργικές «διακοπές» και καταφυγές σε βουνά- για να ξαναρχίσει τον Τρίτο Φάουστ. Αλλά όπως συνήθιζε, έγραφε και ξαναέγραφε τα βιβλία του μέχρις ότου δώσει σ’ αυτά την τελική μορφή, και Ο τελευταίος Πειρασμός δεν θα αποτελούσε εξαίρεση. Στις 22 Οκτωβρίου 1951 ξαναγράφει στον φίλο του πως τελειώνει «την τελευταία γραφή του Τελευταίου Πειρασμού».

Η αναζήτηση εκδότη

Το έργο τέλειωσε και αναζητεί εκδότη. Ο Καζαντζάκης το έστειλε στον Κίμωνα Θεοδωρόπουλο, ο οποίος είχε τον νέο εκδοτικό οίκο «Αετός» που διαδέχθηκε τον «Πυρσό», αλλά πολύ σύντομα κρίνει πως δεν ήταν η κατάλληλη στιγμή να προχωρήσει τότε στην έκδοση του βιβλίου του στην Ελλάδα. Ζωηρό ενδιαφέρον θα δείξει και ο Εκδοτικός Οίκος Δ. Δημητράκου. Εχοντας πάντα κατά νου «Τα Απαντά του» (υπολόγιζε, η έκδοση των Απάντων του να γίνει σε δεκαέξι τόμους, σε διάστημα τεσσάρων ετών), «Ο Τελευταίος Πειρασμός» θα εκδοθεί από τις εκδόσεις «Δίφρος», τελικά, και τον Γιάννη Γουδέλη.

Ο «Πειρασμός» γεννήθηκε στην Αίγινα

«Ο Τελευταίος Πειρασμός» -όπως γράφει στο επίμετρο ο δρ Πάτροκλος Σταύρου- «δεν άργησε να αρχίσει τον γύρο του κόσμου σε ξένες μεταφράσεις. Πρώτα μεταφράστηκε στα σουηδικά, από τον Borje Knos, και στα νορβηγικά, από τον Aksel Akselson, το 1951, και εκδόθηκε στη Στοκχόλμη και στο Οσλο».

«Ο Τελευταίος Πειρασμός» υπογραμμίζει: «είναι έργο της ώριμης ηλικίας του Νίκου Καζαντζάκη. Το τέλειωσε στα εξήντα οκτώ του χρόνια, έξι ακριβώς χρόνια πριν από τον θάνατό του. Από τα παιδικά του χρόνια, ο Χριστός ήταν πάντοτε μπροστά στα μάτια και στην ψυχή του. Σε ένα σημείωμά του έγραψε ότι ο Χριστός πάντοτε τον «κυνηγούσε», με την έννοια ότι διαρκώς τον απασχολούσε».

«Το βιβλίο τούτο δεν είναι βιογραφία, είναι εξομολόγηση του αγωνιζόμενου ανθρώπου», όπως θα γράψει ο ίδιος ο Νίκος Καζαντζάκης στον πρόλογό του: «Δημοσιεύοντάς το έκαμα το χρέος μου, το χρέος ενός ανθρώπου που πολύ αγωνίστηκε, πολύ πικράθηκε στη ζωή του και πολύ έλπισε. Είμαι βέβαιος πως κάθε λεύτερος άνθρωπος που θα διαβάσει το βιβλίο ετούτο, το γεμάτο αγάπη, θ’ αγαπήσει περισσότερο παρά ποτέ, καλύτερα παρά ποτέ, το Χριστό».

ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΕΛΕΝΗ ΓΚΙΚΑ, 7.1.2014

 

Ο Χριστός Ξανασταυρώνεται

Στο βιβλίο Ο Χριστός Ξανασταυρώνεται ο συγγραφέας περιγράφει μυθιστορηματικά τον εμφύλιο πόλεμο, χωρίς εμφανείς αναφορές.

Ο Χριστός Ξανασταυρώνεται

Σύμφωνα με τον Bien, Ο Χριστός Ξανασταυρώνεται είναι η ίδια ιστορία με τους Αδερφοφάδες με ορισμένα περιττά μυθολογικά φκιασίδια αλλά χωρίς το σύγχρονο ένδυμα και το ρεαλιστικό προσωπείο των Αδερφοφάδων στην προκειμένη περίπτωση έχουμε -πάλι- μια σταύρωση ενός κοινωνικού διαφωτιστή συνειδήσεων και ιδεών. Συνάμα με τις αναφορές στον εμφύλιο ελληνικό αδερφοσπαραγμό, ο συγγραφέας συμφύρει ρητές αναφορές στη Μικρασιατική Καταστροφή με έμμεσους υπαινιγμούς στη Γερμανική Κατοχή.

Στο έργο του ο Καζαντζάκης κατόρθωσε να δημιουργήσει ένα λογοτεχνικά μεταφορικό μυθιστόρημα που πηγάζει από την περιγραφή των Παθών του Θεανθρώπου Ο Χριστός Ξανασταυρώνεται αποτελεί μια ιστορία με επικά και ρεαλιστικά στοιχεία το σύμβολο του ανθρώπου που καταδιώκεται και βασανίζεται, που θυσιάζεται και αγωνίζεται υπέρ του Ανθρώπου και της Ελευθερίας: τα Θεανθρώπινα Πάθη του Χριστού προσωποποιούνται μυθιστορηματικά στο πρόσωπο ενός νέου αγνού αγράμματου βοσκόπουλου, ο οποίος κατορθώνει με ασκητική αγιότητα να προβάλει την έννοια της ανθρωπιάς και της θυσίας ως σύμβολα διαρκούς δράσης και αέναης αναζήτησης.

Η μυθιστορηματική δομή χαρακτηρίζεται από πλεονασματική αρτιότητα, ενώ τα έντονα συναισθήματα που διαποτίζουν τις περιγραφές και τα πρόσωπα του κειμένου δημιουργούν σκηνές εξαιρετικής αξίας, τόσο από την άποψη της λογοτεχνίας όσο και από την άποψη της γενικότερης διδασκαλίας ιδεών και ιδανικών της μυθιστορίας. Επιπρόσθετα, ο Νίκος Καζαντζάκης με εξαιρετική λογοτεχνική και συγγραφική δεξιότητα καταφέρνει να σκιαγραφήσει χαρακτήρες με έντονα ρεαλιστικά και φανταστικά στοιχεία, οι οποίοι παρουσιάζονται ως ήρωες και ως «αντι-ήρωες»: στοιχεία και χαρακτηριστικά που συνυπάρχουν και ενυπάρχουν σε κάθε σημείο του έργου.

Ο Νίκος Καζαντζάκης στην Barcelonette, κοντά στο Sauze, στη Γαλλία (1954). (Το φωτογραφικό υλικό προέρχεται από τo Αρχείο του Μουσείου Καζαντζάκη και το Αρχείο των Εκδόσεων Καζαντζάκη)

Ο Νίκος Καζαντζάκης στην Barcelonette, κοντά στο Sauze, στη Γαλλία (1954). (Το φωτογραφικό υλικό προέρχεται από τo Αρχείο του Μουσείου Καζαντζάκη και το Αρχείο των Εκδόσεων Καζαντζάκη)

Οι ήρωες

Εκφραστής των ηρώων του μυθιστορήματος είναι ο Μανολιός: ένας αγράμματος βοσκός, που εκφράζει τη λαϊκή αρχή, έχει χαρακτήρα προσφιλή και φανερώνει κυρίως μια ασκητική αγιότητα ως υπερ-ανθρώπινη συμπεριφορά, αναδεικνύοντας εξαιρετική κοινωνική δράση ενός ήρωα με πρόσωπο αγγελικό, καθώς προβάλλει ιδιαίτερα το νόημα της θυσίας και την έννοια του καλού και του ηθικού, ενώ εκφράζεται με λαϊκό ύφος.

Οι αντι-ήρωες

Προσωποποίηση των αντι-ηρώων της ιστορίας είναι ο παπα-Γρηγόρης: ένας γραμματιζούμενος ιερέας, που εκφράζει την εξουσιαστική αρχή, έχει χαρακτήρα εχθρικό και φανερώνει κυρίως μια φαρισαϊκή θρησκευτικότητα ως υπο-ανθρώπινη συμπεριφορά, αναδεικνύοντας φασιστική θρησκευτική δράση ενός ήρωα με προσωπείο δαιμονικό, καθώς προβάλλει ιδιαίτερα το νόημα της προδοσίας και την έννοια του κακού και του ανήθικου, ενώ εκφράζεται με ψευδολόγιο ύφος.

Το ζεύγος Καζαντζάκη καταφθάνει στην πρεμιέρα συνοδευόμενο από τη Μελίνα Μερκούρη και τον Ζυλ Ντασσέν

Το ζεύγος Καζαντζάκη καταφθάνει στην πρεμιέρα συνοδευόμενο από τη Μελίνα Μερκούρη και τον Ζυλ Ντασσέν

Ο Μανολιός αποτελεί σύμβολο της ανθρώπινης αυτοθυσίας για το καλό και το δίκαιο, ενώ ο παπα-Γρηγόρης είναι το σύμβολο της υπερεξουσίας του κακού και του άδικου. Οι αντρικοί χαρακτήρες του έργου, λοιπόν, παρουσιάζουν το ελληνικό αδερφοφάγωμα και τον εμφύλιο αλληλοσπαραγμό? μέσα από τις ιστορικά αντιτιθέμενες δράσεις και αντιδράσεις προβάλλεται με τρόπο λογοτεχνικά εξαιρετικό το νόημα της θυσίας ως αυτοδιάθεσης και το νόημα της εξουσίας ως κατάχρησης.

Οι λοιποί ήρωες

Στο έργο οι ήρωες σχεδόν στην ολότητά τους αποτελούν σημεία ενός διπολικού και αντιθετικού συνεχούς που δημιουργεί τη λογοτεχνική ασάφεια των χαρακτήρων και των προσωπικοτήτων τους: τα αντιθετικά αυτά ζεύγη χρωματίζουν εντονότερα τα επικά, βιβλικά, θεολογικά και μυθιστορηματικά στοιχεία των χαρακτήρων του μυθιστορήματος.

Η αφίσα της κινηματογραφικής μεταφοράς του Ο Χριστός Ξανασταυρώνεται. Η ταινία προβλήθηκε στο Φεστιβάλ των Κανών το 1957, με τίτλο «Αυτός που πρέπει να πεθάνει» («He who must die»)

Η αφίσα της κινηματογραφικής μεταφοράς του Ο Χριστός Ξανασταυρώνεται. Η ταινία προβλήθηκε στο Φεστιβάλ των Κανών το 1957, με τίτλο «Αυτός που πρέπει να πεθάνει» («He who must die»)

Μέσα στις σελίδες του βιβλίου αποκαλύπτονται και περιγράφονται έννοιες ανθρώπινα σημαντικές όπως πατρίδα, φυλή, ανθρωπιά, αγώνας, θυσία, ελευθερία, θάνατος. Η μυθιστορία του Χριστός Ξανασταυρώνεται αποτελεί αφενός μια ιστορία αυτοθυσιαστικής δράσης και αφετέρου μια ιστορία αγώνα υπέρ της ανθρώπινης ελευθερίας σε οποιοδήποτε επίπεδο -άλλωστε η ελευθερία σε τελευταία ανάλυση νοείται ποικιλοτρόπως.

Η αφηγηματική δομή του Χριστός Ξανασταυρώνεται προσομοιάζει περισσότερο με δομή μιας επικής αλληγορίας παρά με δομή λογοτεχνικού μυθιστορήματος, αφού -όπως αποδεικνύεται με μια πρώτη ανάγνωση- βασίζεται κυρίως σε παρατακτική εξιστόρηση γεγονότων και επεισοδίων παρά σε σύνθεση φανταστικών ιστοριών. Η μυθιστορηματική αλληγορία του Χριστού αποτελεί μια μορφή συγγραφικής επιτομής του έργου του Καζαντζάκη, αφού προβάλλει άμεσα και έμμεσα τις ατομικές, πνευματικές, ιδεολογικές και φιλοσοφικές απόψεις του Κρητικού συγγραφέα.

Ο Χριστός Ξανασταυρώνεται

Ο Καζαντζάκης κατάφερε να συνθέσει μια ιδιότυπη μεταφυσικά φιλοσοφική λογοτεχνική πραγματεία, που ισορροπεί ανάμεσα στον μύθο και στην ιστορία, και κυρίως ανάμεσα σε μια ανθρώπινη ρεαλιστικότητα και μια θεολογική πνευματικότητα, πραγματοποιημένη με μια «υπερ-οντοτική» μυθιστορηματική μορφή.

Η λογοτεχνική προσέγγιση του έργου αποτελεί μια περιοχή με έντονη υποκειμενική ασάφεια? ο συγγραφέας περίτεχνα αποκαλύπτει τον χώρο, τον χρόνο και τα πρόσωπα του έργου με τρόπο έντονα δραματικό, δημιουργώντας τραγικές σκηνές οι οποίες καταδεικνύουν μια πολύπτυχη κινηματογραφική δράση.

Για τον λόγο αυτό, οι αναγνώσεις του βιβλίου Ο Χριστός Ξανασταυρώνεται είναι μαθηματικά τόσες σε αριθμό όσοι και οι πιθανοί αναγνώστες του. Το σημαντικό γεγονός όμως είναι ότι φανερώνεται η πραγματική γοητεία της λογοτεχνίας: το μήνυμα του συγγραφέα μεταφέρεται και μεταδίδεται με άπειρους τρόπους προκειμένου να ικανοποιήσει την ψυχή του κάθε -μοναδικού- αποδέκτη.

Αυτός που πρέπει να πεθάνει

Το βιβλίο Ο Χριστός Ξανασταυρώνεται αποτελεί ένα από τα πλέον γνωστά έργα του Νίκου Καζαντζάκη τόσο στον ελλαδικό χώρο όσο και στο εξωτερικό. Η διεθνής απήχηση και η διαχρονική ανταπόκριση του έργου του Νίκου Καζαντζάκη αποδεικνύεται συνεχώς τόσο από την πληθώρα των εκδόσεών του σε ξένες γλώσσες όσο και από την πρόσληψη και μετάπλαση του έργου του σε άλλες τέχνες.

Στη μουσική

Με το έργο έχουν ασχοληθεί σε μορφή μουσικής και σε μορφή όπερας ο Bohuslav Martinu, ο Szokolay Sandor και ο Louis Durey.

Στο θέατρο

Οι ήρωες του Νίκου Καζαντζάκη διασκευάστηκαν αρκετές φορές και αναπαραστάθηκαν σε ελληνικές και διεθνείς σκηνές σε περίπου 12 παραγωγές. Μία από τις πιο σημαντικές ήταν η παράσταση από το Ελληνικό Λαϊκό Θέατρο Μάνου Κατράκη το 1956, σε διασκευή Νότη Περγιάλη – Γεράσιμου Σταύρου, σε σκηνοθεσία Τάκη Μουζενίδη, μουσική Φοίβου Ανωγειανάκη και σε σκηνικά Σπύρου Βασιλείου. Ο θίασος γιόρτασε τις 100 παραστάσεις του έργου, παρουσία της Ελένης Καζαντζάκη και του Ι. Θ. Κακριδή.

Στον κινηματογράφο

Το μυθιστόρημα Ο Χριστός Ξανασταυρώνεται έχει διεθνώς κινηματογραφικά παρασταθεί με τον τίτλο Αυτός που πρέπει να πεθάνει (ο πρωτότυπος τίτλος στα γαλλικά Celui qui doit mourir), σε σκηνοθεσία του αριστουργηματικού Jules Dassin, σε σενάριο των Ben Barzman, Jules Dassin & Andre Obey και σε μουσική του Georges Auric, ενώ ο παραγωγός της ταινίας ήταν ο Henri Berard. Οι ηθοποιοί που ενσάρκωσαν τους ήρωες του έργου είναι: Pierre Vaneck -Μανολιός, Maurice Ronet – Μιχελής, Roger Hanin – Παναγιώταρος, Μελίνα Μερκούρη – χήρα Κατερίνα, Rene Lefevre – Γιαννακός, Lucien Raimbourg – Κωνσταντής, Gert Frobe – Πατριαρχέας, Fernand Ledoux – παπα-Γρηγόρης, Jean Servais – παπα-Φώτης, Carl Mohner – Αγάς και πολλοί άλλοι.

Η ταινία προβλήθηκε στο Φεστιβάλ των Κανών το 1957 και στην πρεμιέρα παραβρέθηκε το ζεύγος Καζαντζάκη. Η μνημειώδης αυτή κινηματογραφική μεταφορά των Παθών του Χριστού αποτέλεσε μια παγκόσμια επιτυχία που προκάλεσε πλήθος αντιδράσεων -κυρίως αρνητικών- εξαιτίας του ειδικού θεολογικού θέματος του έργου. Παρ’ όλα αυτά, ο Καζαντζάκης είναι ένας από τους πλέον αναγνωρισμένους Ελληνες συγγραφείς σε διεθνή κλίμακα.

Αστερίσκοι

Ερχεται σε νέα σύγχρονη έκδοση

* Οι Εκδόσεις Καζαντζάκη πρόκειται μέσα στο 2014 να επανεκδώ­σουν σε μια καινούρια σύγχρονη έκδοση το βιβλίο Ο Χριστός Ξανασταυρώνεται με εισαγωγή της Ερασμίας Σταυροπούλου, καθηγήτριας Νεοελληνικής Φιλολογίας του Πανεπιστη­μίου Αθηνών. Η επιμέλεια του μυθιστορή­ματος αποτελεί εργασία της έμπειρης επιστημονικής ομάδας των εκδόσεων, με κύριο σκοπό την επανακυκλοφορία σε μονοτονικό των απάντων του Νίκου Καζαντζάκη, με εμπλουτισμένο επίμετρο και με πολυτελές χαρτόδετο εξώφυλλο. Ο καινοτόμος προσανατολισμός των εκδόσεων αναδεικνύει το βαθύ αίσθημα σεβασμού τόσο στον Κρητικό συγγραφέα όσο και στον σύγχρονο αναγνώστη.

* Το μυθιστόρημα Ο Χριστός Ξανασταυρώνεται είναι ένα από τα δημοφιλή έργα του Καζαντζάκη και έχει μεταφραστεί μέχρι σήμερα σε 33 γλώσσες: Αγγλικά, Αλβανικά, Αραβικά, Αρμενικά, Βουλγαρικά, Γαλλικά, Γερμανικά, Δανικά, Εβραϊκά, Ιαπωνικά, Ισπανικά, Ιταλικά, Καταλανικά, Κινέζικα, Κορεάτικα, Κροατικά, Νορβηγικά, Ουγγρικά, Ουκρανικά, Ολλανδικά, Περσικά, Πολωνικά, Πορτογαλικά, Ρουμανικά, Ρωσικά, Σερβοκροατικά, Σλοβάκικα, Σουηδικά, Τουρκικά, Τσέχικα, Φιλανδικά, στην ομιλουμένη του Λουξεμβούργου και στην ομιλουμένη της πΓΔΜ.

ΓΡΑΦΕΙ Ο δρ ΝΙΚΟΣ ΜΑΘΙΟΥΔΑΚΗΣ*

nikosmathious@gmail.com

Η συνεργασία ανάμεσα στο «Εθνος της Κυριακής» και στις Εκδόσεις Καζαντζάκη εξακολουθεί να διατηρεί το ένθερμο ενδιαφέρον του αναγνωστικού κοινού, ικανοποιώντας την ολοφάνερη ανάγκη του για κοινωνική, πολιτική, ιδεολογική και λογοτεχνική ανάταση… Το όγδοο βιβλίο της εκδοτικής σειράς είναι Ο Χριστός Ξανασταυρώνεται: ένα έργο που συγκαταλέγεται ανάμεσα στα πιο δημοφιλή μυθιστορήματα του Νίκου Καζαντζάκη -μαζί με τα έργα Βίος και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά, Καπετάν Μιχάλης και Ο Τελευταίος Πειρασμός- τόσο στον ελλαδικό χώρο όσο και στο εξωτερικό.

Και το συγκεκριμένο μυθιστόρημα εκδίδεται μεταπολεμικά αναδεικνύοντας τα καζαντζακικά ιδεώδη: τον αγώνα, την ανθρωπιά και την ελευθερία- βέβαια, αποτελεί και αυτό μία από τις αφορμές για τις αλλεπάλληλες διώξεις του συγγραφέα τόσο από την Πολιτεία όσο και από την Εκκλησία. Το Χριστός Ξανασταυρώνεται ανήκει στα έργα της ωριμότητας του μεγάλου Κρητικού συγγραφέα και είναι ένα από τα πιο σαφώς επιτυχημένα μυθιστορήματά του.

* Ο Νίκος Μαθιουδάκης είναι διδάκτωρ Εφαρμοσμένης Γλωσσολογίας & Λογοτεχνικής Υφολογίας του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης και εργάζεται ως επιστημονικός σύμβουλος των Εκδόσεων Καζαντζάκη.

ΕΘΝΟΣ 4.1.2014

 

ΝΙΚΟΣ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ

«Χωρίς Ιούδα, σταύρωση δε γίνεται»

«Ο Χριστός Ξανασταυρώνεται» (μυθιστόρημα που πρωτοεκδόθηκε από τις εκδόσεις «Δίφρος» το 1954) αποτελεί μια αναπαράσταση του Θείου Δράματος.

«Aφηγούμενος αυτή την ιστορία αγάπης και μίσους, ζήλιας και κακίας, θάρρους και εγκαρτέρησης, ο Καζαντζάκης αποδεικνύει για άλλη μια φορά πως είναι ένας αριστοτέχνης της ρεαλιστικής περιγραφής και της

«Aφηγούμενος αυτή την ιστορία αγάπης και μίσους, ζήλιας και κακίας, θάρρους και εγκαρτέρησης, ο Καζαντζάκης αποδεικνύει για άλλη μια φορά πως είναι ένας αριστοτέχνης της ρεαλιστικής περιγραφής και της δημιουργίας χαρακτήρων», διαβάζουμε στην αγγλική έκδοση του βιβλίου «Ο Χριστός ξανασταυρώνεται»

Κι όπως θα πει ο παπα-Γρηγόρης: «Συνήθεια παλιά, πάππου προσπάππου, στο χωριό μας, κάθε εφτά χρόνια να διαλέγουμε απ’ όλους τους χωριανούς πέντ’ έξι που θα ζωντανέψουν με τα κορμιά τους, σαν έρθει η Μεγάλη Βδομάδα, τα Πάθη του Χριστού».

Σ’ ένα χωριό της Ανατολίας, στη Λυκόβρυση, ένα παμπάλαιο έθιμο απαιτεί από τους κατοίκους να αναβιώνουν τα Πάθη του Χριστού κατά τη Μεγάλη Εβδομάδα.

Ο παπα-Γρηγόρης και οι προεστοί μοιράζουν ρόλους στον βοσκό Μανωλιό – Χρηστό, στον Παναγιώταρο – Ιούδα, σε Πόντιο Πιλάτο και αποστόλους.

Με σπαρταριστούς αλληγορικούς διαλόγους γίνεται η διανομή και αξιοσημείωτη παραμένει η σημειολογική ανάθεση αναλόγως… προσόντων: «Χωρίς Ιούδα, σταύρωση δε γίνεται, και χωρίς σταύρωση ανάσταση δε γίνεται. Ανάγκη πάσα το λοιπόν ένας από τους χωριανούς να θυσιαστεί και να κάνει τον Ιούδα», ο παπα-Γρηγόρης στην προσπάθειά του να πείσει τον Παναγιώταρο να γίνει Ιούδας: «Για να σωθεί ο κόσμος, πρέπει να σταυρωθεί ο Χριστός. για να σταυρωθεί ο Χριστός, πρέπει ένας να τον προδώσει… Βλέπεις το λοιπόν πως, για να σωθεί ο κόσμος ο Ιούδας είναι απαραίτητος.πιο απαραίτητος από κάθε άλλον απόστολο. Ενας απόστολος να λείψει, δεν πειράζει. αν λείψει όμως ο Ιούδας, τίποτα δε γίνεται… Υστερα από το Χριστό, αυτός είναι ο πιο απαραίτητος… Κατάλαβες;».

Το μυθιστόρημα που ξεκινά τη Μεγάλη Εβδομάδα και τελειώνει τα Χριστούγεννα αναβιώνει τα θεία πάθη του Μανωλιού-Χριστού αυτήν τη φορά. Με προδοσίες, θυσία, ακάνθινο στεφάνι, μια μορφή σταύρωσης και ενδιάμεσα ένα χωριό να άγεται και να φέρεται και να φωνάζει «άρον, άρον σταύρωσον αυτόν», η θυσία του Μανωλιού θα μοιάζει σαν θεανθρώπινη γέννα, ο άνθρωπος στη θεϊκή του υπόσταση και το κείμενο γεμάτο από ευαγγελικές ρήσεις, παραβολές, εικόνες σπαρταριστής καθημερινής ζωής, ανθρώπινους αλλά συνάμα και φιλοσοφικούς και θεοσοφικούς διαλόγους. Ενα χωριό σταυρωμένο σε πτώση και ο ένας που θα θυσιαστεί για να σωθούν οι υπόλοιποι.

«Tρυφερό χέρι»

«Το μυθιστόρημα «Ο Χριστός Ξανασταυρώνεται» είναι αναμφίβολα ένα έργο υψηλής καλλιτεχνικής τάξεως, δημιουργημένο από ένα τρυφερό και σταθερό χέρι, και χτισμένο με έντονη δυναμική ισχύ. Ιδίως θαύμασα την ποιητική διακριτικότητα στη διατύπωση των, λεπτών αλλά αλάθευτων, νύξεων στην ιστορία του Χριστιανικού Πάθους. Δίνουν στο βιβλίο το μυθικό υπόβαθρό του, το οποίο αποτελεί ένα τόσο ζωτικό στοιχείο στη σημερινή επική φόρμα…» θα γράψει ο Τόμας Μαν (Νόμπελ Λογοτεχνίας 1929) και ο Αλμπερτ Σβάιτσερ (Νόμπελ Ειρήνης 1952):

«Από τότε που ήμουν μικρό παιδί, κανένας συγγραφέας δεν μου έχει κάνει τόσο βαθειά εντύπωση, όσο ο Νίκος Καζαντζάκης. Το έργο του έχει βάθος και διαχρονική αξία, επειδή (ο Καζαντζάκης) έχει βιώσει πολλά».Και από την αγγλική έκδοση: «Το μυθιστόρημα «Ο Χριστός Ξανασταυρώνεται» έχει όλες τις αρετές του μεγαλείου που έκαναν διάσημο τον «Ζορμπά»: την ποίηση, το όραμα, τη φιλοσοφική κατανόηση των βασικών ανθρώπινων προβλημάτων.

Αλλά φτάνει πολύ πιο μακριά. Μέσα στα στενά όρια ενός Ελληνικού χωριού, που βρίσκεται υπό Τουρκική κατοχή, ολόκληρη η ιστορία τής ανθρωπότητας και του Υιού του Θεού αντικατοπτρίζεται σαν σε καθρέφτη.

Οι χωρικοί, που σχεδιάζουν να διαδραματίσουν τη ζωή τού Χριστού σε ένα μυστηριακό θεατρικό δρώμενο, καταποντίζονται από την αποστολή τους. Ταυτίζονται με τους ρόλους που τους έχουν δοθεί· και, όταν μια ομάδα προσφύγων, που άφησαν τα ερείπια των λεηλατημένων σπιτιών τους, φτάνει στο χωριό ελπίζοντας να βρει προστασία, το δράμα τού Θείου Πάθους γίνεται πραγματικότητα.

Aφηγούμενος αυτή την ιστορία αγάπης και μίσους, ζήλιας και κακίας, θάρρους και εγκαρτέρησης, ο Καζαντζάκης αποδεικνύει για άλλη μια φορά πως είναι ένας αριστοτέχνης της ρεαλιστικής περιγραφής και της δημιουργίας χαρακτήρων Ομως, ο αμείλικτος ρεαλισμός του διαποτίζεται από ένα βαθύ ποιητικό αίσθημα, το οποίο του επιτρέπει από το χάος να δημιουργεί αρμονία, από ένα μικρό χωριό να χτίζει το σύμπαν».

ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΕΛΕΝΗ ΓΚΙΚΑ, 3.1.2014

Ο Χριστός ξανασταυρώνεται

Ο Νίκος Καζαντζάκης γράφει στον Σουηδό φίλο του Borje Knos στις 14 Μαΐου 1954: «Ο »Καπετάν Μιχάλης» τρικυμίζει ακόμα τα αίματα των Ελλήνων· ο μητροπολίτης Χίου το κατάγγειλε ως αισχρό, προδοτικό κι αντιθρησκευτικό και πως βρίζει την… Κρήτη!

Ο Χριστός ξανασταυρώνεται

Η Ορθόδοξη Εκκλησία της Αμερικής συνήλθε και καταδίκασε ως »αισχρότατο», ως άθεο και προδοτικό τον «Τελευταίο Πειρασμό» κι ομολογεί πως δεν τον διάβασε παρά στηρίχτηκε στ’ άρθρα της »Εστίας»!». [Ειδικά για τον Καπετάν Μιχάλη, η Ιερά Αρχιεπισκοπή Βορείου και Νοτίου Αμερικής καταδίκασε μεθ’ ύβρεων τον… «Καπετάν Μιχάλη… Μαυρίδη!». Ο Μαυρίδης ήταν ο πρώτος εκδότης του βιβλίου και, μη έχοντας καν διαβάσει το βιβλίο, θεώρησαν και τον εκδότη ως τίτλο του βιβλίου, καθώς ο εκδότης τοποθέτησε στο εξώφυλλο κάπως κοντά το όνομά του στον τίτλο!].

Ολα αυτά δεν ήταν παρά μονάχα η αρχή: «Στη δεκαετία τού 1950 η Καθολική Εκκλησία ανέγραψε τον »Τελευταίο Πειρασμό» στον Κατάλογο Απαγορευμένων Βιβλίων. Παραλλήλως, και επί δέκα περίπου χρόνια, οι Ελληνικές Κυβερνήσεις καταπολεμούσαν μέχρι παρεμβάσεως στον Βασιλέα της Σουηδίας την υποψηφιότητα του Νίκου Καζαντζάκη για το Βραβείο Νόμπελ και τελικά κατάφεραν να ματαιώσουν την απονομή του σ’ αυτόν».

Γράφει ο Καζαντζάκης από την Αντίπολη στον Πρεβελάκη στην Αθήνα, στις 9 Μαΐου: «Ενθουσιασμένος ο Γερμανός εκδότης μου, μου τηλεγράφησε προχτές πως έβαλε ο Πάπας στον Index τον Τελευταίο Πειρασμό. Τι υποκρισία, τι σαπίλα πρέπει να ‘χει ο κόσμος ετούτος για να μην μπορεί ν’ ανεχτεί ένα βιβλίο γραμμένο με τόση φλόγα κι αγνότητα! Τι ξεπεσμένη κι η πνεματική κι ηθική Ελλάδα για να με θεωρούν [……] ανήθικο και προδότη! Γρήγορα περιμένω κι η Ορθόδοξη Εκκλησία να με αφορίσει? χαρά και περηφάνια κι ελευτερία μεγάλη. Χαίρουμαι να βλέπω να πολιορκούν και να τοξεύουν τον ίσκιο μου».

«Μου δώσατε μιαν κατάρα, άγιοι Πατέρες, σας δίνω εγώ μιαν ευχή: Σας εύχομαι να ’ναι η συνείδησή σας τόσο καθαρή όσο είναι η δική μου, και να ’στε τόσο ηθικοί και θρήσκοι όσο είμαι εγώ», έγραφε ο Νίκος

«Μου δώσατε μιαν κατάρα, άγιοι Πατέρες, σας δίνω εγώ μιαν ευχή: Σας εύχομαι να ’ναι η συνείδησή σας τόσο καθαρή όσο είναι η δική μου, και να ’στε τόσο ηθικοί και θρήσκοι όσο είμαι εγώ», έγραφε ο Νίκος Καζαντζάκης για την καταδίκη των βιβλίων του από την Εκκλησία

Ξαναγράφει ο Καζαντζάκης στον Πρεβελάκη, τον Μάιο του 1954: «Στην Επιτροπή του Index στο Βατικανό τηλεγράφησα τη φράση του Τερτυλλιανού: »Ad tuum, Domine, tribunal appello». Την ίδια φράση αποτείνω και στην Ορθόδοξη Εκκλησία: »Στο δικαστήριό Σου, Κύριε, κάνω έφεση!». Για τους δικούς μας Μητροπολιτάδες και Δεσποτάδες, προσθέτω τούτο: Μου δώσατε μιαν κατάρα, άγιοι Πατέρες, σας δίνω εγώ μιαν ευχή: Σας εύχομαι να ‘ναι η συνείδησή σας τόσο καθαρή όσο είναι η δική μου, και να ‘στε τόσο ηθικοί και θρήσκοι όσο είμαι εγώ».

«Η Εκκλησία της Ελλάδος όχι μόνον τον »Τελευταίο Πειρασμό» καταδίκασε, αλλά και τον »Καπετάν Μιχάλη» και το »Ο Χριστός Ξανασταυρώνεται, και ζήτησε την απαγόρευση της κυκλοφορίας των βιβλίων του Νίκου Καζαντζάκη. Ετοίμασαν αφορισμό του, έφθασαν στο τελευταίο στάδιο της αποτρόπαιας πράξης, αλλά ευτυχώς δεν την αποτόλμησαν. Είπαν ότι έπρεπε να τον δικάσει η Εκκλησία της Κρήτης, αφού ο Καζαντζάκης ήταν Κρητικός, και η Εκκλησία της Κρήτης υπάγεται στο Οικουμενικό Πατριαρχείο. Είπαν, ακόμη, να τον δικάσει ο Οικουμενικός Πατριάρχης, αφού ο συγγραφέας ζούσε στην Ευρώπη. Εντέλει, ο Καζαντζάκης δεν αφορίσθηκε», μας λέει η διευθύντρια των Εκδόσεων Καζαντζάκη, Νίκη Σταύρου.

Οι διωγμοί

Ομως οι διωγμοί δεν σταματούσαν σε θρησκευτικά θέματα. Γράφει η Ελένη Καζαντζάκη: «Ξέρει πόσο οι δεξιοί τον υποψιάζουνται και τον κατηγορούν για πληρωμένο κομμουνιστή από τη Μόσχα. Ξέρει επίσης πολύ καλά πως οι αριστεροί δεν τον θέλουν, γιατί είναι… μυστικιστής. Ωστόσο, δεν ήξερε ακόμα πως οι αρχηγοί του ΚΚΕ τον κατηγορούσαν για πράχτορα της Ιντέλλιτζενς Σέρβις».

«Αλλά και νεκρός εδιώκετο ο Καζαντζάκης. Οταν η σορός του μετεφέρθη σιδηροδρομικώς στην Αθήνα, η Εκκλησία αρνήθηκε να τον δεχθεί σε εκκλησία τη νύκτα και τον απέθεσαν σ’ ένα νεκροθάλαμο στο Α΄ Νεκροταφείο, εν αναμονή τής αεροπορικής μεταφοράς του στο Ηράκλειο την επόμενη ημέρα. Εκεί τον ξαγρύπνησαν η γυναίκα του Ελένη Ν. Καζαντζάκη και δυο-τρεις φίλοι. Στην Τάπια Μαρτινέγκο, μετά την κανονική νεκρώσιμη ακολουθία στον Μητροπολιτικό ναό τού Ηρακλείου, ένας κληρικός έψαλε δέηση κατά τον ενταφιασμό του, ο στρατιωτικός ιερέας, ο παπα-Σταύρος Καρπαθιωτάκης. Για την πράξη του αυτή τιμωρήθηκε από τον Υπουργό Εθνικής Αμύνης με δυσμενή μετάθεση στην Ηπειρο», μας υπενθυμίζει η κυρία Σταύρου.

Και όσο για την ιστορία και την ειρωνεία της: τα έργα του Καζαντζάκη κοσμούν σήμερα την Πατριαρχική Βιβλιοθήκη. Και τα βιβλία του «Καπετάν Μιχάλης» και «Ο Χριστός Ξανασταυρώνεται» βρίσκονται «για διδακτική χρήση» στα Ελληνικά Κοινοτικά Σχολεία της Αμερικής.

ΕΛΕΝΗ ΓΚΙΚΑ, 2.1.2014

 

ΝΙΚΟΣ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ

Αναζητητής της αλήθειας του Θεού

«Η πρώτη μου λαχτάρα στάθηκε η λεφτεριά, η δεύτερη, που κρυφά μέσα μου ακόμα αποκρατάει και με βασανίζει, η δίψα της αγιοσύνης.

«Είναι τόση η μνεία του Χριστού στη θεματολογία του Καζαντζάκη, ώστε μερικοί μελετητές προχώρησαν στην επισήμανση χριστολογικού κύκλου στην καζαντζακική εργογραφία», έγραφε ο Πάτροκλος Σταύρου

«Είναι τόση η μνεία του Χριστού στη θεματολογία του Καζαντζάκη, ώστε μερικοί μελετητές προχώρησαν στην επισήμανση χριστολογικού κύκλου στην καζαντζακική εργογραφία», έγραφε ο Πάτροκλος Σταύρου

Hρωας συνάμα κι άγιος, να το ανώτατο πρότυπο του ανθρώπου, από παιδί είχα στερεώσει από πάνω μου, στο γαλάζιο αγέρα, το πρότυπο ετούτο» («Αναφορά στον Γκρέκο»).«Aδικα, άδικα Χριστέ μου, μουρμούρισε/ Κοντεύουν δυο χιλιάδες χρόνια, κι ακόμα? ακόμα σε σταυρώνουν. Πότε θα γεννηθείς, Χριστέ μου, να μη σταυρωθείς πια, να ζεις μαζί μας αιώνια;» διαβάζουμε περίπου στο τέλος του μυθιστορήματος και όπως επισημαίνει ο δρ Πάτροκλος Σταύρου, στο επίμετρό του: «Παιδιόθεν μέχρι τέλους του βίου του ο Νίκος Καζαντζάκης υπήρξε ένθεος. Τη θεότητα εβίωσε εντός του, αλλά και την αναζητούσε εκτός του, στον περιβάλλοντα και στον συμπαντικό χώρο, καθ’ όλο το φωτεινό διάστημα που το λένε Ζωή και οριοθετείται από τη σκοτεινή άβυσσο του ερχομού μας και τη σκοτεινή άβυσσο της κατάληξής μας».

«Είναι τόση η μνεία του Χριστού στη θεματολογία του Καζαντζάκη, ώστε μερικοί μελετητές προχώρησαν στην επισήμανση χριστολογικού κύκλου στην καζαντζακική εργογραφία», αποκαλύπτει ο Πάτροκλος Σταύρου στο επίμετρό του: «Στη χριστολογική πεζογραφία του εντάσσεται [εκτός από το "Ο Χριστός ξανασταυρώνεται"] και "Ο Τελευταίος Πειρασμός" και "Ο Φτωχούλης του Θεού". Στη θεατρική συγγραφή του, η τραγωδία "Χριστός". Στην ποίησή του το ίδιο: στις "Τερτσίνες", το ποίημα "Χριστός". Ακόμη και στην "Οδύσσειά" του (ραψωδία Φ) οδηγεί τον Οδυσσέα του στην Παλαιστίνη και τον έχει να συναντιέται και να συνδιαλέγεται με τον Ιησού με τη μορφή ενός "λιγνού λιγνού απάρθενου, με λάβρα αλαφομάτια" [?] Σε ταξιδιωτικά του υπάρχει παρουσία του πράου Χριστού, ενώ στο φιλοσοφικό του "Συμπόσιον" αποτυπώνονται ύμνοι του στην Παναγία».

«Μόνιμη πηγή»

Αναζητητής της αλήθειας του Θεού

«Η διά βίου ενασχόληση του Ν. Καζαντζάκη με θέματα χριστιανικά και οδηγό τη χριστιανική Βίβλο είναι κάτι που όχι μόνο δεν μπορεί ν’ αγνοηθεί, αλλ’ αντιθέτως πρέπει σαφώς να αναγνωριστεί ως βάση, προϋπόθεση και μόνιμη πηγή του όλου έργου του», υποστηρίζει ο καθηγητής στη Θεολογική Σχολή του Πανεπιστημίου Αθηνών, Κωνσταντίνος Ι. Μπελέζος. «Αναζητητής μέχρι θανάτου της αλήθειας του Θεού και του ανθρώπου, ο Κρητικός δημιουργός διεγειρόταν κι εμπνεόταν ταυτόχρονα από την αμεσότητα και την ποιητική της Βίβλου, ταυτιζόταν με τους πρωταγωνιστές της, μετέφερε τις λέξεις και τις ιδέες της στον δικό του κώδικα, έπλαθε νέες ιστορίες, συμπλήρωνε τις παλαιές, αγωνιζόταν να δώσει υπαρκτική και λογοτεχνική υπόσταση στους χαρακτήρες της, να αναμετρηθεί απέναντί της ο ίδιος, εν τέλει, με τον εαυτό του».

«Αναρίθμητες είναι οι εκφράσεις της Αγίας Γραφής, ιδίως δε της Καινής Διαθήκης, αυτούσιες ή σε παραλλαγή, που θέτει ο Καζαντζάκης στο στόμα των ηρώων του, σε γλώσσα απλή, καθημερινή, κατασταλαγμένη απ’ την προσωπική του μελέτη, τον αγώνα και την αναζήτηση», γράφει ο Κωνσταντίνος Μπελέζος. «Ο σταυρός γίνεται έτσι το κλειδί των ερμηνειών του, και η ερμηνεία σταυρός του. Οι ιστορίες της Βίβλου μεταβάλλονται σε ‘δικές του’ ιστορίες και η ιστορία του καιρού και του τόπου του, σ’ ένα κομμάτι, μιαν αντανάκλαση, μιαν επανάληψη των ιστοριών της Βίβλου», επεξηγεί.

«Δεν είναι, επομένως, ο συγγραφέας μας απλός συνομιλητής ιστοριών με ειδικό περιεχόμενο και συμβολισμούς, ούτε παραφραστής εγκλωβισμένος σε πεισμώδη στράτευση, ούτε επίδοξος βιβλικός μεταφραστής που προωθεί με αυτόν τον τρόπο την ?καζαντζακική? του ελληνική. Είναι περισσότερο, θα λέγαμε, ένας ερμηνευτής με συνείδηση τρόπον τινά ιεραποστολική, ένας ερμηνευτής του καιρού μας και των εμπειριών του, ένας ερμηνευτής της ψυχής και του λαού του. Δίνει ποιητική έκβαση για την απόρθητη ?χαρά και αθανασία?, για το ?μήνυμα? του ?Θεού? που έρχεται σε σύγκρουση με την ακαταγώνιστη δύναμη του νου και τον φόβο του θανάτου», συνεχίζει για να καταλήξει: «Με το σκηνοθετικό εύρημα του ?μυστηρίου?, λαϊκότροπης αναπαράστασης, ανά επτά έτη, του θείου Πάθους από τους κατοίκους του υπόδουλου χωριού, παράδοσης άγνωστης κατά τ’ άλλα στη χριστιανική Ανατολή, ο Καζαντζάκης κατορθώνει, με τρόπο παιγνιώδη, ουσιαστικό, να ζωντανέψει τη βιβλική ιστορία και να την εντάξει στο πλαίσιο της δικής του (ατομικής ή τοπικής) ιστορίας. Μέσω της παγκόσμιας τέχνης της αφήγησης και της κοινής των ανθρώπων εμπειρίας (του πόνου, της αδικίας και του αγώνα) ξεφεύγει η τελευταία από τα όρια της θρησκευτικής πίστης, του εθνικού ή συλλογικού πόθου και της πολιτικής ιδεολογίας, και γίνεται πανανθρώπινη ιστορία, ιστορία για την έκβαση της οποίας ο καθένας έχει την ευθύνη του, ο καθένας καταθέτει τη συμμετοχή του, ο καθένας μπορεί να συμβάλει κατά χρέος, παίρνοντας τον δικό του δρόμο, δρόμο ευθύνης για όλη την ανθρωπότητα, με την προσωπική του ερμηνεία και με τη θυσία του. Αυτή είναι, νομίζουμε, η απάντηση του μεγάλου Κρητικού, μέσα από το έργο του »Ο Χριστός Ξανασταυρώνεται», στα ερωτήματα του καιρού του, στα ερωτήματα που θέτει η Αγία Γραφή, η Βίβλος η χριστιανική, στους συγχρόνους του, στη συνείδηση και τη γραφή του».

ΕΛΕΝΗ ΓΚΙΚΑ, 31.12.2013

  1. Δεν υπάρχουν σχόλια.
  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: