Αρχική > βιβλία, λογοτεχνία > ΞΑΝΑΔΙΑΒΑΖΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ, “ΤΟ ΕΘΝΟΣ” γ΄ μέρος

ΞΑΝΑΔΙΑΒΑΖΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ, “ΤΟ ΕΘΝΟΣ” γ΄ μέρος

Οι «στοχασμοί» με Ντοστογιέφσκι και Τολστόι στη Ρουσία

 

 

«Η γέννηση ενός νέου κόσμου»

 

«Από το 1925-1930 πήγα τρεις φορές στη Σοβιετική Ρουσία κι έμεινα συνολικά δυο χρόνια, γυρίζοντας από το Μινσκ έως το Βλαδιβοστόκ και από το Μούρσμανσκ έως την Μπουχάρα και το Εσμιατζίν», τοποθετεί ο ίδιος ο Καζαντζάκης τα ταξίδια του χρονικά.

«Λέω την αλήθεια όπως την είδαν τα μάτια μου. Η στιγμή που περνούμε είναι τόσο κρίσιμη, που κάθε ψευτιά ή αποσιώπηση της αλήθειας θα ‘ταν πράξη ατιμωτική», γράφει ο Νίκος Καζαντζάκης για τα ταξίδια το

«Λέω την αλήθεια όπως την είδαν τα μάτια μου. Η στιγμή που περνούμε είναι τόσο κρίσιμη, που κάθε ψευτιά ή αποσιώπηση της αλήθειας θα ‘ταν πράξη ατιμωτική», γράφει ο Νίκος Καζαντζάκης για τα ταξίδια του στη Ρωσία

Το αποτέλεσμα, γόνιμο: δύο τόμοι «Τι είδα στη Ρουσία», δύο τόμοι «Ιστορία της Ρούσικης Λογοτεχνίας», το μυθιστόρημα «Τόντα Ράμπα», και σειρές από άρθρα σε εφημερίδες και περιοδικά.

Το «Ταξιδεύοντας Ρουσία», όμως, είναι μια διαφορετική τοποθέτηση, ένα βιβλίο που στέκεται όπως όλα τα καζαντζακικά «Ταξιδεύοντας» ανάμεσα στην ταξιδιωτική μαρτυρία, το φιλοσοφικό δοκίμιο και τη λογοτεχνία. Διαθέτει όλη τη φλόγα και την αθωότητα της συνάντησης με τη ρωσική γη και ψυχή. Με την καινούργια ιδέα που γεννήθηκε μόλις κι υπόσχεται, «Λέω την αλήθεια όπως την είδαν τα μάτια μου. Η στιγμή που περνούμε είναι τόσο κρίσιμη, που κάθε ψευτιά ή αποσιώπηση της αλήθειας θα ‘ταν πράξη ατιμωτική», θα γράψει στην πρώτη παράγραφο στην εισαγωγή.

Και στη συνέχεια θα γίνει περισσότερο επεξηγηματικός: «Τη Ρουσία, όποιος θέλει γόνιμα να συμμαχήσει με το Πνέμα που πάει μπροστά, συντρίβοντας και δημιουργώντας, πρέπει να την αγαπήσει ακέραια, έρριζα, χωρίς τις μίζερες επιφυλάξεις του μεταφυσικού λογισμού ή τα μικρόλογα ξεψαχνίσματα της αριθμητικής και της επιστήμης [?] η Ιδέα δε στερέωσε το σώμα της, δε βρήκε την άρτια καθάρια φωνή της, ρέει ακόμα, ψαχουλεύει, μάχεται να στερεωθεί και να μιλήσει», ξεκαθαρίζει περιγράφοντας ακριβώς ό,τι θα συναντήσει, ξεκινώντας από την Οδησσό, το Κίεβο και τη Μόσχα: τις εθνότητες πρώτα απ’ όλα, τις διαφορετικές ράτσες, και τους Εβραίους της ρωσικής γης. Τους εργάτες, τους χωρικούς και τους αγαπημένους του «δράκους» ποιητές και συγγραφείς (Τολστόι, Ντοστογιέφσκι, Μπλοκ, Πούσκιν και Μαγιακόφσκι). Τη θρησκεία, την «ερυθρά λογοτεχνία» και «ερυθρά τέχνη, τις φυλακές και το δίκαιο, τον κόκκινο στρατό. Τις φυσιογνωμίες του Λένιν, του Τρότσκι και του Στάλιν. Τον «ερυθρό τύπο», το θέατρο, τα ήθη και τα έθιμα και τον φωτισμό του λαού. Με τον γνωστό τρόπο του: συνομιλώντας με σπουδαίους κι απλούς ανθρώπους, παρατηρώντας, ενώνοντας την καθημερινότητα με το παρελθόν. Το αποτέλεσμα, ένα σπαρταριστό βιβλίο στη ρωσική γη την ώρα εκείνη που η ιστορία γεννιόταν.

Απολογισμός

Η «Ρουσία» είναι ένας διεισδυτικός απολογισμός των τριών μεγάλων ταξιδιών που έκανε ο Καζαντζάκης στη Σοβιετική Ενωση στο διάστημα μεταξύ 1925 και 1930. Είναι ένα ημερολόγιο που σκιαγραφεί τη φύση της πιο κοσμογονικής ανακατάταξης της εποχής μας -της Μπολσεβίκικης Επανάστασης- και τον αντίκτυπό της στην κοινωνική και πνευματική εξέλιξη της ανθρωπότητας. «Η Ρουσία είναι μια δονούμενη, αυτόπτις εξιστόρηση της γέννησης ενός νέου κόσμου, από τη μήτρα της Μητέρας Ρωσίας – ένας κόσμος σε αναβρασμό απαθανατίζεται σε μια μοναδική φόρμα λογοτεχνίας και ιστορίας, όπως μόνον ένας μεγάλος οραματιστής συγγραφέας μπορεί να τον απεικονίσει.».

Καθώς και η συνειδητοποίηση του χρόνου αυτής της ιδιαίτερης ταξιδιωτικής και ιστορικής μαρτυρίας: «Μεγάλη, κρίσιμη τούτη η στιγμή που περνούμε. Αν είσαι αληθινός άνθρωπος, αναγνώστη μου, και πονάς τους ανθρώπους και νιώθεις σε ποιον ιστορικό στρόβιλο στροβιλιζόμαστε πυραχτωμένοι, έχεις χρέος να σκεφτείς πολύ και να πάρεις, αν μπορείς, απόφαση». Ο Νίκος Καζαντζάκης υπήρξε πάντοτε σαν σοφός και ελεύθερος στοχαστής και σαν παιδί, ανοιχτός στο ενδεχόμενο. Συνειδητοποιώντας ότι εφόσον «ζούμε» δεν είναι και τόσο εύκολο «να κοιτάζουμε την Ιστορία», διαρκώς. Η διαπίστωσή του δε, αιώνια και διαχρονική: «Δυστυχώς ζούμε ελάχιστα και δεν προφταίνουμε, απ’ ολόκληρο τον κύκλο, παρά να μαντέψουμε μονάχα ?κι αυτό ακόμα σε μια μικρή αστραπή? την καμπύλη που παραμονεύει κι ορμάει στο εφήμερο τόξο της εποχής μας». Στις επισημάνσεις αυτού ειδικά του βιβλίου είναι η πρωτοπρόσωπη αναφορά στον αναγνώστη του. Σαν ένα διαρκές ενώπιος ενωπίω. Κάτι που ο συγγραφέας το επιχειρεί συχνά, αλλά ποτέ σε τόσο μεγάλο διαλεκτικό μέγεθος, όσο σε αυτό το βιβλίο.

ΕΛΕΝΗ ΓΚΙΚΑ, 28.12.2013

 

ΞΑΝΑΔΙΑΒΑΖΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ

Οι «στοχασμοί» με Ντοστογιέφσκι και Τολστόι στη Ρουσία

Στο βιβλίο Ταξιδεύοντας Ρουσία, ο Νίκος Καζαντζάκης αναλογίζεται τις διαφορετικές ράτσες που ριζώνουν στη μεγαλύτερη σε έκταση χώρα του κόσμου δημιουργώντας πολυποίκιλα «πιστεύω» σε διάφορους τομείς της ανθρώπινης δράσης: πολιτική, κοινωνία, θρησκεία.

Οι «στοχασμοί» με Ντοστογιέφσκι και Τολστόι στη Ρουσία

Ο Κρητικός συγγραφέας εντυπωσιάζεται από τη λογοτεχνική παραγωγή της ρωσικής επικράτειας και το ταξίδι του στη Σοβιετική Ενωση καρποφορεί συγγραφικά μέσα του: στην εργογραφία του εκτός από το Ταξιδεύοντας Ρουσία συγκαταλέγεται το μυθιστόρημα Τόντα-Ράμπα και το βιβλίο Ιστορία της Ρωσικής Λογοτεχνίας.

Δύο ηγετικές μορφές της Ρωσικής Λογοτεχνίας κυριαρχούν στη σκέψη του και επηρεάζουν λογοτεχνικά την έμπνευσή του: ο Λέων Τολστόι και ο Φιοντόρ Ντοστογιέφσκι. Ο Νίκος Καζαντζάκης, θαυμάζοντας τους δύο Ρώσους ομότεχνούς του, διαβάζει με περισσό ζήλο το έργο τους και μελετά με υπέρμετρη προσοχή τις ιδέες τους:

«Δυο ήταν οι Ρούσοι δράκοι, που μας είχαν αρπάξει στα μυθικά χρόνια της νιότης μας: ο Τολστόι κι ο Δοστογιέφσκι. Αυτοί οι δυο στάθηκαν οι μεγάλοι Πατέρες μας».

Οι χαρακτήρες τους

Ο Νίκος Καζαντζάκης, η Ελένη Καζαντζάκη και ο Παναΐτ Ιστράτι σε ελληνικό χωριό του Καυκάσου το φθινόπωρο του 1928. (Το φωτογραφικό υλικό προέρχεται από τo Αρχείο του Μουσείου Καζαντζάκη και το Αρχείο

Ο Νίκος Καζαντζάκης, η Ελένη Καζαντζάκη και ο Παναΐτ Ιστράτι σε ελληνικό χωριό του Καυκάσου το φθινόπωρο του 1928. (Το φωτογραφικό υλικό προέρχεται από τo Αρχείο του Μουσείου Καζαντζάκη και το Αρχείο των Εκδόσεων Καζαντζάκη)

«Ο Τολστόι ήταν αριστοκράτης πλούσιος, με θηριώδη υγεία, ριζωμένος στη ρούσικη πεδιάδα σα δρυς… ο Δοστογιέφσκι ήταν μικροαστός, σε όλη του τη ζωή υπόφερε από φτώχεια, πεινούσε, ήταν άρρωστος, το νευρικό του σύστημα πληγώνουνταν από κάθε φύσημα της ψυχής, νευροπαθής προλετάριος της μεγαλούπολης. Το μάτι του Τολστόι έβλεπε τον εξωτερικό κόσμο με καταπληχτική διαύγεια, χαίρουνταν με καταπληχτική αγάπη κι ακρίβεια το σώμα… ο Δοστογιέφσκι μισούσε το σώμα, του φαινόταν σκοτεινό σατανικό εμπόδιο, κι έμπαινε μ’ ένα πήδημα στα έγκατα του ανθρώπου. Στον Τολστόι επικρατούσε, κυρίαρχο, το νηφάλιο λογικό… ήταν ρεαλιστής, ήξερε τι ήθελε, προσπαθούσε να επιβάλει αυστηρή αρχιτεχτονική και στο έργο της τέχνης του και στη μέθοδο της ηθικής του αναζήτησης και στη ζωή του… η ζωή, για τον Τολστόι, ήταν ένα πρόβλημα, που προσπαθούσε να το λύσει με το λογικό. Στον Δοστογιέφσκι κυριαρχεί η σκοτεινή καρδιά, η μυστική ταραχή, το χάος. Είναι μυστικόπαθος οραματιστής, τα έργα του είναι ακατάστατα, άνισα, η ζωή του, η εσωτερική κι εξωτερική, όλο κίτρινες αστραπές και σκοτάδι. Η ζωή για τον Δοστογιέφσκι κι η ψυχή του ανθρώπου είναι ένα αίνιγμα φοβερό, ζοφερό, γεμάτο μυστήριο, που το λογικό ποτέ δεν μπορεί να το λύσει… μονάχα η καρδιά μπορεί να το νιώσει, αγαπώντας. Για τον Τολστόι, ο πόνος είναι ο δρόμος που μας οδηγάει στη λύτρωση… για τον Δοστογιέφσκι, πόνος και ζωή, πόνος κι αγάπη είναι ένα, ο πόνος είναι συνάμα κι η λύτρωση».

Ο ίδιος ο μεγάλος Ελληνας στοχαστής διακρίνει τη μία και σημαντική διαφορά των δύο Ρώσων διανοητών: «δίπλα στη γιγάντια, επική μορφή του Τολστόι υψώνεται η τραγική μάσκα του Δοστογιέφσκι. Κι οι δυο ζήτησαν, πέρα από τα φαινόμενα, να βρουν και να διατυπώσουν το "Θεό"… μα από δρόμους ολότελα διαφορετικούς». Και συνεχίζει τη διατύπωση της άποψής του για τους δύο λογοτέχνες: «η αρμονία είναι ανάγκη του ανθρώπινου λογικού… μα ο Θεός είναι ανώτερος από το λογικό, ανώτερος από την αρμονία. Ισως η βαθύτερη διάκριση που μπορεί να γίνει ανάμεσα Τολστόι και Δοστογιέφσκι είναι τούτη: ο Τολστόι υπήρξε προφήτης μιας τέτοιας αρμονίας… ο Δοστογιέφσκι προφήτης ενός τέτοιου Θεού».

Οι «στοχασμοί» με Ντοστογιέφσκι και Τολστόι στη Ρουσία

Η Ρουσία αποκαλύπτεται για τον Καζαντζάκη ως μια ενδοσκεπτικιστική κοινωνικά εξομολόγηση… μια εξομολόγηση της Σκέψης και της Ιδέας μπροστά στην Κοινωνία και στην Πολιτική. Το ταξίδι του Κρητικού στοχαστή στη Σοβιετική Ενωση αναδεικνύει το κοινωνικο-φιλοσοφικό του «πιστεύω», δίχως όμως να χρωματίζεται συγκεκριμένα με κανέναν πολιτικό χρωστήρα και με καμία πολιτική επιρροή.

Πιστεύει ότι κάθε πατρίδα έχει έναν φύλακα άγγελο, το πρόσωπο του οποίου μεταμορφώνεται είτε πολιτικά είτε κοινωνικά είτε ιδεολογικά είτε λογοτεχνικά σε πορτρέτα ανθρώπων που διαφυλάττουν την κάθε χώρα… παραφράζοντας τα λόγια του Καζαντζάκη «κάθε χώρα έχει και το φύλακα άγγελό της… ο φύλακας άγγελος της Ρουσίας έχει γιγάντια φτερά», αυθόρμητα αναγεννάται η σκέψη ότι κάθε χώρα έχει και τον φύλακα άγγελό της… ο φύλακας άγγελος της Ελλάδας έχει επιμονή και φιλότιμο… Ο φύλακας άγγελος, ο ελληνικός, γεννήθηκε με την Ανθρώπινη Κραυγή της ανάγκης για επιβίωση.

Οι «στοχασμοί» με Ντοστογιέφσκι και Τολστόι στη Ρουσία

Αστερίσκοι

Η… χάρη της Ρουσίας φτάνει μέχρι την Κορέα

* Εργα του Μεγάλου Ελληνα λογοτέχνη έχουν μεταφραστεί στα ρωσικά, όπως Αναφορά στον Γκρέκο, Βίος και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά, Ο Χριστός ξανασταυρώνεται, Ο Τελευταίος Πειρασμός. Συγκεκριμένα, όμως, το Ταξιδεύοντας Ρουσία έχει μεταφραστεί σε τρεις γλώσσες: αγγλικά, γαλλικά, κορεάτικα.

* Το ΒΙΒΛΙΟ Ταξιδεύοντας Ρουσία είναι ένα από τα πέντε ταξιδιωτικά κείμενα του Νίκου Καζαντζάκη που δημοσιεύθηκαν αρχικά ως ανταποκρίσεις σε ελληνικές εφημερίδες. Τα «ταξιδογραφήματα» του συγγραφέα αποτελούν εξαιρετικές λογοτεχνικές εντυπώσεις των χωρών και των τοπίων που περιγράφουν. Τα συγκεκριμένα βιβλία κυκλοφορούν από τις Εκδόσεις Καζαντζάκη με εμπλουτισμένο επίμετρο.

Οι «στοχασμοί» με Ντοστογιέφσκι και Τολστόι στη Ρουσία

Ο παραμυθάς φίλος μου, ο Παναΐτ Ιστράτι

Ο Καζαντζάκης στο Ταξιδεύοντας Ρουσία εντοπίζει και σημαδεύει με κάθε λεπτομέρεια τους σταθμούς …σε διάφορους τομείς… της πορείας της Ρωσίας, μετά μόχθου και πόνου, αποκαλύπτοντας διά μέσου του προσωπικού εκφραστικού του βλέμματος το πολιτικό, κοινωνικό, λογοτεχνικό και ευρύτερα, πολιτισμικό παρελθόν της Σοβιετικής Ενωσης, συγκριτικά με τις διαφορετικές περιόδους της επίσκεψής του. Ανάμεσα στις περιγραφές τόπου, χώρου, χρόνου, καθώς οι σκέψεις και οι ανησυχίες του τον κυριεύουν, περιγράφει την πρώτη του συνάντηση με τον φίλο του, «συν-οδοιπόρο» και «συν-στοχαστή», Παναΐτ Ιστράτι.

Ο Κρητικός λογοτέχνης γνώρισε τον Παναΐτ Ιστράτι στη Ρωσία, στις μεγάλες γιορτές της δεκαετηρίδας της Επανάστασης. Ο Ελληνορουμάνος συγγραφέας, γιος του Γιώργη Βαλσαμή και της Ζωίτσας Ιστράτι, ήταν ένας παραμυθάς με ιστορίες γεμάτες φλόγα και αίμα και ανθρώπινη κραυγή… καθώς έβραζε μέσα στις φλέβες του το δαιμονικό κεφαλονίτικο αίμα του πατέρα του, καιγόταν από μια μανία αλητείας: «η αξεδίψαστη δίψα να ζήσει, να δει, να χαρεί όλες τις χαρές και τις πίκρες που μπορεί να δώσει η γης ετούτη στον άνθρωπο».

Πρώτη συνάντηση

Η συνάντηση των δύο πνευματικών φίλων περιγράφεται με τρόπο γλαφυρό και άκρως λογοτεχνικό από τον Καζαντζάκη:

«Η πρώτη επαφή, η κρίσιμη, ήταν εγκάρδια. Κοίταζε ο ένας τον άλλον, σα να προσπαθούσε να μαντέψει… σα δυο μέρμηγκοι που ψηλαφούνται με τις αντένες τους. Το πρόσωπο του Ιστράτι ήταν λιγνό, ήταν φαγωμένο, βαθιά αυλακωμένο, πολύπαθο… τα μαλλιά του ίσια, γυαλιστερά γκρίζα, πέφταν ακατάστατα, σαν παιδιού, στο μέτωπό του, τα μάτια του έλαμπαν όλο περιπάθεια, μπερμπαντιά και γλύκα και τα χείλια του κρέμουνταν τραγίσια και φιλήδονα. Φυσιογνωμία βασανισμένου και φλεγόμενου Μακεδονίτη κομιτατζή.

… Διάβασα, μου ‘πε, το λόγο που ‘βγαλες προχτές στο Συνέδριο… μου άρεσε. Καλά τους τα κοπάνισες. Οι κουτόφραγκοι! Θαρρούν πως με τα ειρηνιστικά τους κοντυλοφοράκια θα σταματήσουν τον πόλεμο… ή, κι αν ξεσπάσει ο πόλεμος, πως οι εργάτες, τάχατε φωτισμένοι από την προπαγάντα τους, θα σηκωθούν να πετάξουν τα όπλα! Αρλούμπες! Αρλούμπες! Οι εργάτες, τους ξέρω καλά! θα σουρθούν πάλι στο μακελιό και θα σκοτώνουν. Καλά τους τα λες… θέμε δε θέμε, καινούριος, παγκόσμιος πόλεμος θα ξεσπάσει… ας είμαστε έτοιμοι! Με κοίταξε κατάματα, άπλωσε το κοκαλιάρικο χέρι του, έσφιξε το γόνατο του. Γέλασε.

… Μου ‘χαν πει πως είσαι, λέει, μυστικοπαθής. Μα εσύ βλέπω τα ‘χεις τετρακόσια και δε χορταίνεις με φρέσκο αγέρα. Αυτό δε θα πει μυστικοπαθής, ε; Ξέρω κι εγώ; Λόγια! Λόγια! Τον κακό τους τον καιρό! Δώσε μου το χέρι σου!»

Αληθινή Ψυχή

Οι δύο πνευματικοί άνθρωποι από την πρώτη κιόλας στιγμή ένιωσαν απίστευτη οικειότητα και ένωσαν τις ψυχές τους με μια εξαιρετική «υπερ-ανθρώπινη» φιλία. Ο Καζαντζάκης θαύμαζε τον φίλο του και χαρακτηριστικά έλεγε: «Η ψυχή του Ιστράτι είναι μια πριγκιπέσσα Σεχεραζάντ, που σαν όλες τις ψυχές είναι κι αυτή καταδικασμένη να πεθάνει… μα πριν πεθάνει, για να μακρύνει τη ζωή της, αρχίζει να διηγάται ατέλειωτα, συναρπαχτικά παραμύθια… Κάθουμαι σαν το Σουλτάνο στις 1001 νύχτες κι αφουκράζουμαι…».

ΓΡΑΦΕΙ Ο ΔΡ ΝΙΚΟΣ ΜΑΘΙΟΥΔΑΚΗΣ*, 29.12.2013

nikosmathious@gmail.com

* Ο Νίκος Μαθιουδάκης είναι διδάκτωρ Εφαρμοσμένης Γλωσσολογίας & Λογοτεχνικής Υφολογίας του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης και εργάζεται ως επιστημονικός σύμβουλος των Εκδόσεων Καζαντζάκη.

Το «Εθνος της Κυριακής» σε συνεργασία με τις Εκδόσεις Καζαντζάκη προσφέρει σήμερα το έβδομο βιβλίο της εκδοτικής σειράς. Το Ταξιδεύοντας Ρουσία που αποτελεί ένα «ταξιδογράφημα» ενθουσιώδες στο οποίο ο συγγραφέας περιγράφει και διηγείται τις εντυπώσεις του από τα τρία διαφορετικά ταξίδια του στη Ρωσία/Σοβιετική Ενωση.

Στο Ταξιδεύοντας Ρουσία αναφέρονται πρόσωπα και τόποι της ρωσικής χώρας που προκαλούν το ενδιαφέρον και τον θαυμασμό του συγγραφέα… καταγράφει ήθη, έθιμα και πολιτιστικά στοιχεία, ενώ θαυμάζει την ερυθρή ρωσική κοινωνικοπολιτική δομή και συνάμα προτείνει και αντιτάσσει νέες ιδέες, αντιλήψεις και μεθόδους για τα διάφορα επίπεδα πολιτισμικής οργάνωσης… αναλύει ιδέες και απόψεις του που πηγάζουν από το πνεύμα προσώπων της τέχνης και των γραμμάτων της ρωσικής ιστορίας, μυθιστορίας και λογοτεχνίας, κάνοντας ιδιαίτερη μνεία στον Ντοστογιέφσκι και στον Τολστόι, αναφέρεται διεξοδικά σε προσωπικότητες της ρωσικής πολιτικής σκηνής, επικεντρώνοντας την προσοχή του στις ιδέες και τις θέσεις του Στάλιν, του Τρότσκι και του Λένιν… τέλος, ο Καζαντζάκης περιγράφει σε ξεχωριστό κεφάλαιο τη συνάντησή του με τον φίλο του, «συν-οδοιπόρο» και «συν-στοχαστή», Παναΐτ Ιστράτι.

 

«Oι Ρούσοι δράκοι και Πατέρες μας»

«Μα δυο ήταν οι Ρούσοι δράκοι που μας είχαν αρπάξει στα μυθικά χρόνια της νιότης μας: ο Τολστόι κι ο Δοστογιέφσκι. Αυτοί οι δυο στάθηκαν οι μεγάλοι Πατέρες μας».

«Oι Ρούσοι δράκοι και Πατέρες μας»

Για τον Καζαντζάκη οι χώρες ήταν πρωτίστως οι συγγραφείς τους: εκείνοι που αγάπησε, τον ξενύχτησαν, τον αφύπνισαν. Ταξιδεύοντας στη Ρουσία λοιπόν, συναντά τον Ντοστογιέφσκι και τον Τολστόι.

«Ο Τολστόι ήταν αριστοκράτης, πλούσιος, με θηριώδη υγεία, ριζωμένος στη ρούσικη πεδιάδα σα δρυς, ο Δοστογιέφσκι ήταν μικροαστός, σε όλη του τη ζωή υπέφερε από φτώχια, πεινούσε, ήταν άρρωστος, το νευρικό του σύστημα πληγώνουνταν από κάθε φύσημα της ψυχής, νευροπαθής προλετάριος της μεγαλούπολης», επισημαίνει. Για να φτάσει στο «διά ταύτα», στη λογοτεχνική τους ζωή: «Το μάτι του Τολστόι έβλεπε τον εξωτερικό κόσμο με καταπληχτική διαύγεια, χαίρουνταν με καταπληχτική αγάπη κι ακρίβεια, ο Δοστογιέφσκι μισούσε το σώμα, του φαινόταν σκοτεινό σατανικό εμπόδιο, κι έμπαινε μ’ ένα πήδημα στα έγκατα του ανθρώπου. Στον Τολστόι επικρατούσε, κυρίαρχο, το νηφάλιο λογικό, ήταν ρεαλιστής, ήξερε τι ήθελε, προσπαθούσε να επιβάλει αυστηρή αρχιτεκτονική και στο έργο της τέχνης του και στη μέθοδο της ηθικής του αναζήτησης και στη ζωή του. Η ζωή, για τον Τολστόι, ήταν ένα πρόβλημα, που προσπαθούσε να το λύσει με το λογικό. Στον Δοστογιέφσκι κυριαρχεί η σκοτεινή καρδιά, η μυστική ταραχή, το χάος. Είναι μυστικόπαθος οραματιστής, τα έργα του είναι ακατάστατα, άνισα, η ζωή του, η εσωτερική, όλο κίτρινες αστραπές και σκοτάδι», υπογραμμίζει κάνοντας αναφορά στις επιληπτικές κρίσεις του συγγραφέα: «Η ζωή για τον Δοστογιέφσκι και η ψυχή του ανθρώπου είναι ένα αίνιγμα φοβερό, ζοφερό, γεμάτο μυστήριο, που το λογικό ποτέ δεν μπορεί να το λύσει, μονάχα η καρδιά μπορεί να το νιώσει, αγαπώντας», συμπληρώνει.

Ο πόνος

Νίκος και Ελένη Καζαντζάκη στον Καύκασο τον Νοέμβριο του 1928. Μαζί τους ήταν ο Ρουμάνος συγγραφέας Παναΐτ Ιστράτι και η γυναίκα του

Νίκος και Ελένη Καζαντζάκη στον Καύκασο τον Νοέμβριο του 1928. Μαζί τους ήταν ο Ρουμάνος συγγραφέας Παναΐτ Ιστράτι και η γυναίκα του

Κι όσο για τον πόνο, που υπήρξε μεγίστης σημασίας για τον Καζαντζάκη, ύλη συγγραφικής ζωής, σημειώνει: «Για τον Τολστόι, ο πόνος είναι ο δρόμος που μας οδηγάει στη λύτρωση, για τον Δοστογιέφσκι, πόνος και ζωή, πόνος κι αγάπη είναι ένα, ο πόνος είναι συνάμα κι η λύτρωση. Η εσωτερική δραματική πάλη του ηθικολόγου με τον καλλιτέχνη Τολστόι, που τόσο σπάραξε τα τελευταία χρόνια της ζωής του, δεν υπάρχει στον Δοστογιέφσκι, καμιά δεν ένιωθε αυτός αντίθεση ανάμεσα στην καλλιτεχνική και την ηθική του αποστολή. Γι’ αυτόν η ποιητική δημιουργία, δηλαδή, η προσπάθεια να βαθύνεις στην ανθρώπινη ψυχή και να τη διατυπώνεις σε έργα τέχνης, ήταν το ανώτατο χρέος».

«Oι Ρούσοι δράκοι και Πατέρες μας»

Αλλ’ εκεί όπου είναι αποκαλυπτικός και βαθύς ανατόμος των συγγραφικών έργων ο Καζαντζάκης, είναι οι περιγραφές των ηρώων: «Δεν είναι οι ήρωες του Δοστογιέφσκι, όπως του Τολστόι, μεγάλοι άρχοντες, γαιοκτήμονες, ή πριγκίπισσες, ή μουζίκοι, μα πνεματικοί προλετάριοι, που πάνε κι έρχουνται στα πεζοδρόμια της μεγάλης πολιτείας και τρεκλίζουν στα σύνορα του φόνου, της παραφροσύνης και της πείνας. Το χάος της ψυχής, να το πνεματικό εργαστήρι όπου ο Δοστογιέφσκι είναι βουτηγμένος και δουλεύει», και σ’ αυτό ακριβώς το σημείο, επιμένει: «Ο κεντρικός ήρωας όλου του έργου του Δοστογιέφσκι είναι ο ταπεινός, ο περιφρονημένος, ο μισοπάλαβος, που ζει τον πόνο του όχι μονάχα με ηρωισμό, παρά και μ’ ενθουσιασμό και μ’ ευγνωμοσύνη. Ενα είναι το χρέος του ανθρώπου, και συνάμα η μεγάλη του ευτυχία: ν’ αγαπάει τους ανθρώπους, να νιώθει τον πόνο τους και να θυσιάζεται. Η αγάπη αυτή δίνει στον ήρωα του Δοστογιέφσκι μιαν έχτη αίσθηση – να καταλαβαίνει τον πόνο του άλλου, να τον μοιράζεται μαζί του, κι έτσι να τον αλαφρώνει. Λαχταράει, καθώς ο Χριστός, να σταυρωθεί, για να πάρει απάνω του όλες τις αμαρτίες της γης και να σώσει τους ανθρώπους. Οι ήρωες του Δοστογιέφσκι είναι κυριευμένοι από "δαίμονα", από σκοτεινές δυνάμεις, και σε όλη τους τη ζωή παλεύουν με τον δαίμονά τους [?] Νιώθεις πως η ίδια η ψυχή του Δοστογιέφσκι παλεύει μέσα στους ήρωές του και κολάζεται. Η ίδια η ψυχή του ανθρώπου κι αλάκερου του Σύμπαντος. Παράδεισος υπάρχει. Μα για να τον φτάσεις πρέπει να περάσεις απ’ όλη την Κόλαση».

Για να καταλήξει με μιαν αλήθεια διαχρονική: «Ποιον σώζει ο Θεός; Μονάχα όποιον νιώθει μέσα του ταπεινοφροσύνη κι αγάπη. Οι δυο τούτες φλόγες μπορούν ν’ ανάψουν και στην ψυχή ακόμα και του άθεου και του εγκληματία. Να ‘σαι θερμή ψυχή, θερμό κορμί, να τι είναι απαραίτητο για να σωθείς. Οι κρύοι, οι λογικοί, οι ευτυχείς, όσοι έλυσαν τα προβλήματα και δεν νιώθουν πια καμιά μέσα τους ταραχή, αυτοί είναι αδύνατον να σωθούν».

Η κοινή διαπίστωση στο τέλος του κεφαλαίου, καταλυτική: «Η αρμονία είναι ανάγκη του ανθρώπινου λογικού, μα ο Θεός είναι ανώτερος από το λογικό, ανώτερος από την αρμονία. Ισως η βαθύτερη διάκριση που μπορεί να γίνει ανάμεσα σε Τολστόι και Δοστογιέφσκι είναι τούτη: Ο Τολστόι υπήρξε προφήτης μιας τέτοιας αρμονίας, ο Δοστογιέφσκι προφήτης ενός τέτοιου Θεού».

ΕΛΕΝΗ ΓΚΙΚΑ, 27.12.2013

 

Ταξιδεύοντας: Ισπανία

Το «Εθνος της Κυριακής» και οι Εκδόσεις Καζαντζάκη παραδίδουν ένα ακόμη ταξιδιωτικό κείμενο του Νίκου Καζαντζάκη- το Ταξιδεύοντας Ισπανία, το πέμπτο βιβλίο της εκδοτικής σειράς, αποτελεί ένα «νεο-ελεύθερο ταξιδογράφημα» στο οποίο ο συγγραφέας περιγράφει και διηγείται τις εντυπώσεις του από τα τρία διαφορετικά ταξίδια του στην Ισπανία.

Ταξιδεύοντας: Ισπανία

Με ιδιαίτερη προσοχή μελετά τη θρησκευτική πίστη, ενώ συνάμα παρατηρεί την ανομοιογενή εθνική συνείδηση, τη νοοτροπία και την ιδιοσυγκρασία των ανθρώπων της, αναδεικνύοντας το πολύπλευρο, πολύπαθο πρόσωπο της χώρας, πριν και κατά τον εμφύλιο.

Στο βιβλίο αναφέρονται πρόσωπα και τόποι που προκαλούν το ενδιαφέρον και τον θαυμασμό του συγγραφέα- καταγράφει ήθη, έθιμα, καλλιτεχνικά και πολιτιστικά στοιχεία, ενώ εικονοποιεί με τρόπο ρεαλιστικό -και κατά μια έννοια και μεταφορικό- ιδιαίτερα τις ταυρομαχίες- θαυμάζει τα ισπανικά μνημεία, περιγράφει πόλεις της Ισπανίας, όπως Μαδρίτη, Τολέδο, Γρανάδα, Σεβίλλη, Κόρδοβα- αναλύει τις ιδέες και τις απόψεις του που πηγάζουν από το ισπανικό πνεύμα της τέχνης και των γραμμάτων, κάνοντας ιδιαίτερη μνεία στον Ελ Γκρέκο, στον Χιμένεθ, στον Λόρκα, στον Ουναμούνο και στον Θερβάντες.

Η «συνομιλία» με τον Κρητικό Γκρέκο στην Ισπανία

Στο βιβλίο Ταξιδεύοντας Ισπανία, ο Νίκος Καζαντζάκης περιγράφει με τρόπο ρεαλιστικό και συνάμα φανταστικό την ισπανική επικράτεια, πριν ξεσπάσει ο εμφύλιος σπαραγμός αλλά και κατά τη διάρκειά του, αποκαλύπτοντας διά μέσου του προσωπικού εκφραστικού του βλέμματος ένα συνονθύλευμα περιγραφικής συγγραφής του παρελθόντος συγκριτικά με τις διαφορετικές περιόδους της επίσκεψής του στη Ισπανία.

Τρία είναι τα ονόματα που επικρατούν στη συνείδηση του Καζαντζάκη και τα οποία συνυφαίνονται με το ταξίδι του στην ισπανική χώρα: 1. Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα (1898-1936), 2. Μιγκέλ ντε Ουναμούνο (1864-1

Τρία είναι τα ονόματα που επικρατούν στη συνείδηση του Καζαντζάκη και τα οποία συνυφαίνονται με το ταξίδι του στην ισπανική χώρα: 1. Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα (1898-1936), 2. Μιγκέλ ντε Ουναμούνο (1864-1936), 3. Χουάν Ραμόν Χιμένεθ (1881-1958).

Για άλλη μία φορά ο συγγραφέας αναδεικνύεται ως ένας διανοητής που με όποιο λογοτεχνικό είδος και αν καταπιαστεί δεν παύει να αναπνέει ως άνθρωπος και να σκέφτεται ως στοχαστής- στην Ισπανία, ο συγγραφέας αναζητά ένα «νεο-ελεύθερο» φιλοσοφικό υπόβαθρο πάνω στο οποίο θα θεμελιώσει τις καζαντζακικές του ανησυχίες: ελευθερία, πατρίδα, θεός.

Ο Καζαντζάκης, καθώς εντυπωσιάζεται από την ισπανική επικράτεια, αναλογίζεται συνεχώς τον Ελληνα και συμπατριώτη Κρητικό Δομήνικο Θεοτοκόπουλο (Ελ Γκρέκο) που τον αναζητά στο χώμα, στον ουρανό, στον ήλιο και στον αέρα της ισπανικής χώρας, αναφερόμενος στην τέχνη του μεγάλου ζωγράφου- δύο πράγματα εντυπώνονται στο μυαλό και στην καρδιά του συγγραφέα: ο προσωπικός και καλλιτεχνικός χαρακτήρας του Γκρέκο- δύο στοιχεία που τον προστάζουν να κάνει μια εσωτερική αναφορά στο τέλος της ζωής του.

Ταξιδεύοντας: Ισπανία

Προσταγή

Ο Καζαντζάκης αναλογίζεται τη βαριά κληρονομιά της πατρίδας του και το ασίγαστο αδάμαστο βλέμμα του προγόνου του- στέκεται εμπρός του και του ζητά με αγωνία την εντολή του: μια προσταγή για να την έχει στο μυαλό του και με αυτή να πορεύεται: « – Παππού αγαπημένε, δώσ’ μου μια προσταγή. Χαμογέλασε, απίθωσε το χέρι απάνω στο κεφάλι μου- δεν ήταν χέρι, ήταν πολύχρωμη φωτιά- ως τις ρίζες του μυαλού μου περεχύθηκε η φλόγα. – Φτάσε όπου μπορείς, παιδί μου… – Παππού, φώναξα τώρα πιο δυνατά, δώσ’ μου μια πιο δύσκολη, πιο κρητικιά προσταγή. – Φτάσε όπου δεν μπορείς!»

Μυστικό

Οι δύο άντρες καμωμένοι από το ίδιο κρητικό χώμα, καθώς έχουν αφήσει την ίδια κόκκινη γραμμή πάνω στη μνήμη, μοιράζονται ένα μυστικό: «Τραβοπαλεύουν οι ανθρώποι με τα δυο μεγάλα στοιχειά, με τις δυο όψες, ποιος ξέρει, του Θεού: με το καλό και με το κακό.

Οι πιο ανίδεοι λεν: το καλό και το κακό είναι οχτροί- άλλοι ανεβαίνουν πιο πάνω ένα σκαλοπάτι και λεν: το καλό και το κακό είναι συνεργάτες- κι άλλοι, αγκαλιάζοντας με σφαιρική ματιά το παιχνίδι της ζωής και του θανάτου απάνω στη φλούδα ετούτη της γης, χαίρουνται την αρμονία και λεν: καλό και κακό είναι Ενα.

Μα εμείς, παππού, κατέχουμε το μεγάλο μυστικό- το φανερώνουμε, και κανένας ας μην το πιστέψει- καλύτερα να μην το πιστέψει- ανήμπορος είναι, ανάγκη από παρηγοριές έχει ο άνθρωπος, κι αν το πιστέψει θα κοπούν τα ήπατά του. Ποιο μυστικό; Και το Ενα ετούτο δεν υπάρχει».

Αναφορά

Ο συγγραφέας, αναφερόμενος στον «Στρατηγό» Γκρέκο τη στιγμή που η μάχη τελεύει, κάνει την αναφορά του: πού πολέμησε, πώς πολέμησε, πότε (και αν) λαβώθηκε, πότε (και αν) δείλιασε, μα με βεβαιότητα δηλώνει ότι «δε λιποτάχτησα». Και ο Καζαντζάκης απευθύνεται στον Κρητικό πρόγονό του και του ζητά τον καταληκτικό του λόγο: «Παππού αγαπημένε, φιλώ το χέρι σου, φιλώ τον ώμο το δεξό σου, φιλώ τον ώμο το ζερβό σου, πήρε τέλος η ξομολόγησή μου και τώρα κάμε κρίση».

Η Ισπανία αποκαλύπτεται για τον Καζαντζάκη ως μια εικονική συνομιλία με τον Παππού Ελ Γκρέκο- παράτολμο αλλά λογοτεχνικά πραγματικό η αναζήτηση και η ανακάλυψη του συγγραφικού σπόρου του κύκνειου άσματος του Κρητικού συγγραφέα στο ταξίδι του στην ισπανική χώρα: η Αναφορά στον Γκρέκο παραμένει ο πνευματικός σωματοφύλακας του Καζαντζάκη και η μοναδική λογοτεχνική (αυτο-)βιογραφική αποτύπωση της ψυχής του.

Ισπανικές προσωπογραφίες ποιητών

Ο Καζαντζάκης στο Ταξιδεύοντας Ισπανία αναζητά να αποκαλύψει το αληθινό πρόσωπο της χώρας και να αναδείξει την ψυχική ιδιοσυγκρασία των Ισπανών. Ανάμεσα στις περιγραφές τόπου, χώρου, χρόνου, αναλογίζεται τις συνέπειες του εμφύλιου και την εξαθλίωση -«σώματι και πνεύματι»- του ανθρώπου.

Στην προσπάθειά του ο Κρητικός λογοτέχνης να «εξομολογηθεί» ενώπιος ενωπίω στον ίδιο του εαυτό, δημιουργεί περίτεχνα τρεις λογοτεχνικές προσωπογραφίες Μεγάλων Ισπανών ομότεχνών του- τρία ονόματα επικρατούν στη συνείδησή του που συνυφαίνονται με το ταξίδι του στην ισπανική χώρα: Λόρκα, Ουναμούνο, Χιμένεθ.

Λόρκα

Πρώτη προσωπογραφία είναι του νέου φλογερού Ισπανού ποιητή Φεδερίκο Γκαρθία Λόρκα- μέσα από την απλά μεταφορική περιγραφή μιας πόλης αγαπημένης, ξεπροβάλλει η ίδια ως σημείο Ιδέας και Ελπίδας: πάντα μακρινή και πάντα μόνη: «Κόρδοβα. – Αλαργινή κι ολομόναχη. – Φοραδοπούλα μαύρη, μεγάλο φεγγάρι – κι ελιές στο δισάκι μου. – Αν και ξέρω τους δρόμους, – όμως ποτέ δε θα φτάσω στην Κόρδοβα. – Μέσα στον κάμπο, μέσα στον άνεμο, – φοραδοπούλα μαύρη, μεγάλο φεγγάρι! – Ο Χάρος με αγναντεύει – απ’ τους πύργους της Κόρδοβας. – Αχ, τι ατέλειωτος δρόμος! – Αχ, δυνατή μου φοραδοπούλα! – Αχ, κι ο Χάρος μ’ απαντέχει, – πριχού να φτάσω στην Κόρδοβα! – Κόρδοβα! – Αλαργινή κι ολομόναχη!»

Και αργότερα μέσα στην περίοδο του ισπανικού εμφυλίου, ο θάνατος παραμονεύει τον Ισπανό ποιητή ο Κρητικός συγγραφέας μαθαίνει το νέο αναπάντεχα:

Ξέρεις, σκότωσαν τον ποιητή που αγαπούσες…

Ποιον; φώναξα ανατριχιάζοντας.

Τον Φρειδερίκο Γκαρθία Λόρκα…

Τον Λόρκα! Ποιοι;

Αλλοι λεν οι κόκκινοι, άλλοι λεν εμείς. Κανένας δεν ξέρει…

Γιατί;

Μα το ερώτημα αξίζει να μείνει αναπάντητο. Τώρα μένει η Ιδέα της αγαπημένης πόλης του Λόρκα ως άπιαστο και ελεύθερο πουλί που τριγυρνά στον νου του μεγάλου στοχαστή μας.

Ουναμούνο

Στη συνέχεια ο Κρητικός συγγραφέας σκιαγραφεί το πρόσωπο του Μιγκέλ ντε Ουναμούνο- «Είναι η μεγαλύτερη προφητική φυσιογνωμία της σύγχρονης Ισπανίας. Βάσκος πεισματάρης, στενοκέφαλος, γιομάτος πάθος, δύναμη εκρηκτική και χιούμορ Σάντσου. Δεν του αρέσουν οι ιδεολογίες, οι αφηρημένες έννοιες, τα παιχνιδίσματα του άνεργου πολύξερου νου. Αγαπάει τον άνθρωπο. […]Πίσω από τη φιλοσοφία ζητάει ν’ αδράξει το φιλόσοφο που τη διατύπωσε, πίσω από τις σελίδες ενός βιβλίου ζητάει το συγγραφέα, κι αυτόν μονάχα».

Η εκρηκτική φυσιογνωμία του Ισπανού λογοτέχνη έμελε να αποτελέσει σημαντική επιρροή τόσο στον Καζαντζάκη όσο και στους Ισπανούς: «το κήρυγμα του Ουναμούνο ήταν προορισμένο να εξασκήσει μεγάλη επίδραση στην ισπανική ψυχή. Κι ακριβώς γιατί μας φαίνεται εκκεντρικό, ιδιόρρυθμο, αλλοπρόσαλλο, γι’ αυτό επηρέασε τόσο βαθιά ένα έθνος όπου από αιώνες το πρόβλημα αυτό της εσωτερικής αγωνίας, οι σχέσες του ατόμου με τη θεότητα, αποτελεί το κέντρο, συνειδητά ή ασυνείδητα, όλης της ψυχικής ζωής. […] Ο Ουναμούνο δεν είναι μήτε ο πιο σοφός μήτε ο πιο ανοιχτόμυαλος μήτε ο πιο μεγάλος συγγραφέας ή φιλόσοφος, της σημερινής Ισπανίας. Ομως είναι κάτι περισσότερο: η πιο παλλόμενη και πιστή προσωποποίηση του αιώνιου Δον Κιχώτη».

Χιμένεθ

Στο πρόσωπο του μεγάλου λυρικού ποιητής της Ισπανίας, Χουάν Ραμόν Χιμένεθ, ο Νίκος Καζαντζάκης αναγνωρίζει το μεγαλείο της Ποίησης, διαχωρίζοντας τον Νου και την Ψυχή- στίχους του νομπελίστα Ισπανού ποιητή διάλεξε ο Κρητικός συγγραφέας προκειμένου να περιγράψει τις αιματωμένες μέρες του ισπανικού εμφυλίου και να δώσει το τέλος του βιβλίου του στην ισπανική χώρα: «Βγάζω την ελπίδα μου – σα λαμπερό διαμαντικό, – από το πυξίδι της, την καρδιά μου. – Τη σεριανίζω ανάμεσα στα ρόδα, – την κανακίζω σα θυγατέρα, – σαν αδερφή, σαν αρραβωνιαστικιά μου- – την καμαρώνω αχόρταγα – και την ξανακλειδώνω πάλι μόνη!»

Το πραγματικό λογοτεχνικό ταξίδι του Νίκου Καζαντζάκη αποκαλύπτεται ως μια ιδιότυπη περιήγηση στην Τέχνη- μια τέχνη αόριστη και παντοδύναμη ισάξια της ποιητικής δημιουργίας: προσωπογραφία και τοπιογραφία στον Χώρο και στον Χρόνο- ο Κρητικός στοχαστής αναδεικνύεται ως Αλλος ζωγράφος που με τη γραφίδα του -αντί πινέλου- πλάθει στο χαρτί -αντί καμβά- τα αγωνιώδη πρόσωπα ανθρώπων που επέδρασαν στην ισπανική σκέψη και διανόηση- μέσα από τα πρόσωπα και τις ιδέες των Ισπανών ποιητών, μεταπλάθει τη δική του ανθρώπινα λογοτεχνική φιλοσοφία.

Αστερίσκοι

Μιλά στην ψυχή των ισπανόφωνων

* Ο Νίκος Καζαντζάκης «ταξιδεύει» στην Ισπανία- ο Μεγάλος Ελληνας λογοτέχνης κυριεύει την ψυχή των ισπανόφωνων διά μέσου των μεταφράσεων του έργου του: Αναφορά στον Γκρέκο, Ασκητική, Βίος και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά, Καπετάν Μιχάλης, Αδερφοφάδες, Ο Χριστός ξανασταυρώνεται, Ο Τελευταίος Πειρασμός, Ο Φτωχούλης του Θεού, Βραχόκηπος, Ταξιδεύοντας, Οδύσ(σ)εια και πολλά άλλα.

* Το ΒΙΒΛΙΟ Ταξιδεύοντας Ισπανία είναι ένα από τα πέντε ταξιδιωτικά κείμενα του Νίκου Καζαντζάκη που δημοσιεύθηκαν αρχικά ως ανταποκρίσεις σε ελληνικές εφημερίδες. Τα «ταξιδογραφήματα» του συγγραφέα αποτελούν εξαιρετικές λογοτεχνικές εντυπώσεις των χωρών και των τοπίων που περιγράφουν. Τα συγκεκριμένα βιβλία κυκλοφορούν από τις Εκδόσεις Καζαντζάκη με εμπλουτισμένο επίμετρο.

Του Δρος ΝΙΚΟΥ ΜΑΘΙΟΥΔΑΚΗ, ΕΘΝΟΣ 22.12.2013

nikosmathious@gmail.com

Ο Νίκος Μαθιουδάκης είναι διδάκτωρ Εφαρμοσμένης Γλωσσολογίας & Λογοτεχνικής Υφολογίας του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης και εργάζεται ως επιστημονικός σύμβουλος των Εκδόσεων Καζαντζάκη.

«O Δον Κιχώτης ανάμεσα στα έθνη»

Ισπανία είναι ο Δον Κιχώτης ανάµεσα στα έθνη. Ορµάει να σώσει τη γης. Καταφρονάει τα σίγουρα αγαθά και κυνηγάει τη χιλιοπλούµιστη άπιαστη χίµαιρα.

«Διπλό είναι το πρόσωπο της Ισπανίας. Απ’ τη μια μεριά, η μακρουλή φλεγόμενη όψη του ιππότη της ελεεινής μορφής από την άλλη, το πραχτικό τετράγωνο κεφάλι του Σάντσου», έγραφε ο Νίκος Καζαντζάκης για

«Διπλό είναι το πρόσωπο της Ισπανίας. Απ’ τη μια μεριά, η μακρουλή φλεγόμενη όψη του ιππότη της ελεεινής μορφής από την άλλη, το πραχτικό τετράγωνο κεφάλι του Σάντσου», έγραφε ο Νίκος Καζαντζάκης για την Ισπανία που γνώρισε.

Εξαντλείται στη δονκιχώτικη τούτη πέρα από τη λογική εκστρατεία. Ερηµώνουνται οι πολιτείες της, χερσεύουν τα χωράφια της, φράζουν τ’ αραβίτικα κανάλια και ξεραίνονται τα περβόλια της. Δηµιουργεί το θρύλο της. Τι να την κάνει την ευτυχία και την καλοπέραση, τη φρόνεση και την ειρήνη;». Ο Νίκος Καζαντζάκης το «Ταξιδεύοντας Ισπανία» το έχει γράψει «εν θερµώ». Οχι ότι θα µπορούσε να γράψει µε τρόπο διαφορετικό, αλλά ειδικά το ταξίδι ή µάλλον τα ταξίδια του στην Ισπανία είναι «προσωπικά». «Διπλό είναι το πρόσωπο της Ισπανίας. Απ’ τη µια µεριά, η µακρουλή φλεγόµενη όψη του ιππότη της ελεεινής µορφής· από την άλλη, το πραχτικό τετράγωνο κεφάλι του Σάντσου» θα γράψει «Μπαίνοντας».

Το έργο «Ταξιδεύοντας Ισπανία» αφορά τις ταξιδιωτικές περιγραφές κι εντυπώσεις του συγγραφέα στην Ισπανία σε τρεις περιόδους: 1926, 1932-1933, 1936. Ανατρέχοντας τη χώρα, τους ανθρώπους της και την ιστορία ουσιαστικά σε δύο εποχές: την ειρηνική και την εµφύλια.

Στο πρώτο ταξίδι του: «Η χαρά να πρωτοβλέπεις ένα χωριό, µιαν πέτρα! Η συγκίνηση να συναντάς σε όλο το πρόσωπο της γης την πεισµατερή ακατάλυτη προσπάθεια του ανθρώπου να µερώσει ένα δέντρο, να χτίσει ένα καλύβι, να πάρει µια γυναίκα και να γιοµώσει το καλύβι παιδιά!». Ο Δον Κιχώτης σε κάθε του βήµα, σε κάθε κοινωνική ή ανθρώπινη εκδήλωση, στην ύπαιθρο, στις πόλεις, στην αρχιτεκτονική: «Κιχώτης και Σάντσος είναι ένα. Οι δυο µαζί αποτελούν τη µία ενιαία ψυχή της Ισπανίας. Ο Θερβάντες µοίρασε την ψυχή µας σε δυο για να την δούµε καλύτερα», θα του πει στο διάβα του ένας νεαρός Ισπανός. Για να τον δούµε να γίνεται πιο νέος κι απ’ τον νέο, να δίνει περιθώρια σ’ εκείνο που έρχεται, να ξεδιπλώνει εκείνο που όλοι υποψιαζόµαστε, τον Καζαντζάκη – αιώνιο αναζητητή: «Χαίρουµε να βλέπω τη νέα γενιά να καταφρονάει τις παλιές αξίες και να εφευρίσκει νέες […] Και µένα µου αρέσει ο γοργός ρυθµός, δεν ανέχουµε το σίγουρο αξεδιάκριτο σάλεµα, θα ‘θελα πριν να πεθάνω να δω να κάνει η ζωή όσο το µπορετό περισσότερη πορεία […] Τι χαρά να νιώθεις πως η ζωή θέλει να σε αφήσει πίσω, δε νοιάζεται πια για σένα, πηδάει σε άλλους, νέους και πιάνεται από άλλα µαύρα µαλλιά! Μα εσύ δε νικιέσαι, δεν αποκάµεις πίσω, γιατί δεν οργίζεσαι µήτε στενάζεις γρικώντας τους νέους, παρά γελάς και σφυρίζεις και συ µαζί τους».

 Ο συγγραφέας φωτογραφίζεται μπροστά από τα χαλάσματα του Ισπανικού Εμφυλίου το 1936

Ο συγγραφέας φωτογραφίζεται μπροστά από τα χαλάσματα του Ισπανικού Εμφυλίου το 1936

Κι έτσι «σφυρίζει», αφουγκραζόµενος µε πάθος τη νέα και την παλιά ισπανική ζωή. Στο πρώτο µέρος του βιβλίου του, η Ισπανία του Θερβάντες και του «παππού» του Ελ Γκρέκο, οι πόλεις Μπούργκος, Βαγιαντολί, Σαλαµάνκα, Αβιλα, Εσκοριάλ, Μαδρίτη, Τολέδο, Κόρδοβα, Σεβίλια, Γρανάδα, η ζωή που είναι όνειρο και ο Καλδερόν ντε λα Βάργκα, το καλό που δεν χάνεται ούτε στ’ όνειρο αυτό, και η γενναία, παράφορη ισπανική ψυχή. Στους ναούς και στις ταυροµαχίες, στον σταυρωµένο Ιησού [ποτέ αναστάσιµος για τους Ισπανούς!], στα κορίτσια και στις γριές, στις πόλεις, στους κάµπους, στους διανοούµενους και σε σοφούς ανθρώπους καθηµερινούς. Με ιδιαίτερο φως στην απίστευτη ζωή του Θερβάντες, Δον Κιχώτης κι ο ίδιος σε µια φαινοµενικά χαµένη ζωή. Και στην αλήθεια του Ελ Γκρέκο που υπάρχει πέρα από τα φαινόµενα, στην ουσία που κρύβεται στο άρρητο και το άδηλο, στο γέλιο και στο κλάµα της χώρας επειδή «ο Ισπανός έχει µέσα του πολλές ψυχές».

«O Δον Κιχώτης ανάμεσα στα έθνη»

Στο δεύτερο µέρος «Βίβα λα Μουέρτε!» [Ζήτω ο Θάνατος!] και στον Ισπανικό εµφύλιο αυτό θα γίνει σαφές. Οι ίδιες πόλεις, Σαλαµάνκα, Τολέδο, η Μαδρίτη που χάνεται, θα είναι αιµάσουσες, σε χρονική απόσταση ανάσας, θα έχουν γίνει αλλιώς! Οπως άλλος θα είναι πια και ο συγγραφικός ρυθµός. Από εκείνες τις σπαρταριστές σκηνές ζωής και ένα πάθος υφέρπον, τώρα πια πυρετικοί διάλογοι και ασθµατικές περιγραφές. Ο Καζαντζάκης θα σκύψει µε σεβασµό στα πάθη, τα λάθη, στις αγωνίες και στους αγώνες του ισπανικού λαού. Σε ένα βιβλίο υποτίθεται «ταξιδιωτικό», που είναι ταυτοχρόνως και χίλια βιβλία µαζί!

ΕΛΕΝΗ ΓΚΙΚΑ, ΕΘΝΟΣ 21.12.2013

 

ΝΙΚΟΣ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ

Συνάντηση με τον Ελ Γκρέκο στην Ισπανία

«Η αγωνία του Γκρέκο είναι: »πίσω από τα φαινόμενα να βρει την ουσία».

Ο Νίκος Καζαντζάκης μπροστά σε έργο του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου στο Μουσείο Ελ Γκρέκο - Τολέδο, Σεπτέμβριος 1950. «Οσο κοιτάζεις τα πορτρέτα του Γκρέκο, νιώθεις να σε κυριεύει μεταφυσικός τρόμος», έγρ

Ο Νίκος Καζαντζάκης μπροστά σε έργο του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου στο Μουσείο Ελ Γκρέκο – Τολέδο, Σεπτέμβριος 1950. «Οσο κοιτάζεις τα πορτρέτα του Γκρέκο, νιώθεις να σε κυριεύει μεταφυσικός τρόμος», έγραφε για τη «συνάντησή του» με τον μεγάλο ζωγράφο

Να τυραννήσει το σώμα, να το μακρύνει, να το φωτίσει αρπαχτικά, να επιφοιτήσει απάνω του και να το κάψει όλο. Ολος ανησυχία και πείσμα, περιφρονώντας τους συνηθισμένους κανόνες της τέχνης, προσηλωμένος μονάχα στο δικό του τ’ όραμα, παίρνει το πινέλο του όπως ο ιππότης το σπαθί του, και ξεκινάει. Η ζωγραφική, συνήθιζε να λέει, δεν είναι τεχνική, δηλαδή συνταγές και κανόνες. Η ζωγραφική είναι άθλος, έμπνευση, ενέργεια απόλυτα προσωπική», γράφει ο Νίκος Καζαντζάκης «Ταξιδεύοντας Ισπανία» και μόνο στον Γκρέκο, τελικά, καταδέχεται να δώσει «αναφορά».

«Το Τολέδο το είχα στο νου μου όπως το είχε ζωγραφίσει ο Γκρέκο μέσα στην καταιγίδα [?] Υψώνουνταν στο νου μου το Τολέδο απαράλλαχτο με το πνέμα του Γκρέκο: φωτοσπαθάτο από τη μια μεριά, κατασκότεινο από την άλλη, απρόσιτο, στην κορφή της προσπάθειας, απ’ όπου δεν αρχίζει, όπως λέει ο Βυζαντινός μυστικός, η απροσπάθεια, παρά η θεία παραφροσύνη», θα γράψει φτάνοντας, κι ύστερα:

«Αυτός δεν ήταν που έκαμε τα φτερά των αγγέλων τόσο μεγάλα που η Εκκλησία τρόμαξε; Αυτός δεν ήταν που έγραψε μια φορά σ’ ένα χαρτί: »Δεν μπορώ πια, βαγκέστισα;». Κι όταν τον ρώτησε η Ιερά Εξέταση: »Πού θε’ ήρθες; Γιατί ήρθες;», αυτός αποκρίθηκε: »Δεν έχω να δώσω λόγο σε κανένα!»». Με το πάθος που σου δίνει η απόλυτη ταύτιση και μια μοίρα παράλληλη, ο Ελ Γκρέκο (Δομήνικος Θεοτοκόπουλος) υπήρξε για τον συγγραφέα κοινός τόπος στην τέχνη, αναζήτηση κοινή: «η ουσία πίσω από τα φαινόμενα».

Συνάντηση με τον Ελ Γκρέκο στην Ισπανία

«Ο Καζαντζάκης, καθώς εντυπωσιάζεται από την Ισπανία, αναλογίζεται συνεχώς τον Ελληνα και συμπατριώτη Κρητικό Δομήνικο Θεοτοκόπουλο (El Greco) που τον αναζητά στο χώμα, στον ουρανό, στον ήλιο και στον αέρα της ισπανικής χώρας», επισημαίνει ο Δρ. Νίκος Μαθιουδάκης στην εισαγωγή του «Ταξιδεύοντας Ισπανία» και μας παραπέμπει σε απόσπασμα του συγγραφέα:

«Ανατριχιάζεις»

«Τα πορτρέτα του Γκρέκο έχουν τόση ένταση που ανατριχιάζεις, σα να βλέπεις μέσα από το μαύρο φόντο να ‘ρχεται συμπύκνωση φασματική του αιθέρα, ο παλιός ιππότης ή καρδινάλιος. (…) Οσο κοιτάζεις τα πορτρέτα του Γκρέκο, νιώθεις να σε κυριεύει μεταφυσικός τρόμος. Οι σκοτεινές έννοιες: αλχημιστής, μάγος, γόης, ξορκιστής, έρχουνται στον νου σου. Ολοι τούτοι οι ζωγραφισμένοι άνθρωποι διατηρούν το σώμα που είχαν όταν ζούσαν, τα ίδια σουσούμια, τα ίδια ρούχα, είναι οι ίδιοι που ξανάρχουνται, μέσα από μαγικό καθρέφτη, αναστημένοι από έναν παντοδύναμο ξορκιστή. Η τέχνη έτσι ξαναπαίρνει την παλιά της μαγικιά δύναμη κι ανασταίνει τους πεθαμένους. Μα δεν υπάρχει πια στ’ αναστημένα τούτα κορμιά γλύκα, αφέλεια και σωματική ζέστα. Πέρασαν την Κόλαση, το Πουργατόριο και τον Παράδεισο και ξαναγυρίζουν στη γη απόκοσμες φλόγες. Ετσι βγαίνουν, περνώντας από το τρίπατο μυαλό του Γκρέκο, όλοι του οι άγγελοι κι οι άνθρωποι. Ο πνεματικός της Αγιας Τερέζας, ο πάτερ Μπάνιεθ, έλεγε: »Η Τερέζα είναι μεγάλη από τα πόδια ίσαμε το κεφάλι. Μα από το κεφάλι και πάνω το μπόι της είναι ασύγκριτα πιο μεγάλο». Τούτο το μπόι, το αόρατο, αγωνίζουνταν σε όλη του τη ζωή ο Γκρέκο να ζωγραφίσει».

«Η Ισπανία αποκαλύπτεται ως μια εικονική συνομιλία με τον Παππού El Greco -στην οποία ίσως θα έπρεπε να ψάξουμε και τον σπόρο της Αναφοράς στον Γκρέκο- και τα έργα του», επιμένει ο κύριος Μαθιουδάκης και τον δικαιώνει το απόσπασμα που ακολουθεί: «Θυμούμαι την Ανάσταση του Γκρέκο στο μουσείο της Μαδρίτης. Κάτω οι φρουροί, κίτρινοι, πρασινωποί, γαλάζοι, καταγκρεμίζουνται τ’ ανάσκελα, κι ολόισιος, σα μακροκότσανο κρίνο, κάτασπρος, ανεβαίνει από την παρδαλή τούτη, μανιασμένην ανθρώπινη μάζα ο Χριστός? θείο βέλος που ανηφορίζει στον ουρανό, νικώντας το βάρος της ύλης και το θάνατο. Και μέσα στο παγωμένο Εσκοριάλ πώς λάμπει, σα σμαλτωμένο μέταλλο, το μαρτύριο του Αγιου Μαυρίκιου! (…) Ομοια σε όλες τις ζωγραφιές του Γκρέκο το φως σπαθίζει με σφοδρότητα τον αγέρα, έχει κάτι το ανήλεο και σαρκοβόρο ? είναι σαν το Αγιο Πνέμα στην Επιφοίτησή του».

ΕΛΕΝΗ ΓΚΙΚΑ, ΕΘΝΟΣ 20.12.2013

 

ΝΙΚΟΣ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ

«Πνευματικές πειρατείες» τα ταξίδια

«Το ταξίδι κι η εξομολόγηση (κι η δημιουργία είναι η ανώτερη και πιστότερη μορφή της εξομολόγησης) στάθηκαν οι δύο μεγαλύτερες χαρές της ζωής μου» σημειώνει ο Νίκος Καζαντζάκης στον πρόλογό του «Ταξιδεύοντας Ισπανία», για να γίνει παρακάτω πιο εξομολογητικός:

Τα ταξιδιωτικά έργα του Νίκου Καζαντζάκη δημιούργησαν το φαινόμενο της ελληνικής ταξιδιωτικής λογοτεχνίας, περιγράφοντας τόπους, πρόσωπα και γεγονότα με τρόπο «καζαντζακικό»

Τα ταξιδιωτικά έργα του Νίκου Καζαντζάκη δημιούργησαν το φαινόμενο της ελληνικής ταξιδιωτικής λογοτεχνίας, περιγράφοντας τόπους, πρόσωπα και γεγονότα με τρόπο «καζαντζακικό»

«Γιατί έτσι μπορείς όχι μονάχα να γνωρίσεις τον εαυτό σου, παρά, πολύ σπουδαιότερο: να ξεπεράσεις το ζουρλοπερήφανο το εγώ σου, βυθίζοντάς το, αρμονίζοντάς το μέσα στο αγωνιζόμενο και περιπλανώμενο στράτεμα του ανθρώπου. Eκαμα μερικά ταξίδια» -υπογραμμίζει- «πνεματικές πειρατείες, ξεσπάσματα της καρδιάς που πονούσε, απληστία του ματιού που λαχτάριζε και βιάζουνταν, προτού να σβήσει, να δει όσο μπορεί περισσότερο νερό και χώμα». Ετσι ταξίδεψε: Αγγλία, Ισπανία, Ρουσία, Κίνα, Ιαπωνία, Ιταλία, Αίγυπτο, Σινά, Κύπρο και Μοριά…

«Σε μια πρώτη λογοτεχνική προσέγγιση το έργο »Ταξιδεύοντας Ισπανία» φανερώνει τις ταξιδιωτικές περιγραφές του συγγραφέα σχετικά με τα ταξίδια του στην Ισπανία σε τρεις περιόδους: 1926, 1932-1933, 1936. Τρεις διαφορετικές εποχές στις οποίες παρουσιάζεται η ισπανική χώρα σε ειρηνική και εμφύλια περίοδο με απίστευτες περιγραφικές συγκριτικές εικόνες σε επίπεδο πραγματικό, ιδεολογικό και μυθοπλαστικό. Οι διηγήσεις αναπαριστώνται με τρόπο ρεαλιστικό και λογοτεχνικό, αποκαλύπτοντας ένα άλλο πρόσωπο της Ισπανίας από τα μάτια ενός Ελληνα συγγραφέα», επισημαίνει στο εισαγωγικό του σημείωμα ο δρ Νίκος Μαθιουδάκης, για το «Ταξιδεύοντας Ισπανία» και συνεχίζει: «Στη λογοτεχνική διαδρομή από την ομηρική Οδύσσεια μέχρι και τον αιώνα του συγγραφικού ρομαντισμού, η »ταξιδογραφία» ακολουθεί έναν δικό της δρόμο: ιδιότυπο, ξεχωριστό, μοναδικό και σε αρκετές περιπτώσεις παράλληλο με τον βασικό δρόμο της λογοτεχνίας. Σύμφωνα με τις απόψεις του Απόστολου Σαχίνη, καθώς και άλλων μελετητών, η ελληνική ταξιδιωτική λογοτεχνία θεωρείται ένα σχετικά πρόσφατο φαινόμενο και η αφετηρία του καθιερώνεται το 1927, έτος κατά το οποίο ο Καζαντζάκης παρουσιάζεται με την πρώτη έκδοση του »Ταξιδεύοντας: Ισπανία-Ιταλία-Αίγυπτος-Σινά». Το »Ταξιδεύοντας» αυτό -όπως και τα υπόλοιπα ταξιδιωτικά διηγήματα του κρητικού συγγραφέα- αποτελούν μια συλλογή άρθρων που αναφέρονται σε χώρες τις οποίες επισκέφθηκε ως ανταποκριτής Τύπου, προκειμένου να περιγράψει τόπους και πρόσωπα, γεγονότα και καταστάσεις, ιστορίες και μυθιστορίες με έναν τρόπο καζαντζακικό, ανάμεσα στην αντικειμενικότητα και στην υποκειμενικότητα, αφού ο συγγραφέας διηγείται και καταγράφει την »αλήθεια» της χώρας και του τόπου που περιηγείται μέσα από το δικό του καθαρό και ανόθευτο ποιητικό μάτι».

Προκειμένου να τοποθετηθεί η Ισπανία στον εκδοτικό καζαντζακικό χάρτη παρουσιάζονται συνοπτικά οι πρώτες εκδόσεις της σειράς «Ταξιδεύοντας» : το 1927 εκδόθηκε το «Ταξιδεύοντας. Ισπανία, Ιταλία, Αίγυπτος, Σινά» και το 1928 το «Τι είδα στη Ρουσία». Το 1937 κυκλοφορεί το «Ταξιδεύοντας. Α΄. Ισπανία», το οποίο εκδίδεται πλέον αυτόνομα συμπεριλαμβάνοντας στο δεύτερο μισό του βιβλίου τις απόψεις του Καζαντζάκη σχετικά με τον ισπανικό εμφύλιο πόλεμο λίγους μήνες μετά το ξέσπασμά του. Το 1937 δημοσιεύονται στην εφημερίδα «Η Καθημερινή» μια σειρά από 17 άρθρα σε 21 συνέχειες με τον γενικό τίτλο «Ενα ταξίδι εις την Πελοπόννησον». Το 1938 εκδόθηκε το «Ταξιδεύοντας. Β΄. Ιαπωνία-Κίνα». Στη συνέχεια το 1941 κυκλοφορεί το «Ταξιδεύοντας. Γ΄. Αγγλία», σε μια εποχή που ολόκληρη η Ευρώπη πολεμά εναντίον του ναζιστικού ιμπεριαλισμού του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου. Το 1956 επανεκδίδεται η ταξιδιωτική περιγραφή της Ρωσίας με συμπληρώσεις με τον νέο τίτλο «Ταξιδεύοντας. Ρουσία». Τέλος, το 1961 -μετά τον θάνατο του συγγραφέα- κυκλοφορεί το «Ταξιδεύοντας. Ιταλία, Αίγυπτος, Σινά, Ιερουσαλήμ, Κύπρος, Μοριάς», του οποίου αρκετά αποσπάσματα είχαν δημοσιευθεί στο πρώτο βιβλίο του 1927.

«Δε θα κρύψω τίποτα. Περνούμε μια δαιμονική καμπή της Ιστορίας? έχει πλήθος ονόματα: μίσος, πόλεμος, προδημιουργία, χάος. Μα αν μπορέσουμε να δούμε καθαρά και να πολεμήσουμε τίμια, έως το τελικό όνομα που θα μείνει -αιματοστάλαχτο όπως πάντα στην Ιστορία- θα είναι τούτο: Νέος Πολιτισμός. Θ’ αφηγηθώ ό,τι είδα κι άκουσα χωρίς να διατυπώσω καμιά δική μου κρίση. Τι αξία θα είχε η ατομική κρίση μπροστά στη μοιραία σύγκρουση που σπρώχνει τώρα τους ανθρώπους, τους οργανώνει και τους σκοτώνει χωρίς έλεος; Θα ήταν επιπόλαιη και κωμική μια τέτοια κρίση, όπως θα ήταν αν πήγαινες να δεις ένα φρικαλέο σεισμό κι άρχιζες να κρίνεις και να λαβαίνεις μέρος καταδικάζοντας τις σκοτεινές φυσικές δυνάμες που ανοίγουν τη φλούδα της γης και καταπίνουν τις πολιτείες», γράφει ο συγγραφέας για την Ισπανία.

ΕΛΕΝΗ ΓΚΙΚΑ, ΕΘΝΟΣ 17.12.2013

  1. Δεν υπάρχουν σχόλια.
  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: