Αρχική > επιστήμη > Περί της σχετικότητας της επιστημονικής μεθόδου

Περί της σχετικότητας της επιστημονικής μεθόδου

Του Νίκου Τσούλια

«Ο άναξ ου το μαντείον εστί εν τοις Δελφοίς ούτε λέγει ούτε κρύπτει, αλλά σημαίνει ».

Ηράκλειτος

Η σημασία της επιστημονικής μεθόδου είναι πολύτιμη και πολύπλευρη. Ίσως να είναι και πιο θεμελιακή από το ίδιο το εξαγόμενό της, την παραγωγή της γνώσης. Η επιστημονική μέθοδος δεν είναι απλώς ένα εργαλείο γνώσης. Είναι τρόπος σκέψης, είναι μορφή κουλτούρας, είναι πολιτισμικό φαινόμενο.

      Η παρατήρηση ίσως να είναι η πρώτη όψη της. Αποτέλεσε το πρώτο σκίρτημα της ορθολογικής σκέψης του ανθρώπου, αφού μέσω αυτής προσπάθησε να εμβαθύνει στο επισκοπούμενο πεδίο και σιγά- σιγά να ερμηνεύει κάθε όψη της πραγματικότητας. Οι Προσωκρατικοί φιλόσοφοι θα ανοίξουν τα πρώτα μονοπάτια θέτοντας παράλληλα με την παρατήρηση τα κατάλληλα ερωτήματα, τους εύστοχους προβληματισμούς, τις πρώτες ορθολογικές απαντήσεις.

      Από τότε θα αρχίσει ένα μεγάλο ταξίδι του ανθρώπου και των κοινωνιών του, ταξίδι της γνώσης αλλά και ταξίδι διαρκούς εμπλουτισμού και συνεχούς βελτίωσης της επιστημονικής μεθόδου. Θα έλθουν στη συνέχεια ο μαθηματικός λογισμός και οι ποικίλες πειραματικές διαδικασίες μέσω των οποίων ο ερευνητής θα πατάει σε όλο και πιο στέρεο έδαφος για την ερμηνεία των πραγμάτων, για το μετασχηματισμό της ύλης και της φύσης και μέσω αυτού θα διαμορφώνει τη διαρκή μετεξέλιξη του πολιτισμού του.

      Αλλά η επιστημονική μεθοδολογία θα είναι υπό συνεχή δοκιμασία. Θα ελέγχεται διαρκώς και συστηματικώς για το παραγόμενο αποτέλεσμα και για την εγκυρότητά της. Θα αμφισβητείται και θα τίθεται στη βάσανο τόσο του αποτελέσματος όσο και του ευρύτερου «πολιτισμικού παραδείγματος», αφού ο πολιτισμικός σχετικισμός εμπεριέχει και τον τρόπο σκέψης και όχι απλά και μόνο την επιστημονική μέθοδο. Άλλωστε στην ιστορία των επιστημών υπήρχε και υπάρχει και σχετική εξέλιξη – μαζί με εκείνη της γνώσης – της επιστημονικής μεθοδολογίας.

      Η εμφάνιση του «πειράματος» ως βασικού εργαλείου παραγωγής της γνώσης επέφερε σημαντικές ανατροπές στην όλη θεώρηση των φυσικών κυρίως επιστημών. Ας θυμηθούμε τη χαρακτηριστική αναφορά που έκαναν παλιότερα όσον αφορά την προσέγγιση διαφόρων ζητημάτων της φύσης. Έτσι, για παράδειγμα, όταν ήθελαν να σημειώσουν πόσα δόντια έχει το άλογο, άνοιγαν ένα βιβλίο του Αριστοτέλη και όχι το στόμα του αλόγου για να τα μετρήσουν – δείγμα της ισχυρής επιρροής του μεγάλου μας φιλοσόφου επί κάθε πεδίου του επιστητού.

      Η επιστημονική μέθοδος υπόκειται στους περιορισμούς και στις συνθήκες της κοσμοθεώρησης και της ιδεολογίας, συχνά δεν και της πολιτικής. Χαρακτηριστική είναι η περίπτωση του «Δείκτη Νοημοσύνης», ο οποίος ποτέ δεν είχε την ισχύ του επιστημονικού εργαλείου, αλλά αντίθετα επιβλήθηκε με επιστημονικοφανή τρόπο όχι για να ανοίξει δρόμους στην έρευνα, αλλά για να διαμορφώσει μια πολιτική επικυριαρχίας επί συγκεκριμένων κοινωνικών ομάδων και μέσω αυτής να νομιμοποιήσει μορφές της εξουσίας και να δημιουργήσει νέες υποκουλτούρες χειραγώγησης γενικότερα του ανθρώπου.

      Ας δούμε μια σχετική άποψη για το συγκεκριμένο θέμα μας προκειμένου να πάρουμε μια εικόνα του όλου σκηνικού. «Η προσφυγή στα τεστ τείνει να “ψυχολογικοποιήσει”- ακόμη και να καταχωρίσει μέσα στη νευροβιολογική κληρονομιά του ατόμου- προβλήματα που στην πραγματικότητα πηγάζουν συχνά από μια κοινωνική δυναμική. Πρόκειται για τη περίφημη διαμάχη γύρω από το ρόλο του έμφυτου και το ρόλο του επίκτητου, γύρω από τις σχέσεις της νευροβιολογικής κληρονομιάς και του περιβάλλοντος κατά την εξήγηση των ατομικών διαφορών στα αποτελέσματα των τεστ. Στην πραγματικότητα δεν έχουμε να κάνουμε με δύο παράγοντες που θα μπορούσαν να παρέμβουν χωριστά και ανεξάρτητα ο ένας από τον άλλο. Η βιολογική κληρονομιά δίνει βέβαια δυνατότητες στα άτομα, αλλά αυτές οι δυνατότητες δραστηριοποιούνται μόνο με την παρέμβαση του οικογενειακού, του εκπαιδευτικού, του κοινωνικού και του πολιτιστικού περιβάλλοντος»[i].

      Εδώ τίθεται το διαχρονικό ζήτημα της σχέσης της γνώσης με την κοινωνία και με την πολιτική, μια σχέση πολύπλευρη και αμφίδρομη, μια σχέση με σκιές αλλά και με καθαρά πεδία. Επ’ αυτού ο Μπουρντιέ προτείνει να βρούμε μια κάποια ενδιάμεση σχέση. «Πρέπει να βγούμε από το δίλημμα της “καθαρής επιστήμης”, που είναι τελείως απελευθερωμένη από κάθε κοινωνική αναγκαιότητα, και της “υποταγμένης επιστήμης”, που υποτάσσεται σε όλα τα κοινωνικά- πολιτικά αιτήματα»[ii].

      Είναι πάρα πολλές οι ιδιαίτερες κάθε φορά εφαρμοζόμενες τεχνικές της επιστημονικής μεθοδολογίας εκ των οποίων άλλες έχουν την καθολική αποδοχή από την επιστημονική κοινότητα και άλλες επισύρουν αμφισβητήσεις ή αποδοκιμασίες ή είναι υπό προσωρινή δοκιμασία. Ωστόσο οφείλουμε να δεχτούμε ότι κάθε νέα μέθοδος συναντά σχεδόν πάντα μια κάποια περίοδο πρόκρισης μέχρι την τελική της αποδοχή, ανεξάρτητα από το γεγονός ότι μπορεί να έχει ήδη ανοίξει νέα κεφάλαια στο πεδίο του επιστητού. Έτσι, για παράδειγμα, η Θεωρία της ψυχανάλυσης με την ίδια τεχνική της μεθοδολογίας της θα περάσει μια περίοδο κριτικής και διαλόγου, αν και ήταν ολοφάνερο ότι άνοιγε νέες σημαντικές σελίδες στη γνώση του ανθρώπου.

      Κάθε επιμέρους τομέας της επιστήμης έχει συχνά και τα δικά του εργαλεία έρευνας, και αυτό ως ένα βαθμό είναι σεβαστό. Το πρόβλημα εμφανίζεται όμως στη συνέχεια. Πρώτον, κάθε επιμέρους επιστήμη μπορεί να μην αποδέχεται την επιστημονική μέθοδο της άλλης επιστήμης και κατά συνέπεια και τα όποια αποτελέσματά της. Έτσι, για παράδειγμα, η «Παιδαγωγική» για πάρα πολλά χρόνια δεν γινόταν δεκτή ως επιστήμη – από τις θετικές επιστήμες – γιατί οι μεθοδολογίες της έρευνάς της είχαν απόκλιση από εκείνες των θετικών επιστημών και αργότερα η αντίληψη αυτή επεκτάθηκε στην «Ψυχολογία». Δεύτερον, η διαφορετικότητα στην επιστημονική μέθοδο δημιουργεί και χάσματα αντιλήψεων μεταξύ των επιστημόνων, με αποτέλεσμα να μην έχουμε σύγκλιση των πορισμάτων στα ούτως ή άλλως κοινά προβλήματα του ανθρώπου. Αλλά επ’ αυτού θα συνεχίσουμε.


[i] W. Doise- G. Mugny (1987), Η κοινωνική ανάπτυξη της νοημοσύνης, Αθήνα: Πατάκης σ. 23

[ii] Bourdieu, P. ( 2005), για την επιστήμη και τις κοινωνικές χρήσεις της, Αθήνα: Ε.Κ.Κ.Ε. Πολύτροπον, σ. 26

  1. Δεν υπάρχουν σχόλια.
  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: