Αρχική > λογοτεχνία > Νίκος Καζαντζάκης, Αφιέρωμα της εφημερίδας “ΤΟ ΕΘΝΟΣ” β΄ μέρος

Νίκος Καζαντζάκης, Αφιέρωμα της εφημερίδας “ΤΟ ΕΘΝΟΣ” β΄ μέρος

Η ιστορία της Κρήτης που έγινε μύθος

«Είμαι βυθισμένος στον Καπετάν Μιχάλη. Μάχουμαι ν’ αναστήσω το Ηράκλειο της παιδικής μου ηλικίας. Τι συγκίνηση, τι χαρά και συνάμα τι ευθύνη», έγραφε το 1949

«Τέτοια είναι η Κρήτη, τέτοια τα πάθη της, αιώνες πολεμώντας για την ελευτερία, και θα ’θελα να το μάθουν οι ξένοι, να δουν τι υποφέραμε, τι αιματοβαμμένους ανήφορους περάσαμε και περνούμε και τι βαρι

«Τέτοια είναι η Κρήτη, τέτοια τα πάθη της, αιώνες πολεμώντας για την ελευτερία, και θα ’θελα να το μάθουν οι ξένοι, να δουν τι υποφέραμε, τι αιματοβαμμένους ανήφορους περάσαμε και περνούμε και τι βαριά είναι η μοίρα της Ελλάδας… Τα συλλογίζουμαι όλα ετούτα και τα μάτια μου βουρκώνουν», έγραφε ο Νίκος Καζαντζάκης για τη συγγραφή του «Καπετάν Μιχάλη».

«Χριστός ανέστη, καπετάν Μιχάλη! Φώναξε.

– Η Κρήτη ανέστη! Αποκρίθηκε ο πατέρας μου απλώνοντας την απαλάμη του στο στήθος».

Γράφει ο Καζαντζάκης στην επιστολή του στον Πρεβελάκη στις 3 Δεκεμβρίου του 1949: «Είμαι βυθισμένος στον Καπετάν Μιχάλη. Μάχουμαι ν’ αναστήσω το Ηράκλειο της παιδικής μου ηλικίας. Τι συγκίνηση, τι χαρά, και συνάμα τι ευθύνη! Γιατί χιλιάδες πρόσωπα πεθαμένα ανεβαίνουν στη μνήμη μου και ζητούν μια μικρή θέση στον ήλιο, δυο-τρεις γραμμές, ένα καλό λόγο. Ξέρουν πως άλλη σωτηρία ανάστασης δεν έχουν. Ποιος να γράψει πια γι’ αυτούς; Και τα παιδιά τους και τ’ αγγόνια τους τους ξέχασαν…».

Στον Σουηδό φίλο του Borje Knos: «Αυτό το ‘χω ζήσει βαθιά, αυτός είναι ο πατέρας μου, τέτοιος είταν, έτσι πολέμησε τους Τούρκους, αυτός είταν ο παππούς μου, έτσι θα ‘θελα κι εγώ, ο καλαμαράς, ο Κοσμάς, να πεθάνω για μια μεγάλη Ιδέα. Κι απάνω απ’ όλα: τέτοια είναι η Κρήτη, τέτοια τα πάθη της, αιώνες πολεμώντας για την ελευτερία, και θα ‘θελα να το μάθουν οι ξένοι, να δουν τι υποφέραμε, τι αιματοβαμμένους ανήφορους περάσαμε και περνούμε και τι βαριά είναι η μοίρα της Ελλάδας… Τα συλλογίζουμαι όλα ετούτα και τα μάτια μου βουρκώνουν… γεμάτες πληγές είναι η Κρήτη και η Ελλάδα, γεμάτες δάκρυα…».

Η ιστορία της Κρήτης που έγινε μύθος

Και όπως θα επισημάνει ο Αιμίλιος Χουρμούζιος για τον «Καπετάν Μιχάλη» το 1953 (μας το θυμίζει ο Πάτροκλος Σταύρου στο επίμετρο του βιβλίου): «Κεντρικό θέμα ο αγώνας της Κρήτης για τη λευτεριά της στις σελίδες, ένας άνθρωπος θεριό, ο Καπετάν Μιχάλης […] Και ο μεγάλος αυτός πρωταγωνιστής, που είναι αθέατος και πανταχού ορατός, είναι η Κρήτη και η ζεστή της ανάσα, η λεβεντιά της και η καρδιά της, που πάλλει δυνατά και κάποτε απελπισμένα».

Γι’ αυτό και στην ιταλική έκδοση του βιβλίου θα επισημανθεί: «Ωστόσο, κανένα από τα πρόσωπα του βιβλίου δεν είναι τόσο ισχυρά και σταθερά "παρών" στην αφήγηση, όσο η Κρήτη, το άγριο νησί, για το οποίο κανείς δεν ξέρει αν αγαπά ή απεχθάνεται τα ίδια τα παιδιά του και το οποίο θα νικήσει την "Τουρκιά" με τον πόνο του. Παρά τα πολυάριθμα επεισόδια βίας και ωμότητας, το μυθιστόρημα διέπεται ολόκληρο από μιαν ατμόσφαιρα εξαίσιας ποίησης και θρύλου».

Και ο καθηγητής Βυζαντινής Φιλολογίας του Πανεπιστημίου Κρήτης Θεοχάρης Δεστοράκης θα υπογραμμίσει: «Πολλοί έχουν προσπαθήσει να ερμηνεύσουν τη σχέση του Καζαντζάκη με την ιστορία του τόπου του, ή, καλύτερα, την καζαντζακική μυθοποίηση της κρητικής ιστορίας. Γίνεται λόγος για "λαογραφική" ή "ποιητική ερμηνεία" της ιστορίας και ο Καζαντζάκης θεωρείται από την άποψη αυτή ως ο δημιουργός "του νεοελληνικού μύθου της Κρήτης", δηλαδή των πολέμων των Κρητικών για τη λευτεριά τους, όπως δέχεται και ο Κ. Ρωμαίος, που θέλει έτσι τον Καζαντζάκη κοντά στον Ηρόδοτο. Από άλλους ο Καζαντζάκης θεωρείται ως ο γνησιότερος πνευματικός συγγενής του Ομήρου, ως "ο Ομηρος της νεότερης Ελλάδας", καθώς "οικοδομεί το πιο λαμπρό μνημείο του νεοελληνικού αρχαϊκού πνεύματος", όπως σημειώνει ο Μ. Μερακλής, που θεωρεί τα "κρητικά" έργα του Καζαντζάκη, ιδιαίτερα τον "Καπετάν Μιχάλη", ως πεζή έκφραση δημοτικών τραγουδιών…».

Για να καταλήξει, μεταξύ άλλων, ότι «οι περιγραφές του Καζαντζάκη για την κορφή και τα στοιχεία του Μεγάλου Κάστρου μπορεί να χρησιμεύσουν και ως πηγές ιστορίας, καθώς διασώζουν αυθεντικές περιγραφές στοιχείων που δεν υπάρχουν σήμερα», «ο Μεγάλος Πλάτανος, που τον αναφέρει συχνά ο Καζαντζάκης, δεν είναι εύρημα» και «τα περισσότερα πρόσωπα του έργου είναι επίσης αληθινά»…

Εξάλλου, όσον αφορά για τα μεγέθη της Κρήτης στη συγγραφική καρδιά, δεν χωρά αμφιβολία καμιά: «Κι όταν έρχουνταν η Μεγάλη Βδομάδα, η καρδιά μας αγρίευε μέσα στην παιδιάτικη φαντασία μας, ταυτίζουνταν τα Πάθη του Χριστού με τα πάθη της Κρήτης και τη νύχτα του Μεγάλου Σαββάτου, πίσω από τους ώμους του Χριστού, βλέπαμε ν’ ανασταίνεται κι η Κρήτη και τη Μεγάλη Παρασκευή δεν ήταν για μας η Μαρία Μαγδαληνή που σωριάζουνταν στα πόδια του Σταυρωμένου και σκούπιζε με τα μαλλιά της τ’ άγια αίματα, ήταν η Κρήτη, καταματωμένη, που θρηνούσε και τον παρακαλούσε ν’ αναστηθεί κι αυτή μαζί του…».

ΕΛΕΝΗ ΓΚΙΚΑ, ΤΟ ΕΘΝΟΣ 14.12.2013

 

Το παιδί που διάβαζε βίους των Αγίων

«Κι έτσι, με το να τύχει να γεννηθώ Κρητικός, σε μια κρίσιμη στιγμή που μάχουνταν η Κρήτη να λευτερωθεί, ένιωσα από μικρό παιδί πως στον κόσμο υπάρχει ένα αγαθό πιο πολύτιμο από τη ζωή, πιο γλυκό από την ευτυχία, η λευτεριά».

«Από τα γεννητάτα μου ανάπνεα στον αέρα το φοβερό τούτο, ορατό κι αόρατο, πάλεμα... έβλεπα τους Χριστιανούς και τους Τούρκους ν’ αγριοματιάζουνται λοξά και να στρίβουν τα μουστάκια τους αγριεμένοι, [.

«Από τα γεννητάτα μου ανάπνεα στον αέρα το φοβερό τούτο, ορατό κι αόρατο, πάλεμα… έβλεπα τους Χριστιανούς και τους Τούρκους ν’ αγριοματιάζουνται λοξά και να στρίβουν τα μουστάκια τους αγριεμένοι, […], άκουγα τους γέρους να μιλούν για σφαγές, παλικαριές και πολέμους, για λευτεριά κι Ελλάδα, και ζούσα βαθιά, βουβά και περίμενα να μεγαλώσω», έγραφε ο Νίκος Καζαντζάκης για την παιδική του ηλικία

Στην πατρίδα των παιδικών μας χρόνων, τελικά, ριζώνουν όλα. Κι ο Καζαντζάκης μάς τον προσφέρει αυτόν τον ριζωμό, ειδικά τον δικό του, στα βιβλία του, αφειδώλευτα.

Ο Νίκος Καζαντζάκης γεννήθηκε στο Ηράκλειο της Κρήτης στις 18 Φεβρουαρίου 1883, Παρασκευή, ημέρα των ψυχών. Ο πατέρας του, ο Καπετάν Μιχάλης, κατέγραψε την ημέρα αυτή στο πίσω μέρος μιας βυζαντινής εικόνας των Εισοδίων της Θεοτόκου, όπως έκανε για όλα τα παιδιά του. Η γριά μαμή πήρε τον μικρό Νίκο στα χέρια της «τον πήγε στο φως και τον κοίταξε καλά καλά, σαν να ‘βλεπε λες μυστικά σημάδια απάνω του, τον σήκωσε αψηλά κι είπε: ?Ετούτο το παιδί, να μου το θυμηθείτε, μια μέρα θα γίνει δεσπότης…». («Αναφορά στον Γκρέκο»).

Για το-παιδί-που-υπήρξε ο συγγραφέας θα γράψει χρόνια μετά:

Το παιδί που διάβαζε βίους των Αγίων

«Από τα γεννητάτα μου ανάπνεα στον αέρα το φοβερό τούτο, ορατό κι αόρατο, πάλεμα? έβλεπα τους Χριστιανούς και τους Τούρκους ν’ αγριοματιάζουνται λοξά και να στρίβουν τα μουστάκια τους αγριεμένοι, […], άκουγα τους γέρους να μιλούν για σφαγές, παλικαριές και πολέμους, για λευτεριά κι Ελλάδα, και ζούσα βαθιά, βουβά και περίμενα να μεγαλώσω, να καταλάβω τι νόημα έχουν όλα ετούτα, ν’ ανασκουμπωθώ κι εγώ και να παλέψω. […] Το τρυφερό παιδικό στήθος μου άρχισε να γεμίζει λαχτάρα και μίσος, κι έσφιγγα κι εγώ τη μικρή μου γροθιά να μπω στον αγώνα… ήξερα καλά με ποιον από τους δυο που πάλευαν ήταν το χρέος μου, και βιάζουμουν να μεγαλώσω, να μπω κι εγώ στη σειρά πίσω από τον παππού μου, πίσω από τον κύρη μου, να πολεμήσω. Αυτός ήταν ο σπόρος. Από αυτόν φύτρωσε, βλαστάρωσε, άνθισε και κάρπισε ολάκερο το δέντρο της ζωής μου. Οχι ο φόβος, μήτε ο πόνος, μήτε η χαρά και το παιχνίδι πρωτοτάραξαν την ψυχή μου… παρά η λαχτάρα της λευτεριάς.»

«Η κάθε ψυχή τα χρόνια εκείνα στο Μεγάλο Κάστρο είχε βαθιές ρίζες στη γης, βαθιές ρίζες στον ουρανό? γι’ αυτό, όταν έμαθα να συλλαβίζω, το πρώτο πράμα που έβαλα τη μητέρα μου να μου αγοράσει ήταν ένα συναξάρι, η Αγία Επιστολή: "Θεού θέα θείον θαύμα! Λίθος έπεσεν εξ ουρανού…" κι έσπασε ο λίθος αυτός και βρήκαν μέσα του γραμμένα: "Ουαί, ουαί, σε αυτόν που τρώει λάδι και πίνει κρασί Τετάρτη και Παρασκευή!" Αρπαζα την Αγία Επιστολή, την κρατούσα αψηλά σαν σημαία, και χτυπούσα κάθε Τετάρτη και Παρασκευή τις πόρτες της γειτονιάς: της κυρα-Πηνελόπης, της κυρα-Βιχτώριας, της γρια-Κατερίνας της Ντεληβασίλαινας, και χιμούσα έξαλλος μέσα στο σπίτι… έτρεχα γραμμή στην κουζίνα, μυρίζουμουν τι μαγέρευαν, κι αλίμονο αν μ’ έπαιρνε μυρωδιά από κρέας ή ψάρι… κουνούσα απειλητικά την Αγία Επιστολή και φώναζα: "Ουαί, ουαί!" κι οι γειτόνισσες τρομοκρατημένες με χάδευαν και με παρακαλούσαν να σωπάσω». «Πούλησα στους φίλους μου όλα μου τα παιχνίδια κι αγόρασα λαϊκές φυλλάδες βίους των Αγίων. Κάθε δειλινό κάθουμουν στο σκαμνάκι μου στην αυλή, μέσα στους βασιλικούς και τους κατιφέδες, και διάβαζα δυνατά τα όσα μαρτύρια υπόφεραν οι Αγιοι για να σώσουν την ψυχή τους».

«Μια μέρα διαβάσαμε στο σκολειό, στο αναγνωστικό μας, πως ένα παιδί έπεσε στο πηγάδι και βρέθηκε σε μια πλούσια πολιτεία, με χρυσές εκκλησίες, με ανθισμένα περβόλια, με μαγαζιά γεμάτα γλυκίσματα, καραμέλες και τουφεκάκια… Πήρε φωτιά ο νους μου, έτρεξα σπίτι, πέταξα τη σάκα στην αυλή κι αρπάχτηκα από το αφρόχειλο του πηγαδιού, να πέσω μέσα, να μπω στην πλούσια πολιτεία. Η μητέρα μου κάθουνταν στο παράθυρο της αυλής και χτένιζε τη μικρή μου αδερφή… με πήρε το μάτι της, έσυρε φωνή κι έτρεξε, με άρπαξε από την ποδιά, τη στιγμή που, με το κεφάλι μπροστά, κλοτσούσα τη γης να γκρεμιστώ στο πηγάδι».

Το -παιδί-που-υπήρξε από την «Αναφορά στον Γκρέκο» και που κουβαλούσε όλα όσα έμαθε στα μικράτα του αιώνες μετά… μέσα στο έργο του, παντού τα διαβάζουμε.

ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ: ΕΛΕΝΗ ΓΚΙΚΑ, 10.12.2013

 

ΝΙΚΟΣ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ

Mάχες στην επαναστατημένη Κρήτη

«Οταν άρχισα τώρα στα γεράματα να γράφω τον Καπετάν Μιχάλη, ο κρυφός μου σκοπός ήταν τούτος: να σώσω, ντύνοντάς το με λέξεις, τ’ όραμα του κόσμου όπως το πρωταντίκρισαν και το δημιούργησαν τα παιδικά μου μάτια.

«Ο κρυφός μου σκοπός ήταν τούτος: να σώσω, ντύνοντάς το με λέξεις, τ' όραμα του κόσμου όπως το πρωταντίκρισαν και το δημιούργησαν τα παιδικά μου μάτια. Κι όταν λέω τ' όραμα του κόσμου, θέλω να πω το ό

«Ο κρυφός μου σκοπός ήταν τούτος: να σώσω, ντύνοντάς το με λέξεις, τ’ όραμα του κόσμου όπως το πρωταντίκρισαν και το δημιούργησαν τα παιδικά μου μάτια. Κι όταν λέω τ’ όραμα του κόσμου, θέλω να πω το όραμα της Κρήτης», γράφει ο Καζαντζάκης για τον «Καπετάν Μιχάλη»

Κι όταν λέω τ’ όραμα του κόσμου, θέλω να πω το όραμα της Κρήτης», γράφει στον πρόλογό του ο Νίκος Καζαντζάκης σε ένα από τα τελευταία μυθιστορήματά του, τον «Καπετάν Μιχάλη», που θεωρείται ένα από τα κορυφαία της νεοελληνικής λογοτεχνίας.

Και ο Πάτροκλος Σταύρου στο επίμετρο του βιβλίου:

«Ο άνθρωπος καπετάν Μιχάλης του ομώνυμου αυτού μυθιστορήματος είναι ο πατέρας του Νίκου Καζαντζάκη. Το έπος του είναι η εποποιία της Κρήτης, της Ανθρωπιάς και της Ελευθερίας, την οποία ενσαρκώνει. Τον έλεγαν και καπετάν Ψωμή ή Ψωμάκη, επειδή κάθε Σάββατο μοίραζε ψωμιά στη φτωχολογιά του Ηρακλείου. Ψωμί και Ελευθερία. Αργότερα τούτο θα γίνει σύνθημα. Τότε ήταν Πράξη».

Ο «Καπετάν Μιχάλης» κυκλοφόρησε για πρώτη φορά το 1953 από τις εκδόσεις Μαυρίδη, στη δεύτερη έκδοσή του (Εκδόσεις Δίφρος, 1955) προστέθηκε ο υπότιτλος «Ελευτερία ή Θάνατος», καθώς και πρόλογος του συγγραφέα και από το 1964 κυκλοφορεί από τις Εκδόσεις «Καζαντζάκη» με εκτεταμένο επίμετρο και σχόλια που υπογράφουν ο εκδότης και επιμελητής δρ Πάτροκλος Σταύρου (Τα προανακρούσματα του Καπετάν Μιχάλη), ο καθηγητής Βυζαντινής Φιλολογίας Θεοχάρης Δετοράκης (Το ιστορικό υπόστρωμα των «κρητικών» έργων του Καζαντζάκη) και ο καθηγητής Βυζαντινής Λαογραφίας Μιχάλης Γ. Μερακλής (Ο θάνατος και η ελευθερία).

Mάχες στην επαναστατημένη Κρήτη

Το 1889

Η ιστορία διαδραματίζεται κατά τη διάρκεια της Κρητικής Επανάστασης του 1889. Ο κεντρικός ήρωας, «ο καπετάν Μιχάλης, ένας άγριος και ανυπότακτος πολεμιστής (που), έχει ορκιστεί να είναι μαυροντυμένος, αξύριστος και αγέλαστος μέχρι να ελευθερωθεί η Κρήτη», παλεύει με τους εχθρούς και με τους δαίμονές του όταν θα συναντήσει τη γυναίκα του αδελφοποιτού του Νουρήμπεη, την Εμινέ, και θα πρέπει να πολεμήσει και τον εχθρό στο νησί.

Με δράση που φέρνει αντιμέτωπους και σπέρνει τον θάνατο σε φίλους κι αδέλφια (ο Νουρήμπεης μονομαχεί με τον Μανούσακα, αδελφό του καπετάν Μιχάλη, για να εκδικηθεί τον θάνατο του πατέρα του, και τον σκοτώνει), με υπερβάσεις (ο Καπετάν Μιχάλης σώζει την Εμινέ), και με τους Τούρκους στο νησί και τον αγώνα μέχρις εσχάτων (ο Καπετάν Μιχάλης τιμωρεί τον εαυτό του για την αδυναμία του στην Εμινέ και πέφτει μαχόμενος), στήνει ένα επικό δράμα στο οποίο ουσιαστικά πρωταγωνιστεί ένα νησί: «Ωστόσο, κανένα από τα πρόσωπα του βιβλίου δεν είναι τόσο ισχυρά και σταθερά παρόν στην αφήγηση, όσο η Κρήτη, το άγριο νησί, για το οποίο κανείς δεν ξέρει αν αγαπά ή απεχθάνεται τα ίδια τα παιδιά του και το οποίο θα νικήσει την "Τουρκιά" με τον πόνο του. Παρά τα πολυάριθμα επεισόδια βίας και ωμότητας, το μυθιστόρημα διέπεται ολόκληρο από μιαν ατμόσφαιρα εξαίσιας ποίησης και θρύλου» (Από την ιταλική έκδοση Nikos Kazantzakis, «Capitan Michele», Aldo Martello Editore, Milano 1959).

Με αδρές πινελιές κατεβάζει στ’ ανθρώπινα την αρχετυπική αιώνια πάλη ανάμεσα στο Καλό και το Κακό: «Από πολύ νωρίς, ζώντας την έτοιμη κάθε στιγμή να ξεσπάσει σύγκρουση, είχαμε ψυχανεμιστεί πως στον κόσμο τούτον δυο μεγάλες δυνάμες παλεύουν: ο Χριστιανός κι ο Τούρκος, το Καλό και το Κακό, η Ελευτερία κι η Τυραννία και πως η ζωή δεν είναι παιχνίδι, είναι αγώνας. Κι ακόμα τούτο: πως θα έρθει μέρα που θα Πρέπει να μπούμε κι εμείς στον αγώνα. Το ‘χαμε πάρει απόφαση από πολύ μικροί πως ήταν γραφτό μας, αφού γεννηθήκαμε Κρητικοί, το Πρέπει αυτό να κυβερνάει τη ζωή μας», θα επισημάνει ο Καζαντζάκης στον πρόλογο. Και σ’ όλο το μυθιστόρημά του, πανταχού παρούσα η πατρική φιγούρα, «γεννήτορας και μοίρα», «βαριά σκιά»:

«Ο πατέρας μου σπάνια μιλούσε, δε γελούσε, δε μάλωνε, κάποτε έτριζε τα δόντια του ή έσφιγγε τη γροθιά του, κι αν τύχαινε να κρατάει κανένα πικραμύγδαλο, έστριβε τα δάχτυλά του και το ‘κανε σκόνη […] Βαρίσκιωτος, αβάσταχτος. Οταν τύχαινε να ‘ναι βίζιτες στο σπίτι, συγγενείς ή γειτόνοι, κι είχαν πιάσει ψιλή κουβέντα και γελούσαν, αν άνοιγε ξαφνικά η πόρτα κι έμπαινε, κόβουνταν η κουβέντα και το γέλιο, κι ένας ίσκιος πλάκωνε το σπίτι […] Ξερόβηχαν οι βίζιτες, κλεφτοκοιταζόντουσαν ανήσυχα, και με τρόπο, ύστερα από λίγη ώρα, σηκώνονταν, πατούσαν στις άκρες των ποδιών τους κι έφευγαν» («Αναφορά στον Γκρέκο»).

Ο «Καπετάν Μιχάλης» ως μυθιστόρημα υπήρξε για τον Καζαντζάκη το αγκάθι και η υπέρβαση, το μέτρο σύγκρισης και η συγγραφική, αστείρευτη δημιουργική του πληγή.

ΕΛΕΝΗ ΓΚΙΚΑ, 7.12.2013

 

ΝΙΚΟΣ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ

Ο πατέρας Καπετάν Μιχάλης

«Ελευθερία ή θάνατος» είναι ο υπότιτλος του μυθιστορήματος με πολλά στοιχεία, όπως το συνήθιζε πάντοτε ο συγγραφέας, αυτοβιογραφικά.

Ο πατέρας Καπετάν Μιχάλης

Διότι «Ο Καπετάν Μιχάλης» για τον Νίκο Καζαντζάκη υπήρξε πολλά: τα παιδικά χρόνια του, ο πατέρας του και η πατρίδα του. Σχεδόν όλα.

Ιστορικό μυθιστόρημα που αναφέρεται στην κρητική επανάσταση του 1889, έχει για κεντρικό ήρωα «πολεμιστή άγριο κι ανυπότακτο που έχει ορκιστεί να είναι μαυροντυμένος, αξύριστος και αγέλαστος μέχρι να ελευθερωθεί η Κρήτη», τον «Καπετάν Μιχάλη», τον πατέρα του. Φιγούρα εμβληματική και από ιστορικές μαρτυρίες, ηρωική.

«Οταν τον Δεκέμβριο του 1932 ετοίμαζαν για την εξόδιο ακολουθία τον νεκρό πατέρα του Νίκου Καζαντζάκη, τον Καπετάν Μιχάλη, είδαν στα στήθη του παλιές ουλές πληγών από τις μάχες στις οποίες είχε πολεμήσει για τη λευτεριά της Κρήτης. Ούτε μία ουλή δεν υπήρχε στην πλάτη του. Ολες ήταν στο στήθος, μην έχοντας γυρίσει «ποτέ την πλάτη του στον οχτρό», μας αφηγείται η διευθύντρια των Εκδόσεων «Καζαντζάκη», Νίκη Σταύρου.

«Στη ζωή μου έναν μονάχα άνθρωπο φοβήθηκα, τον πατέρα μου. Οταν ήμουν μικρό παιδί, σήκωνα τα μάτια, τον κοίταζα και μου φαίνουνταν γίγας», έγραφε ο Νίκος Καζαν-τζάκης για τον «Καπετάν Μιχάλη»

«Στη ζωή μου έναν μονάχα άνθρωπο φοβήθηκα, τον πατέρα μου. Οταν ήμουν μικρό παιδί, σήκωνα τα μάτια, τον κοίταζα και μου φαίνουνταν γίγας», έγραφε ο Νίκος Καζαν-τζάκης για τον «Καπετάν Μιχάλη»

Εξάλλου, ο Νίκος Καζαντζάκης στο αυτοβιογραφικό του μυθιστόρημα «Αναφορά στον Γκρέκο» έχει γράψει γι’ αυτό: «Στη ζωή μου έναν μονάχα άνθρωπο φοβήθηκα, τον πατέρα μου. Οταν ήμουν μικρό παιδί, σήκωνα τα μάτια, τον κοίταζα και μου φαίνουνταν γίγας όσο μεγάλωνα, όλα τα πράματα γύρα μου μίκραιναν, άνθρωποι, σπίτια, δέντρα… μονάχα αυτός απόμενε πάντα, όπως τον έβλεπα παιδί, γίγας πυργώνουνταν μπροστά μου και μου άκρυβε τον ήλιο. Μάταια απόφευγα να μένω στο πατρικό σπίτι, στη σπηλιά του λιόντα… ρεμπέλευα, ταξίδευα, ρίχνουμουν σε δύσκολες πνεματικές περιπέτειες πάντα ανάμεσα εμένα και στο φως ο ίσκιος του… οδοιπορούσα κάτω από ακατάπαυτη έκλειψη ηλίου».

Με γεμάτο το τουφέκι

Ο πατέρας Καπετάν Μιχάλης

«Ο πατέρας αυτός, αγέλαστος, σκληρός και τραχύς, όπως υπαγόρευε η σκληρή και τραχιά εποχή της τουρκοκρατούμενης Κρήτης, τη νύχτα της μεγάλης σφαγής του Ηρακλείου, περίμενε τους Τούρκους πίσω από την πόρτα του σπιτιού με γεμάτο το τουφέκι, ακονίζοντας ένα μακρύ μαχαίρι για να σφάξει την οικογένειά του, »μην πέσουν στα χέρια των Τούρκων». Και το επόμενο πρωινό, ο πατέρας αυτός, πήρε τον μικρό Νίκο από το χέρι και τον οδήγησε στην πλατεία με τα λιοντάρια, να προσκυνήσει τους κρεμασμένους από τον μεγάλο πλάτανο».

«- Κοίτα! μου ‘καμε. Σήκωσα τα μάτια κατά τον πλάτανο, έσυρα φωνή: τρεις κρεμασμένοι καμπάνιζαν, ο ένας πλάι στον άλλο, ξυπόλυτοι, με μια πουκαμίσα μονάχα, κι η γλώσσα τους ήταν πεταμένη έξω, καταπράσινη. Γύρισα πέρα το κεφάλι, δεν μπουρούσα να βαστάξω, κι αγκάλιασα το γόνατο του κύρη. Μα αυτός μου φούχτωσε το κεφάλι, το γύρισε κατά τον πλάτανο.

– Κοίτα! με πρόσταξε πάλι. Τα μάτια μου γέμισαν κρεμασμένους.

– Οσο να ζεις, μου ‘πε ο κύρης, το ακούς; όσο να ζεις ποτέ να μη φύγουν από τα μάτια σου οι κρεμασμένοι ετούτοι.

– Ποιος τους σκότωσε;

– Η λευτεριά, ας είναι καλά!»

«Αυτός ο ίδιος πατέρας, όμως, χάρισε στον Νίκο Καζαντζάκη την υδρόγειο σφαίρα που »ταξίδευε» τον μικρό γιο του σε όλη την υφήλιο πριν εκείνος ακόμη απλώσει τα φτερά του και φύγει από την Κρήτη. Ο ίδιος αυτός πατέρας, όταν ο νεαρός Νίκος του ζήτησε να μάθει μια ακόμη γλώσσα, του ζήτησε ως »αντάλλαγμα» να φοράει ακόμη μια μπλούζα για να μην κρυώνει, και ήταν ο ίδιος πατέρας που είπε: »Ας πάει και το παλιάμπελο… η σταφίδα, το κρασί, το λάδι, όλη μου η σοδειά, ας γίνει χαρτί και μελάνι για το γιο μου! […]»».

«Τον έλεγαν και Καπετάν Ψωμή ή Ψωμάκη, επειδή κάθε Σάββατο μοίραζε ψωμί στη φτωχολογιά του Ηρακλείου. Ψωμί και Ελευθερία» όπως γράφει ο δρ Πάτροκλος Σταύρου, στην εισαγωγή του βιβλίου του Νίκου Καζαντζάκη Καπετάν Μιχάλης και συνεχίζει:

«Ο άγριος, δράκος και αγέλαστος Καπετάν Μιχάλης, αλλά στο βάθος μάλαμα και ευαίσθητος, άντεξε μόνο εννέα μήνες τον χαμό της συζύγου του, της »Μαριγής» του,και επήγε να τη βρει».

«Ο Καπετάν Μιχάλης, με τις θυσίες του και την αυστηρότητά του, μεγάλωσε έναν πολεμιστή αδάμαστο, δυνατό, σαν εκείνον, αλλά του πνεύματος. »Κρίμα μεγάλο που δεν είσαι εσύ για τ’ άρματα, είσαι για τα γράμματα» είχε πει στον γιο του, Νίκο Καζαντζάκη. «Τι να κάμουμε; αυτός είναι ο δρόμος σου… ακλούθα τον! Κατάλαβες; Να μάθεις γράμματα, για να βοηθήσεις την Κρήτη να λευτερωθεί… αυτός είναι ο σκοπός!».

Γι’ αυτό και οι τελευταίες λέξεις του Νίκου Καζαντζάκη στο κύκνειο άσμα του, «Αναφορά στον Γκρέκο», ήταν οι εξής: «Τώρα αχνίζει το δειλινό απάνω στους λόφους, μεγάλωσαν οι ίσκιοι, γέμισε ο αγέρας πεθαμένους… η μάχη σκολάζει. Νίκησα; νικήθηκα; τούτο μονάχα ξέρω: είμαι γεμάτος πληγές και στέκουμαι όρθιος. Γεμάτος πληγές, όλες στο στήθος».

«Ολες στο στήθος», σαν αυτές ακριβώς του Καπετάν Μιχάλη, του πατέρα.

ΕΛΕΝΗ ΓΚΙΚΑ, 6.12.2013

 

ΝΙΚΟΣ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ

Πολεμιστής της αρετής και του πνεύματος

«Ν’ αγαπάς την ευθύνη. Να λες εγώ, εγώ μονάχος μου θα σώσω τον κόσμο. Αν χαθεί, εγώ θα φταίω».

«Εγώ, αλίμονο, ήμουν ο δάσκαλος της γενιάς μου. Γιατί ν’ αντιστέκουμαι; Ας το πάρω απόφαση, κι όσο κι αν με καταφρονούν οι πρόγονοι, έχω κι εγώ τ’ άρματά μου, θα πολεμήσω», έγραφε ο Νίκος Καζαντζάκης

«Εγώ, αλίμονο, ήμουν ο δάσκαλος της γενιάς μου. Γιατί ν’ αντιστέκουμαι; Ας το πάρω απόφαση, κι όσο κι αν με καταφρονούν οι πρόγονοι, έχω κι εγώ τ’ άρματά μου, θα πολεμήσω», έγραφε ο Νίκος Καζαντζάκης

Η πιο γνωστή φράση που ειπώθηκε σ’ αυτή τη ζωή από κάθε νέο. Ξεχνάμε μετά.

Ο Νίκος Καζαντζάκης, όμως, γι’ αυτή την ευθύνη και μ’ αυτή την ευθύνη πορεύτηκε κι έγραψε μια ζωή: «Ολοι είμαστε ένα, όλοι είμαστε μια κιντυνεύουσα ουσία. Μια ψυχή στην άκρα του κόσμου που ξεπέφτει, συντραβάει στον ξεπεσμό της και την ψυχή μας. Ενα μυαλό στην άκρα του κόσμου που βυθίζεται στην ηλιθιότητα, γιομώνει τα μελίγγια μας σκοτάδι. Γιατί ένας στα πέρατα τ’ ουρανού και της γης αγωνίζεται. Ο Ενας. Κι αν χαθεί, εμείς έχουμε την ευθύνη. Αν χαθεί, εμείς χανόμαστε», έγραφε στην «Ασκητική».

Και εκείνο το αξέχαστο στον «Καπετάν Μιχάλη»:

«Από όσα κατάλαβα στα λίγα χρόνια που ζω και ζώνουμαι, δεν είναι η λευτεριά πέσε πίτα να σε φάω, είναι κάστρο, και το παίρνεις με το σπαθί σου. Οποιος δέχεται από ξένα χέρια τη λευτεριά, είναι σκλάβος».

Πολεμιστής της αρετής και του πνεύματος

 

Στη δε «Αναφορά στον Γκρέκο»: «Ο κόσμος είναι το Μοναστήρι μας, ο αληθινός καλόγερος αυτός που ζει με τους ανθρώπους και συνεργάζεται με το Θεό απάνω στο χώμα. Ο Θεός δεν κάθεται απάνω από τα σύννεφα σε θρόνο. Παλεύει στη γης μαζί μας. Η μοναξιά δεν είναι πια ο δρόμος του αγωνιστή, κι η αληθινή προσευχή που πάει ίσια γραμμή και μπαίνει στο σπίτι του Θεού είναι η γενναία πράξη. Ετσι προσεύχεται σήμερα ο αληθινός πολεμιστής.

Ενας κρητικός μου ‘λεγε: Οταν παρουσιαστείς ομπρός στην πόρτα της Παράδεισος και δεν ανοίξει, μην πιάσεις το κρικέλι της πόρτας να χτυπήσεις, ξεκρέμασε απ’ τον ώμο σου το τουφέκι, ρίξε μια τουφεκιά. -θαρρείς είπα εγώ, θα φοβηθεί ο Θεός και θ’ ανοίξει;- Οχι βρε παιδί, δε θα φοβηθεί, μα θ’ ανοίξει γιατί θα καταλάβει πως γυρίζεις από πόλεμο».

Για να γίνει όσο μπορεί πιο σαφής σ’ εκείνο το πιο προσωπικό απ’ τα προσωπικά του βιβλίο:

«Στην Κρήτη, στ’ αψηλά βουνά, σπάνια, μα τυχαίνει, να γεννηθεί σε μια δρακοφαμελιά ένας μαραζάρης, ο γέρος γονιός τον ζυγιάζει, τον ξαναζυγιάζει με το μάτι, δεν μπορεί να καταλάβει – πώς διάολο βγήκε από το σπλάχνο του το αποζούρι ετούτο; Καλά σε σύναξη τα επίλοιπα θεριά που γέννησε, τους γιους του, να δουν τι θα τον κάμουν. «Ντροπιάζει τη γενιά μας, βρουχιέται ο γέρος, τι να τον κάμουμε, βρε παιδιά; Βοσκός δεν κάνει. που να σαλτάρει αυτός και να μπει στα ξένα κοπάδια να κλέψει! Πολεμιστής δεν κάνει, λυπάται να σκοτώσει? ντροπιάζει το σόι μας, ας τον κάμουμε δάσκαλο! Εγώ, αλίμονο, ήμουν ο δάσκαλος της γενιάς μου. Γιατί ν’ αντιστέκουμαι; Ας το πάρω απόφαση, κι όσο κι αν με καταφρονούν οι πρόγονοι, έχω κι εγώ τ’ άρματά μου, θα πολεμήσω».

«Αναζητητής του Θεού»

«Ο Νίκος Καζαντζάκης, όμως, πολέμησε πιο γενναία και πιο ολοκληρωτικά κι από τους γενναιότερους πολεμιστές, ακάματος αναζητητής του Θεού, ο οποίος με τη μοναδική συγγραφή του και με το πρότυπο ήθος του ανεδείχθη πολεμιστής του πνεύματος, της υπέρβασης και της αρετής», θα μας πει η διευθύντρια των Εκδόσεων Καζαντζάκη, κυρία Νίκη Σταύρου:

«Ο εναγώνιος αγώνας του για λύτρωση σε μια αέναη αναζήτηση του σκοτεινού όγκου του Θεού για να ενωθεί μαζί του. Ο λόγος του, πάντα μάχιμος, πάντα γεμάτος φως, διαφώτιζε τους συνανθρώπους της γενιάς του και θα συνεχίσει, πάντα επίκαιρος, να διαφωτίζει όσο υπάρχει Ανθρωπος».

Μικρό αντίδωρο μιας μεγάλης ζωής, το απόσπασμα που ακολουθεί, από την «Αναφορά στον Γκρέκο» και πάλι:

«Κάθε άνθρωπος άξιος να λέγεται γιος του ανθρώπου σηκώνει το σταυρό του κι ανεβαίνει το Γολγοθά του, πολλοί, οι πιο πολλοί, φτάνουν στο πρώτο, στο δεύτερο σκαλοπάτι, λαχανιάζουν, σωριάζουνται στη μέση της πορείας και δε φτάνουν στην κορφή του Γολγοθά – θέλω να πω στην κορφή του χρέους τους – να σταυρωθούν, ν’ αναστηθούν, και να σώσουν την ψυχή τους. Λιποψυχούν, φοβούνται να σταυρωθούν, και δεν ξέρουν πως η σταύρωση είναι ο μόνος δρόμος της ανάστασης, άλλον δεν έχει».

ΕΛΕΝΗ ΓΚΙΚΑ, 3.12.2013

 

Ο Μεγάλος Ελληνας «συναντά» τον Σαίξπηρ στην Αγγλία

Το «ΕΘΝΟΣ ΤΗΣ ΚΥΡΙΑΚΗΣ» και οι ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ συνεχίζουν την πρωτοβουλία της λογοτεχνικής ενίσχυσης της ψυχής των Ελλήνων, αποκαλύπτοντας μια σχεδόν άγνωστη πτυχή της συγγραφικής ταυτότητας του Νίκου Καζαντζάκη: ο Κρητικός στοχαστής -εκτός από ποιητής και πεζογράφος- υπήρξε και ανταποκριτής- ειδησεογράφος, περιγρά-φοντας τις ταξιδιωτικές του εντυπώσεις ως ένας εξαιρετικός «ταξιδογράφος».

Ο Μεγάλος Ελληνας «συναντά» τον Σαίξπηρ στην Αγγλία

Το τρίτο βιβλίο της εκδοτικής σειράς είναι το Ταξιδεύοντας Αγγλία που αποτελεί ένα από τα αντιπροσωπευτικά ταξιδιωτικά κείμενα του Νίκου Καζαντζάκη της σειράς Ταξιδεύοντας, στα οποία ο συγγραφέας περιγράφει και διηγείται σημαντικά γεγονότα και συστατικά στοιχεία του τόπου που επισκέφθηκε. Τα ταξίδια αποτελούν για τον Κρητικό συγγραφέα σημαντικό εφαλτήριο για τη μετέπειτα λογοτεχνική του διαδρομή.

Η λογοτεχνική προσέγγιση της Αγγλίας οδηγεί σε δύο μεγάλα ονόματα της Αγγλικής Λογοτεχνίας: τον Ουίλιαμ Σαίξπηρ (1564-1616) και τον Ράντγιαρντ Κίπλινγκ (1865-1936)- και οι δύο αγαπημένοι λογοτέχνες του Νίκου Καζαντζάκη. Ο Κρητικός συγγραφέας μέσα από στίχους τους αναγνωρίζει το δισυπόστατο προσωπείο της Ελευθερίας -ως Αλλος θεός Ιανός- ως στοιχείο ιδανικό αναζήτησης κάθε στοχαστή: από τη μία πλευρά, του λόγου ελευθερία και από την άλλη, της ψυχής ελευθερία.

Στο βιβλίο Ταξιδεύοντας Αγγλία, ο Νίκος Καζαντζάκης περιγράφει λογοτεχνικά τη φαντασιακή του συνάντηση με τον Ουίλιαμ Σαίξπηρ στον οποίο ο Κρητικός συγγραφέας αφιερώνει ένα ομώνυμο κεφάλαιο, καθώς και ένα πολύστιχο ποίημα.

O Μεγάλος Ελληνας «συναντά» τον Σαίξπηρ στην Αγγλία

Τα «ταξιδογραφήματα» του Νίκου Καζαντζάκη αποτελούν εξαιρετικές λογοτεχνικές εντυπώσεις των χωρών και των τοπίων που περιγράφουν. Τα συγκεκριμένα βιβλία κυκλοφορούν από τις ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ με εμπλ

Τα «ταξιδογραφήματα» του Νίκου Καζαντζάκη αποτελούν εξαιρετικές λογοτεχνικές εντυπώσεις των χωρών και των τοπίων που περιγράφουν. Τα συγκεκριμένα βιβλία κυκλοφορούν από τις ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ με εμπλουτισμένο επίμετρο.

ΓΡΑΦΕΙ Ο ΔΡ ΝΙΚΟΣ ΜΑΘΙΟΥΔΑΚΗΣ*

nikosmathious@gmail.com

Ο Καζαντζάκης συγκαταλέγει τη μορφή του Αγγλου ποιητή ανάμεσα στα μεγάλα και σημαντικά «εγγλέζικα τρόπαια» που στήθηκαν «ύστερα από αιώνες, στους βράχους επάνω, στους πράσινους λόφους και στα λιμάνια της Αγγλίας». Επίσης, ο Κρητικός στοχαστής χαρακτηρίζει τον ομόλογό του ποιητή ως «παντοδύναμο θεό», αφού αποτέλεσε και αποτελεί μια διαχρονική επιρροή στην ψυχή και στο πνεύμα του αγγλικού λαού.

Η λογοτεχνική προσέγγιση της Αγγλίας οδήγησε τον Νίκο Καζαντζάκη σε δύο μεγάλα ονόματα της Αγγλικής Λογοτεχνίας: τον Ουίλιαμ Σαίξπηρ και τον Ράντγιαρντ Κίπλινγκ.

Η λογοτεχνική προσέγγιση της Αγγλίας οδήγησε τον Νίκο Καζαντζάκη σε δύο μεγάλα ονόματα της Αγγλικής Λογοτεχνίας: τον Ουίλιαμ Σαίξπηρ και τον Ράντγιαρντ Κίπλινγκ.

Ο Καζαντζάκης τολμά και επισκέπτεται τη γενέτειρα πόλη του Σαίξπηρ, το Στράτφορντ- εκεί ο Κρητικός διανοητής περπάτησε στα σοκάκια για να μπορέσει να ζήσει ό,τι ο Αγγλος ποιητής έζησε, δημιουργώντας μια ξεχωριστά ιδιότυπη συνάντηση των δύο μεγάλων αντρών και ποιητών: «τούτον το δρόμο θα ‘παιρνε, νέος ακόμα αμούστακος, ο Σαίξπηρ για να ‘ρθει κρυφά και να φιλήσει την Αννα».

Ο Ποιητής του σύγχρονου Οδυσσέα συναντά τον Ποιητή του θεού Ερωτα: βλέπει ανείπωτες ομορφιές, ακούει παράξενους ήχους, απολαμβάνει ευωδιαστές μυρωδιές, γεύεται πρωτόγνωρους καρπούς, ακουμπά το γοητευτικά τραχύ τοπίο- έτσι μονάχα ζει αυτό που Εκείνος έζησε- όλες οι αισθήσεις του Κρητικού ποιητή επιστρατεύονται: όραση, ακοή, όσφρηση, γεύση, αφή! Ολες και τρεις ακόμη αισθήσεις συνηγορούν στη φαντασιακή αυτή επικοινωνία του Καζαντζάκη και του Σαίξπηρ- τρεις αισθήσεις του Κρητικού στοχαστή για να περιγράψει τον αιώνιο Αγγλο «ερωτοτραγουδοποιό»: ο νους, η ψυχή και το συγγραφικό αποτύπωμα.

Ο Μεγάλος Ελληνας «συναντά» τον Σαίξπηρ στην Αγγλία

Νους. Ο Καζαντζάκης στοχάζεται τον Μέγα Μάστορα του Λόγου και της Τέχνης που κατόρθωσε να περιγράψει αιώνιες διαχρονικά ιστορίες και να τις γεμίσει με παθιασμένους ψυχικά ήρωες του υπαρκτού και του ανύπαρκτου: «Μα τούτος ο μάστορας του Στράτφορντ, που είχε περιφράξει με σανίδια και κουρέλια και μπογιαντισμένα χαρτιά ένα μικρό χώρο και κάθουνταν μέσα, ανακάτευε 15.000 λέξες κι έφτιανε ανθρώπους, κούρδισε καλά τα ελατήρια, βίδωσε, ξεβίδωσε στην εντέλεια τα μυαλά, πατούσε τις κοιλιές και τις καρδιές κι έβγαιναν από τα στόματα τα πιο άγρια ή τρυφερά λόγια, που ποτέ του δεν μπόρεσε να βάλει ο Θεός στα χείλια των ανθρώπων του. Ποιος ερωτεμένος, πλάσμα του Θεού, κελάδησε ποτέ σαν τον Ρωμαίο, ποιος, από τους υπηκόους του Θεού, βλαστήμησε σαν τον Ληρ, ποιος αναστέναξε ποτέ σαν τον Αμλετ;»

Ψυχή. Και μας προτρέπει ο Ποιητής ο Κρης να αναλογιστούμε και να κοιτάξουμε με ενδοσκοπική αθωότητα την ψυχή μας: άραγε τι θα δούμε; Τι είναι γραμμένο αόρατα εκεί: ΔΥΝΑΜΗ ή ΜΟΙΡΑ ή ΧΡΕΟΣ [;]. Οι ήρωες του Σαίξπηρ αντλούν τη δύναμή τους και ακολουθούν τη μοίρα τους, προκειμένου να πράξουν το χρέος τους: «Για να φτάσει στη μαγική τούτη, πιο αληθινή από την αλήθεια, ταύτιση, ο Σαίξπηρ δεν πλάθει ήρωες, αφηρημένες έννοιες η απάνθρωπα τέρατα. Οι ήρωες του είναι καμωμένοι από την ίδια ουσία μ’ εμάς- μα αυτοί τολμούν να φτάσουν στην άκρα του γκρεμού, ενώ εμείς δεν τολμούμε- αυτοί αλάκεροι κι εμείς κομμάτια. Ολοι, σα μας δοθεί ευκαιρία, γινόμαστε πρόθυμα καρικατούρες του Μάκβεθ, του Κοριολάνου, του Οθέλλου- τόσο όμως ακίντυνοι και γελοίοι, που η τυφλή Δύναμη που ανηφορίζει δεν καταδέχεται να πιαστεί μαζί μας και μας αφήνει μέσα στη χλιαρή λάσπη μας να κουτσοζούμε, να κουτσαγαπούμε, να κουτσοθέμε». Και αυτή είναι η τραγική τους θέση: να παραμένουν πρότυπα ανθρώπινα στο χαρτί και στο μελάνι μιας ιδιότυπης γραφής.

Ο Μεγάλος Ελληνας «συναντά» τον Σαίξπηρ στην Αγγλία

Συγγραφικό αποτύπωμα. Ο Καζαντζάκης σχολιάζει την εποχή της «εγγλέζικης Αναγέννησης» όπου ήταν ακόμα «αξόδευτη η δημιουργική δύναμη, δεν είχε μέτρο και κανόνες»- μια εποχή που «αγαπούσε τα τέρατα και έπαιζε λεύτερη»- μια εποχή από στιγμές κοσμογονικές που «αλάκερος ο άνθρωπος, από τη φτέρνα ως την κορυφή, από το χτήνος ως τον άγγελο, δημιουργάει και χαίρεται». Εκείνη την εποχή μεγαλούργησε και ο Ουίλιαμ Σαίξπηρ, ο νεότερος από τους μεγάλους σύγχρονους τραγικούς Ποιητές, στον οποίο ο Κρητικός Ποιητής αφιερώνει ένα πολύστιχο ποίημα για να περικλείσει τις ιδέες και τις σκέψεις του για τη μεγαλοσύνη του Αγγλου ποιητή- σημεία άξια λόγου και συγγραφικής δύναμης είναι αφενός η ποιητική περιγραφή του ανθρώπινου αγώνα που τον παρομοιάζει ως παιχνίδι:

«Την ερημιά, την αδικιά, την πείνα

χρόνια και χρόνια πολεμώ του κάκου,

της ομορφιάς γρικώντας τη σειρήνα

και το φτερό του εκδικητή κοράκου,

σε μιαν αψηλή κραυγή χαράς ν’ αλλάξω’

πια δε βαστώ, παιδιά, και μες στου δράκου

το στόμα θ’ ασκωθώ και θα φωνάξω:

»Ορτσα, παιδιά, και χάθει το παιχνίδι!»»,

και αφετέρου, η ποιητική ταύτιση του «εμείς» και η «ηρωοποίηση» της σύγχρονης ανθρώπινης ύπαρξης ως λογοτεχνικό δημιούργημα:

«Είμαστε εμείς μες στα πυκνά σκοτάδια

της λευτεριάς οι γιοι κι οι θυγατέρες,

του Τίποτα αρχοντόπουλα, μαγνάδια

νύχτας ογρής κι ορθά κουρέλια ονείρου,

φωνές, χαρές, βρισιές, λυγμοί και χάδια

του παντοδύναμου θεού Σαιξπήρου!».

ΤΟ «ΑΝ» ΤΟΥ ΚΙΠΛΙΝΓΚ

To «αυστηρό αντρίκειο τραγούδι»

Ο Καζαντζάκης στο Ταξιδεύοντας Αγγλία αναζητά με μανία να αποκαλύψει το αληθινό πρόσωπο της χώρας και να αναδείξει την ψυχική ιδιοσυγκρασία των Αγγλων. Αναλογίζεται, λοιπόν, «πώς μπορείς να κυριέψεις μια χώρα;» και ανταπαντά στον εαυτό του ότι «ένας μονάχα τρόπος υπάρχει: να βρεις το νόημά της».

Στην προσπάθειά του ο Κρητικός λογοτέχνης να «κυριέψει» -ψυχή τε και σώματι- με ένα ολοκληρωτικά ανολοκλήρωτο πάθος την αγγλική χωρά καταφεύγει στον αγώνα της αποκάλυψης της ανθρώπινης ψυχής, της «εγγλέζικης» ιδιοσυγκρασίας ως εσώτερη δύναμη: ο Καζαντζάκης περιγράφει τη συνάντησή του με αυτή την ψυχική ορμή μέσα στα μάτια ενός Αγγλου εφήβου, ο οποίος χωρίς φόβο και δισταγμό χαρακτηρίζει το ποίημα «Αν» ως τραγούδι αγαπημένο κάθε Αγγλου και ως δεκάλογο της ζωής τους.

Στο ποίημα «Αν» του Τζόζεφ Ράντγιαρντ Κίπλινγκ ανακάλυψε και ο Καζαντζάκης την αγγλική ψυχή και καθώς γοητευόταν από τους στίχους του ποιητή μεταφράζει τα λόγια του ως «αυστηρό αντρίκειο τραγούδι»:

«Αν μπορείς να κρατάς νηφάλιο το κεφάλι σου, τη στιγμή που όλοι γύρα σου τα ‘χουν χαμένα- – Αν μπορείς να ‘χεις εμπιστοσύνη στον εαυτό σου, τη στιγμή που όλοι χάσαν την εμπιστοσύνη τους- – Αν μπορείς να περιμένεις με πείσμα, χωρίς να κουράζεσαι- – Αν σε μισούν, και συ δε μισείς κανένα- – Αν ονειρεύεσαι ή στοχάζεσαι και δε γίνεσαι δούλος εσύ στα ονειροπολήματά σου και στους στοχασμούς- – Αν μήτε φίλος μήτε οχτρός μπορεί να σε πληγώσει- – Αν, κάθε στιγμή, ό,τι έχεις μπορείς να το παίξεις κορόνα-γράμματα- – Αν και τα 60 δευτερόλεφτα κάθε λεφτού τα γιομώνεις αξία – τότε η γη αλάκερη με τ’ αγαθά της είναι δική σου κι είσαι αληθινός άντρας και γιος δικός μου!»

«If you can keep your head when all about you – Are losing theirs [and blaming it on you] – If you can trust yourself when all men doubt you – But make allowance for their doubting too – If you can wait and not be tired by waiting – Or being hated, don’t give way to hating – If you can dream and not make dreams your master – If you can think and not make thoughts your aim – If neither foes nor loving friends can hurt you – If you can fill the unforgiving minute – And risk it all on one turn of pitch-and-toss – With sixty seconds’ worth of distance run – Yours is the Earth and everything that’s in it – And [which is more] you’ll be a Man, my son!»

Ανα-ποίηση. Το πραγματικό δια-λογο-τεχνικό πρόσωπο του Νίκου Καζαντζάκη αποκαλύπτεται, καθώς παρατηρεί κάποιος το ποίημα «Αν» του Κίπλινγκ. Με τον τρόπο αυτό ο συγγραφέας φανερώνει την ιδιότυπη σχέση του με τη μετάφραση, τη διασκευή και τη λογοτεχνική αναδημιουργία ενός τέχνης λόγου έργου- ο Κρητικός στοχαστής αναδεικνύεται ως πρόσωπο διαλόγου μέσα στο ίδιο το ποίημα του Αγγλου ποιητή, αφού μεταθέτει και προσαρμόζει τους στίχους του ποιήματος σύμφωνα με τη δική του λογοτεχνική φιλοσοφία. Οι επισημάνσεις απαιτούν περαιτέρω μελέτη.

Αστερίσκοι

O πρώτος… ταξιδιωτικός ανταποκριτής

*Ο Νίκος Καζαντζάκης είναι ο πρωτοπόρος ταξιδευτής συγγραφέας ο οποίος -κατά κάποιον τρόπο- συστηματοποίησε στον ελληνικό χώρο το λογοτεχνικό είδος των ταξιδιωτικών εντυπώσεων και περιγραφών. Οι ταξιδιωτικές συγγραφικές εμπειρίες του κατέχουν κυρίαρχη θέση στην ελληνική και στην ευρωπαϊκή λογοτεχνία. Τα ταξιδιωτικά έργα του χαρακτηρίζονται ως κείμενα διαχρονικά και αντιπροσωπευτικά μιας συγκεκριμένης χρονικής περιόδου, αφού συνδέονται με σημαντικές αποφασιστικές στιγμές της ευρωπαϊκής ιστορίας του εικοστού αιώνα.

* Σημαντική είναι η διευκρίνιση ότι τα Ταξιδιωτικά αναδεικνύουν την πολυδιάστατη και ενεργητική συμμετοχή του περιηγητή-ταξιδιώτη στη δημιουργία, στη σύνθεση και στη «μετα-ποίηση» αυτών των εντυπώσεων σε λογοτεχνικό κείμενο. Γενικότερα η ταξιδιωτική λογοτεχνία συνταιριάζει διάφορες μορφές κειμένων: ειδησιογραφία, εθνογραφία και αυτοβιογραφία.

* Το βιβλιο Ταξιδεύοντας Αγγλία είναι ένα από τα πέντε ταξιδιωτικά κείμενα του Νίκου Καζαντζάκη που δημοσιεύθηκαν αρχικά ως ανταποκρίσεις σε ελληνικές εφημερίδες.

 

ΤΑΞΙΔΕΥΟΝΤΑΣ: ΑΓΓΛΙΑ

Γαλάζιο πουλί σε εγγλέζικα ακρογιάλια

«Πώς μπορείς να κυριέψεις μια χώρα; Ενας μονάχα τρόπος υπάρχει, να βρεις το νόημά της. Ας προσπαθήσουμε λοιπόν να βρούμε το νόημα της Αγγλίας».

Γαλάζιο πουλί σε εγγλέζικα ακρογιάλια

Με τη ματιά και την καρδιά του ταξιδιώτη -ποτέ του τουρίστα-, ο Νίκος Καζαντζάκης ταξιδεύοντας κατόρθωσε να κάνει τα ταξιδιωτικά έργα του καινούργιο είδος λογοτεχνικό.

Με έντονη την αίσθηση του αυτοκαθορισμού του όσο απομακρύνεται, γνώριζε εκ των προτέρων πως ταξιδεύοντας αναζητούσε εκείνο που ήταν, ξανάβρισκε ό,τι άφηνε πίσω του, δηλαδή την Ελλάδα και τον πραγματικό του εαυτό.

Από δίψα αλήθειας και αναζητώντας ταξίδεψε. Γι’ αυτό και μέσα στα ταξιδιωτικά του ο Τόπος κι ο Χρόνος αναδύονται μέσα απ’ τις πόλεις, τα μνημεία, την τέχνη, τους ανθρώπους και τις συναντήσεις. Το παρελθόν αναδεικνύεται μέσα από το παρόν και η Ιστορία μέσα από τα επακόλουθά της.

Το βιβλίο «Ταξιδεύοντας/ Αγγλία» γράφτηκε στην Αίγινα το 1940, αλλά ως ταξιδιωτικό ρεπορτάζ δημοσιεύθηκε στην εφημερίδα «Η Καθημερινή» (26.7.1940-21.10.1940). Ως βιβλίο, εκδίδεται το 1941 από τις εκδόσεις «Πυρσός» για πρώτη φορά.

«Ποιο είναι το γαλάζιο πουλί που κυνηγάει, μέσα στους αιώνες, η Μεγάλη Βρετανία; Και τώρα, ύστερα από τόση επιμονή, υπομονή κι αναζήτηση, βλέπουμε τέλος να περνάει, μέσα στον αγέρα της Αγγλίας, μπροστ

«Ποιο είναι το γαλάζιο πουλί που κυνηγάει, μέσα στους αιώνες, η Μεγάλη Βρετανία; Και τώρα, ύστερα από τόση επιμονή, υπομονή κι αναζήτηση, βλέπουμε τέλος να περνάει, μέσα στον αγέρα της Αγγλίας, μπροστά από τα μάτια μας, η γαλάζια φτερούγα, και την αναγνωρίζουμε. Είναι το αγαπημένο, αιματωμένο, αθάνατο γαλάζιο πουλί που έχτισε, πρώτη φορά στον πλανήτη τούτον, τη φωλιά του στην Ελλάδα: η Ελευθερία», γράφει ο Νίκος Καζαντζάκης στο βιβλίο του «Ταξιδεύοντας/ Αγγλία»

Στις σελίδες του, εκτός από τον πρόλογο του συγγραφέα που δίνει το φιλοσοφικό και περιηγητικό στίγμα του ταξιδιού, η Αγγλία αναδύεται μέσα στον ευρωπαϊκό χώρο και χρόνο.

Από «τα έξι κύματα και τους καταχτητές» ως το Βρετανικό Μουσείο και την Τράπεζα της Αγγλίας, το Λίβερπουλ, το Κέμπριτζ και την Οξφόρδη, ως τους πολέμους, τον Μπέικον, τον Ουίκλιφ, τον Φρειδερίκο Νίτσε, τον Ρόμπιν Χουντ και τον Σαίξπηρ.

Γαλάζιο πουλί σε εγγλέζικα ακρογιάλια

Στη δομή του, πέρα από τις ατμοσφαιρικές περιγραφές και τους σπαρταριστούς διαλόγους, βίοι και έργα ανθρώπων, ιστορικά και πολιτισμικά στοιχεία και αναφορές.

Το πνεύμα

Κείμενα που αντανακλούν το πνεύμα της Αγγλίας και τα οποία κι ο ίδιος αγάπησε, εφόσον ο Νίκος Καζαντζάκης, όπου και να ταξίδευε, ό,τι κι αν έβλεπε, με όποιον κι αν συζητούσε, ήταν πάντα παρών. Στεκόταν αναλυτικά και κριτικά, φιλοσοφικά και πάντοτε «εν θερμώ» απέναντί του. Και, κατ’ αυτό τον τρόπο, μια ταξιδιωτική αφήγηση ήταν ταυτοχρόνως και φιλοσοφικό δοκίμιο. μικρό παράδειγμα από το «Ταξιδεύοντας/ Αγγλία»:

«Η μοίρα δουλεύει όχι με τις ώρες, παρά με τους αιώνες, και δεν μπορούμε να κρίνουμε μήτε την πιο μεγάλη συφορά ως συφορά, μήτε την πιο μεγάλη ευτυχία ως ευτυχία, γιατί καθόλου δε μπορούμε να μαντέψουμε, στα μάκρη του καιρού, τις συνέπειές τους».

Η Ιστορία ενυπήρχε πάντοτε στις μικρές ιστορίες, και η πορεία του τόπου, σε κάθε δρόμο, σε κάθε σπίτι, με κάθε τρόπο. Κι ανάμεσά τους, η πανταχού παρούσα λυτρωτική τέχνη:

«Η τέχνη είναι η μόνη τέχνη. Οσοι δεν πιστεύουν πια στα παλιά ψέματα, μονάχα στην τέχνη μπορούν ακόμα να βρουν παρηγοριά και καταφύγιο, μονάχα με την τέχνη θα φτάσει η κοινωνία στην υψηλή της ισορρόπηση. ‘Η τέχνη’, έγραφε ο Βάγνερ στο βασιλιά Λουδοβίκο, ‘παρουσιάζοντας τη ζωή σαν παιχνίδι, μετουσιώνει σε εικόνες ωραίες τις τρομερότερές της όψεις κι έτσι μας εξυψώνει και μας παρηγορεί’».

Το αποτέλεσμα, βέβαια, είναι τα ταξιδιωτικά του να αποτελούν ένα ιδιαίτερο είδος λογοτεχνικής τέχνης. Με την Ελλάδα πανταχού παρούσα σε κάθε ταξίδι και την αέναη προσωπική αναζήτηση να μη σταματά ποτέ.

Διότι για τον Νίκο Καζαντζάκη κάθε ταξίδι ήταν διπλό ταξίδι, εξωτερικό και εσωτερικό: στη χώρα που επισκεπτόταν ως ταξιδιώτης και στα έγκατα της βαθιάς παθιασμένης ψυχής του. Ενδεικτικό, το συγκλονιστικό της δικής του πια «Αγγλίας» φινάλε:

«Πιάνοντας τα εγγλέζικα ακρογιάλια αναρωτιόμουν με αγωνία. Κάθε μεγάλος λαός έχει και το γαλάζιο πουλί του, το μυστικό ανώτατο ιδανικό όπου συγκλίνουν όλες του οι λαχτάρες.

Η αρχαία Ελλάδα την ομορφιά, η Ρώμη το Κράτος, οι Οβραίοι τη θεότητα, οι Ιντοί τη Νιρβάνα, ο χριστιανισμός την αιώνια βασιλεία. Ποιο είναι το γαλάζιο πουλί που κυνηγάει, μέσα στους αιώνες, η Μεγάλη Βρετανία; Και τώρα, ύστερα από τόση επιμονή, υπομονή κι αναζήτηση, βλέπουμε τέλος να περνάει, μέσα στον αγέρα της Αγγλίας, μπροστά από τα μάτια μας, η γαλάζια φτερούγα, και την αναγνωρίζουμε. Είναι το αγαπημένο, αιματωμένο, αθάνατο γαλάζιο πουλί που έχτισε, πρώτη φορά στον πλανήτη τούτον, τη φωλιά του στην Ελλάδα: η Ελευθερία».

Επειδή το ζητούμενο του Νίκου Καζαντζάκη ήταν πάντα η ελευθερία και η αλήθεια, είτε μυθιστόρημα υπέγραφε, είτε ποιητικό, δοκίμιο, θεατρικό, παιδικό είτε ταξιδιωτικό.

ΕΛΕΝΗ ΓΚΙΚΑ, 30.11.2013

 

ΝΙΚΟΣ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ

«Ιστορικός με βλέμμα λογοτέχνη»

«Πόλεμος ακατάπαυτος με το Θεό, με τους αγέρηδες, με το χιόνι, με το θάνατο είναι η ζωή τους γι’ αυτό, όταν πλάκωσε ο αδερφοσκοτωμός, δεν ξαφνιάστηκαν οι Καστελιανοί, δεν τρόμαξαν, δεν άλλαξαν συνήθειες μονάχα ό,τι ως τότε κουφόβραζε μέσα τους, βουβό κι αφανέρωτο, ξεσπούσε τώρα κι αυθαδίαζε λεύτερο τινάχτηκε από τα στήθια τους αχαλίνωτη η αρχέγονη λαχτάρα του ανθρώπου να σκοτώσει.

Ο Νίκος Καζαντζάκης κατόρθωσε μέσα από τα βιβλία του να κάνει διαχρονικό το επικαιρικό, να δώσει οικουμενική διάσταση σε όσα συνέβησαν στον τόπο μας

Ο Νίκος Καζαντζάκης κατόρθωσε μέσα από τα βιβλία του να κάνει διαχρονικό το επικαιρικό, να δώσει οικουμενική διάσταση σε όσα συνέβησαν στον τόπο μας

Καθένας είχε κι ένα γείτονα ή κι ένα φίλο ακόμα ή κι αδερφό, που τον μισούσε, χρόνια, χωρίς αφορμή, κάποτε χωρίς κι ο ίδιος να το ξέρει, στέρνιαζε χρόνια το μίσος και δεν έβρισκε κανάλι να βγει και τώρα, να, ξαφνικά τους μοίραζαν τουφέκια και χεροβομβίδες, ανέμιζαν απάνω από τα κεφάλια τους οι τρισεύγενες σημαίες, τους ξόρκιζαν οι παπάδες, οι γαλονάδες, οι γαζεταζήδες, να σκοτώσουν το γείτονα και το φίλο και τον αδερφό έτσι μονάχα, τους φώναζαν, η πίστη κι η πατρίδα θα σωθούν. Ο φόνος, η παμπάλαιη ανάγκη του ανθρώπου, έπαιρνε ένα υψηλό μυστικό νόημα, κι άρχισε το αδερφοκυνηγητό». (Νίκου Καζαντζάκη, «Οι Αδερφοφάδες»)

Ο Καζαντζάκης υπήρξε παιδί της εποχής του, έζησε πόλεμο, Εμφύλιο, Κατοχή, πείνασε, κι έγραψε για τα πάθη του κόσμου και τον καημό του διπλανού, βίωσε το δίκιο και τις αντιφάσεις του στο ύψιστο σημείο, και για τούτο κατόρθωσε να κάνει διαχρονικό το επικαιρικό, να δώσει οικουμενική διάσταση σε εκείνο που συνέβη στον τόπο του, στον τόπο μας, και που θα συμβαίνει σε κάθε τόπο ανά τους αιώνες:

«Οι χαρακτήρες είναι βγαλμένοι από ελληνική τραγωδία, με έναν ήρωα, τον παπα-Γιάνναρο, που ξεπηδά με αγριεμένη ματιά από τη σελίδα. Σαν προφήτης της Παλαιάς Διαθήκης παλεύει με Αγγέλους και με τον Διάβολο μεταμφιεσμένους…Αντλεί κανείς μιαν ευχαρίστηση που αιχμαλωτίζει, όταν διαβάζει ένα μυθιστόρημα που καταπιάνεται κατά μέτωπο με τα πραγματικά σύγχρονα κοινωνικά και θρησκευτικά προβλήματα» θα γράψει το New Statesman για τον «Καπετάν Μιχάλη».

«Ιστορικός με βλέμμα λογοτέχνη»

Και για το ίδιο βιβλίο οι Church Times: «…ενδιαφέρεται βαθιά και ουσιαστικά για αιώνια προβλήματα της ζωής, με την αγωνία μιας ψυχής μέσα σ’ έναν ωμό και αλλοπρόσαλλο κόσμο. Είναι ένα δυνατό και συνταρακτικό μυθιστόρημα βαθιάς, ανήσυχης ειλικρίνειας».

«…Ενα πλήθος μικρά χρονικά που εξιστορούνται σε ρυθμό αδηφάγο, καταφλέγονται από ανθρώπινη θέρμη και ωθούνται από μιαν επική πνοή» θα πει για τα βιβλία του ο Bernard Thomas (L’Express).

«Ο Καζαντζάκης αποκαλύπτεται ως ένας ιδιότυπος ιστορικός, αφού κατορθώνει να περιγράψει σημαντικά ιστορικής σημασίας γεγονότα, στην Ελλάδα και στο εξωτερικό, με το βλέμμα ενός στοχαστή-λογοτέχνη. Η καρδιά του πάλλεται στον ρυθμό της κοινωνίας και των προβλημάτων της. Η καρδιά του χτυπά στον ανήσυχο τόνο της διαρκούς αναζήτησης και συζήτησης πνευματικών, ιδεολογικών και πολιτικών ζητημάτων», υποστηρίζει ο δρ Νίκος Μαθιουδάκης, επιστημονικός σύμβουλος των Εκδόσεων Καζαντζάκη.

Σημαντικά περιστατικά

«Δεν είναι τυχαίο ότι σχεδόν σε όλη του την εργογραφία ασχολείται με θέματα, φανερά ή μη, που αφορούν σε ιστορικά γεγονότα και σημαντικά περιστατικά» επισημαίνει. «Αν επικεντρωθούμε στα βιβλία που θα κυκλοφορήσουν από το »Εθνος της Κυριακής»: ο »Ζορμπάς» γράφεται την περίοδο της γερμανικής κατοχής, αναδεικνύοντας φιλειρηνικά και αντιεθνικιστικά μηνύματα, ο »Καπετάν Μιχάλης» περιγράφει εμφανώς την Κρητική Επανάσταση του 1889, οι »Αδερφοφάδες» και το »Ο Χριστός Ξανασταυρώνεται» ασχολούνται με το θέμα του Εμφύλιου Πολέμου στην Ελλάδα, είτε με τρόπο ρεαλιστικό είτε άκρως αλληγορικό. Οσον αφορά στα »Ταξιδεύοντας», τη στιγμή της επίσκεψης του λογοτέχνη σε κάθε τόπο, η Αγγλία βρίσκεται λίγο πριν τον Β’ Παγκόσμιο Πόλεμο, η Ισπανία σε εμφύλιο σπαραγμό, η Κίνα στην προετοιμασία της μεγάλης επανάστασης και ακολούθως οι άλλες χώρες και περιοχές που περιγράφει αναδεικνύουν με έναν εξαιρετικά δικό τους τρόπο ιστορικά πανανθρώπινα γεγονότα». Ο τόπος του δράματος, συνήθως η Κρήτη, η Ελλάδα. Αλλ’ η ουσία του, τελικά, πανανθρώπινη, αφορά κάθε Τόπο και κάθε Εποχή, οικουμενική, εφόσον στα βασικά ο άνθρωπος και η ζωή παραμένουν ίδιοι και απαράλλαχτοι:

«Αν και η δράση τοποθετείται στην Κρήτη και εξιστορεί ένα επεισόδιο της παμπάλαιας πάλης μεταξύ Ελλήνων και Τούρκων, ο »Καπετάν Μιχάλης» πόρρω απέχει από το να είναι ένα τοπικιστικό μυθιστόρημα. Απεικονίζει λαμπρά την ορμή του ανθρώπου προς τη δικαιοσύνη και την ελευθερία, δηλαδή πρωτίστως ενάντια στην τυραννία» (από τη γαλλική έκδοση Nikos Kazantzakis, La Liberte ou La Mort, Plon, Paris 1979).

Γιατί ο Καζαντζάκης, τελικά, γράφει Ιστορία. Πανανθρώπινη.

ΕΛΕΝΗ ΓΚΙΚΑ, 26.11.2013

 

ΞΑΝΑΔΙΑΒΑΖΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ

Αδερφοφάδες: Οι κινηματογραφικές όψεις του εμφυλίου

Μόλις μία βδομάδα πέρασε από την αρχή μιας εξαιρετικής πρωτοβουλίας με έναν χαρακτήρα βαθιά εκπαιδευτικό και σημαντικά κοινωνικό ανάμεσα στο «Εθνος της Κυριακής» και τις Εκδόσεις Καζαντζάκη? η συνεργασία έχει σκοπό να δυναμώσει τους Ελληνες, να σώσει τους Ελληνες από την απογοήτευση των ημερών μας. Γιατί ο λόγος του Καζαντζάκη περιέχει όλα τα πνευματικά εργαλεία που χρειάζεται ο άνθρωπος για να ξεπεράσει κάθε κρίση, αναδεικνύοντας σημασίες όπως ηρωισμός, υπέρβαση, αξιοπρέπεια, ελπίδα…

Αδερφοφάδες: Οι κινηματογραφικές όψεις του εμφυλίου

Το δεύτερο βιβλίο της σειράς είναι Οι Αδερφοφάδες ένα μυθιστόρημα που περιγράφει ρεαλιστικά και συνάμα λογοτεχνικά τον εμφύλιο σπαραγμό της σύγχρονης ιστορίας της Ελλάδας. Παρόλο που είναι ένα έργο από τα μη δημοφιλή του Καζαντζάκη, παραμένει να διδάσκει μαθήματα Ιστορίας με έναν τρόπο ιδιότυπο.

Ο Καζαντζάκης αποκαλύπτεται ως ένας λαϊκός ιστορικός, αφού κατορθώνει να συγγράψει και να περιγράψει σημαντικά ιστορικής σημασίας γεγονότα με το βλέμμα ενός στοχαστή-λογοτέχνη. Η καρδιά του πάλλεται στον ρυθμό της κοινωνίας και των προβλημάτων της. Η καρδιά του χτυπά στον ανήσυχο τόνο της διαρκούς αναζήτησης και συζήτησης πνευματικών, ιδεολογικών και πολιτικών ζητημάτων.

Στο βιβλίο Αδερφοφάδες περιγράφεται ο εμφύλιος αλληλοσπαραγμός ανάμεσα στους «Κόκκινους» και στους «Μαύρους» μια πραγματική εξιστόρηση για το ελληνικό αδερφοφάγωμα της περιόδου 1946-1949. Το μυθιστόρημα αποτελεί ένα από τα δύο λογοτεχνικά σχέδια του συγγραφέα τα οποία σκέφτεται και δημιουργεί στα τέλη του 1948.

Αδερφοφάδες: Οι κινηματογραφικές όψεις του εμφυλίου

Η απόδειξη φανερώνεται στο περιεχόμενο μιας σημαντικής επιστολής προς τον Μηνά Δημάκη (27 Νοεμβρίου 1948), στην οποία γράφει: «τώρα άρχισα καινούριο [μυθιστόρημα] καθώς και μια νέα τραγωδία, από την τωρινή τραγωδία της Ελλάδας». Οπως διαπιστώνει ο Μπιν, το θεατρικό έργο δεν ολοκληρώθηκε ποτέ, αλλά σε ένα αδημοσίευτο σημειωματάριο του Καζαντζάκη βρίσκεται κάτι που μοιάζει με προσχέδιο [ακολουθείται η ορθογραφία και ο τονισμός του χειρογράφου, ενώ σε αγκύλες τίθεται η ανάπτυξη των συντομογραφιών]:

ΣΥΓΧΡΟΝΗ ΤΡΑΓΩΔΙΑ

φασίστες και κομουν[ιστές]: συνεργάτες ανήξερα κι άθελά τους

Σύγκρουση. Στην ίδια οικογ[ένεια].

Πατέρας: συντηρ[ητικός], δημοκρ[άτης]

1 Γιος: αρχηγος φασίστ[ας].

2 Γιος: αρχηγος κομουν[ιστών].

1 Κόρη: δε νιόθει ιδέες? αγαπάει μονάχα.

2 Κόρη: cynique [κυνική], δίνεται, κοροϊδ[εύει] ιδέες.

Σύμφωνα με τις παραπάνω σημειώσεις διαφαίνεται ότι ο συγγραφέας σχεδίαζε τη δημιουργία μιας τραγωδίας σύγχρονης η οποία παρουσιάζει πολλά κοινά σημεία με τους Αδερφοφάδες. Βέβαια, το γεγονός αυτό δεν προκαλεί ιδιαίτερη έκπληξη γιατί, κατά την ανάγνωση του μυθιστορήματος, και ο πιο αμαθής αναγνώστης διαπιστώνει ότι υπάρχει μια εσωτερική δομή που προσομοιάζει με τραγωδία ή ακόμα και με ένα είδος κινηματογραφικού σεναρίου.

Ο Νίκος Καζαντζάκης με εξαιρετική λογοτεχνική και συγγραφική δεξιότητα καταφέρνει λοιπόν να συνθέσει μια μυθιστορία με έντονες κινηματογραφικές όψεις με την ευρύτερη φυσικά έννοια. Για να ενισχύσουμε το επιχείρημα της κινηματογραφικότητας που ενυπάρχει στο έργο του Κρητικού συγγραφέα παρατίθενται παρακάτω τρία σημαντικά σημεία και ένα απρόοπτο.

1 Η περιγραφή του τοπίου ο συγγραφέας κατορθώνει να οπτικοποιήσει το σκηνικό του έργου με τέτοιο τρόπο σαν να πρόκειται για ένα θεατρικό κείμενο ή σενάριο. Περιγράφονται διεξοδικά τα χωριά, ο περιβάλλων χώρος, η φύση, στοιχεία που ενισχύουν την έννοια της τοπιογραφίας.

2 Η περιγραφή των χαρακτήρων των ηρώων ο συγγραφέας καταφέρνει να δημιουργήσει χαρακτήρες δραματικούς -έως το όριο να χαρακτηρίζονται και τραγικοί – προκειμένου να σκιαγραφήσει τις προσωπικότητές τους με τέτοιο τρόπο ώστε να προωθείται η πλοκή του μυθιστορήματος. Περιγράφονται με πολλές λεπτομέρειες οι σκέψεις και οι αντιδράσεις των ηρώων με σκοπό να ενδυναμώσουν την έννοια της ηθογραφίας.

3 Τα συχνά διαλογικά μέρη ο Καζαντζάκης θέτει σε πολλά σημεία του έργου Αδερφοφάδες μεγάλα μέρη διαλόγου προκειμένου να δημιουργήσει έντονη δραματοποίηση με την έννοια της αναπαράστασης των γεγονότων που συνθέτουν την πλοκή του μυθιστορήματος. Παρατίθενται διάλογοι πραγματικοί και φαντασιακοί, συνειδητοί και ασυνείδητοι, που συμβαίνουν είτε σε ρεαλιστικό μυθιστορηματικό χρόνο είτε σε φανταστικό νοητικό επίπεδο με απώτερο συγγραφικό στόχο την ανάδειξη της συγγραφικής δύναμης και της κινηματογραφικής έντασης, αποκαλύπτοντας την έννοια της παραστατικής διαλογικότητας.

Το απρόοπτο

Στο βιβλίο αφιερώνει ο συγγραφέας ένα ολόκληρο κεφάλαιο προκειμένου να περιγράψει το ημερολόγιο ενός δευτεραγωνιστή του έργου (Λεωνίδας) που αποκτά σημαντική θέση για την εξέλιξη της πλοκής, αφού αποτελεί ιδεολογικά την αφορμή για την απόφαση συμφιλίωσης που παίρνει ο παπα-Γιάνναρος. Η περιγραφή του ημερολογίου αναδεικνύει μια εξαίσια λογοτεχνική πτυχή του μυθιστορήματος που δημιουργεί μια έντονα συναισθηματική και συγκινησιακή ατμόσφαιρα, αποδίδοντας ένα εξαιρετικό κινηματογραφικό απρόοπτο.

Η λογοτεχνική προσέγγιση του έργου αποτελεί μια περιοχή με έντονη υποκειμενική ασάφεια? οι αναγνώσεις των Αδερφοφάδων είναι μαθηματικά τόσες σε αριθμό όσες και οι πιθανοί αναγνώστες τους. Το γεγονός αυτό είναι που φανερώνει την πραγματική γοητεία της λογοτεχνίας: το μήνυμα του συγγραφέα μεταφέρεται και μεταδίδεται με άπειρους τρόπους προκειμένου να ικανοποιήσει την ψυχή του κάθε -μοναδικού- αποδέκτη.

Τρεις πατροκτονίες και μία υποψία

Ο Καζαντζάκης στο μυθιστόρημά του επικεντρώνει τον αδελφοκτόνο διχασμό και το εμφύλιο αλληλοφάγωμα από το ευρύ κοινωνικό σύνολο στη μικρογραφία μιας κοινωνικής ομάδας, δηλαδή της οικογένειας: ανάμεσα στον γιο και στον πατέρα? ανάμεσα στον καπετάν Δράκο και στον παπα-Γιάνναρο. Η σχέση μεταξύ γιου-πατέρα καταλήγει σε πατροκτονία, η οποία αποτελεί και το φινάλε της μυθιστορίας.

Παρακολουθώντας λεξικογραφικά τον όρο «πατροκτονία» και «πατροκτόνος» διαπιστώνεται ότι ο προσδιορισμός των δύο εννοιών ούτε ενέχει μεγάλες σημασιολογικές αποκλίσεις ούτε διακατέχεται από έντονη λογοτεχνική ασάφεια: με τις δύο λέξεις περιγράφεται ο φόνος του πατέρα από το παιδί του? νεολογικά συνώνυμα του πατροκτόνος θα μπορούσαν να είναι λέξεις όπως πατροφάς, πατροφαγάς, πατροφονιάς, πατροφόνος.

Ενδιαφέρον πάντως παρουσιάζει η διερεύνηση πατροκτονιών στην ελληνική γραμματεία? με μια πρώτη σκέψη διαπιστώνουμε ότι υπάρχουν τρεις γνωστές πατροκτονίες και μία (ιστορική) υποψία.

Στη μυθολογία

Μια πρώτη πατροκτονία είναι η δολοφονία του Κρόνου από τον γιο του, Δία: σύμφωνα με τον μύθο της Τιτανομαχίας, ο Δίας και τα αδέρφια του πολέμησαν εναντίον του Κρόνου και των Τιτάνων για την κυριαρχία επάνω στη Γη? ο Δίας σκοτώνει τον πατέρα του, Κρόνο, και αναδεικνύεται ως η ύψιστη θεότητα του αρχαιοελληνικού πανθέου, καθώς και ως ο θεός του ουρανού και του κεραυνού. Η πατροκτονία Δία-Κρόνου δύναται να θεωρηθεί ως «πατροκτονία κατ’ ανάγκη» για θεϊκή επικράτηση.

Στην τραγωδία

Μια δεύτερη διάσημη πατροκτονία είναι ο φόνος του Λάιου από τον γιο του, Οιδίποδα: σύμφωνα με τη σοφόκλεια πλοκή της τραγωδίας Οιδίπους Τύραννος, ο Οιδίποδας σε ένα σταυροδρόμι της Θήβας συναντά μια άμαξα και ύστερα από μια έντονη λογομαχία σκοτώνει ?χωρίς να το γνωρίζει? τον πατέρα του, Λάιο. Η πατροκτονία Οιδίποδα-Λάιου δύναται να θεωρηθεί ως «πατροκτονία εν αγνοία» για ατομική επικράτηση.

Στη λογοτεχνία

Μια τρίτη πατροκτονία είναι η δολοφονία του παπα-Γιάνναρου από τον γιο του, καπετάν Δράκο: σύμφωνα με το μυθιστόρημα του Καζαντζάκη Αδερφοφάδες, ο καπετάν Δράκος ως αρχηγός των ανταρτών δίνει εντολή και σκοτώνεται ο πατέρας του, παπα-Γιάνναρος, προκειμένου να μην κάνει κακό στην επανάσταση. Η πατροκτονία καπετάν Δράκου-παπά Γιάνναρου δύναται να θεωρηθεί ως «πατροκτονία κατ’ εντολή» για πολιτική επικράτηση.

Στην Ιστορία

Στην προσπάθεια αναζήτησης μιας γνωστής πατροκτονίας σε ιστορικό πλαίσιο δεν βρέθηκε καμία η οποία να είναι αληθοφανής ή να αποτελεί τεκμηριωμένο ιστορικό γεγονός? οπότε για την ολοκλήρωση των αυθόρμητων συλλογισμών σχετικά με τους φόνους πατέρων από τους γιους αναφέρεται μια υποψία που συχνά υποστηρίζεται από ιστορικούς ?χωρίς όμως να την τεκμηριώνουμε: ο φόνος του Φίλιππου Β΄ του Μακεδόνα από τον γιο του, Αλέξανδρο τον Μέγα: σύμφωνα με κάποιους ερευνητές, ο Φίλιππος δολοφονείται ενώ ο μόνος πιθανός διάδοχος είναι ο γιος του Αλέξανδρος. Οι λόγοι και οι ηθικοί αυτουργοί της δολοφονίας δεν έγιναν γνωστοί, αλλά οι υποψίες στρέφονται προς τον γιο του ή κυρίως προς την Ολυμπιάδα, που αισθανόταν ταπεινωμένη επειδή ο Φίλιππος την είχε χωρίσει για μία νεότερη και ανιψιά του στρατηγού Αττάλου.

Συγκρίνοντας ενδεικτικά τις τρεις πατροκτονίες και τη μία υποψία, διαπιστώνουμε ότι και οι τέσσερις φόνοι ενδυναμώνονται με την έννοια της επικράτησης. Με τον τρόπο αυτό φανερώνεται μια ιδιότυπη σχέση όπως αναπτύσσεται μεταξύ πατέρα-γιου, που πολλές φορές καταλήγει είτε σε μυθολογική είτε σε λογοτεχνική είτε σε ρεαλιστική ?είτε σε ευρύτερα πνευματική δολοφονία? προκειμένου να επικρατήσει η νεότερη γενιά έναντι της παλιότερης. Οι διαστάσεις των συλλογισμών όμως απαιτούν περαιτέρω διερεύνηση.

ΑΣΤΕΡΙΣΚΟΙ

Πολύπτυχο και μεταφρασμένο σε 17 γλώσσες

Οι Εκδόσεις Καζαντζάκη, με την έμπειρη επιστημονική τους ομάδα, επανακυκλοφορούν τα άπαντα του Νίκου Καζαντζάκη σε μια καινούργια σύγχρονη έκδοση? συγκεκριμένα, το λογοτεχνικό κείμενο είναι σε μονοτονικό, το επίμετρο είναι εμπλουτισμένο με εισαγωγικά και επιστημονικά κείμενα, ενώ το εξώφυλλο είναι πολυτελές, χαρτόδετο, με μοντέρνα αισθητική. Ο καινοτόμος προσανατολισμός των εκδόσεων αναδεικνύει το βαθύ αίσθημα σεβασμού τόσο στον Κρητικό συγγραφέα όσο και στον σύγχρονο αναγνώστη. Τον επόμενο χρόνο μέσα στο 2014 θα κυκλοφορήσει και το βιβλίο Αδερφοφάδες, με νέες προσεγγίσεις που αναδεικνύουν το πολύπτυχο αυτό έργο.

Το μυθιστόρημα Οι Αδερφοφάδες -παρά το γεγονός ότι είναι ένα από τα μη δημοφιλή έργα του Καζαντζάκη- έχει μεταφραστεί μέχρι σήμερα σε 17 γλώσσες: Αγγλικά, Αλβανικά, Γαλλικά, Γερμανικά, Δανικά, Ιαπωνικά, Ισπανικά, Κορεάτικα, Νορβηγικά, Ολλανδικά, Ουγγρικά, Περσικά, Πορτογαλικά, Ρουμανικά, Τουρκικά, Φινλανδικά και στην ομιλούμενη γλώσσα της πρώην Γιουγκοσλαβικής Δημοκρατίας της Μακεδονίας.

ΔΡ ΝΙΚΟΣ ΜΑΘΙΟΥΔΑΚΗΣ

 

ΝΙΚΟΣ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ

«Αγιος είναι ο αγέρας της Ελλάδας»

«Την Ελλάδα κουβαλάω μαζί μου, την Ελλάδα την αιώνια. Ζω στην ξενιτειά, μα η καρδιά μου περιφέρεται στην Ελλάδα» γράφει ο Νίκος Καζαντζάκης σε δύο επιστολές του στον φίλο του Θρασύβουλο Ανδρουλιδάκη, στις 17 Δεκεμβρίου 1951 και στις 18 Αυγούστου 1956.

«Αγιος είναι ο αγέρας της Ελλάδας»

Ο Θρασύβουλος Ανδρουλιδάκης εργαζόταν στις Φυλακές της Αίγινας κατά τη γερμανική κατοχή και τον έσωσε από βέβαιο θάνατο από πείνα, βάζοντας στην άκρη ένα πιάτο φαγητό από το συσσίτιο της φυλακής. Μα και η πολυαγαπημένη σύζυγος του Καζαντζάκη Ελένη, μάζευε χόρτα από τους λόφους και τους αγρούς της Αίγινας. Οταν επέστρεψαν στην Αθήνα, το 1944, η Ελένη πήγε στη λεγόμενη «ψωμοουρά», εκεί που μοίραζαν ψωμί για τον κόσμο, αλλά όταν έφτασε η σειρά της, η κυρία που διένειμε το ψωμί την αναγνώρισε και αρνήθηκε να της δώσει: «Δεν έχει ψωμί για τον Καζαντζάκη!» της φώναξε.

Τα στοιχεία μας είναι από το Αρχείο Νίκου Καζαντζάκη όπως μας τα έδωσε η διευθύντρια των Εκδόσεων Καζαντζάκη, Νίκη Σταύρου.

«Ο Νίκος και η Ελένη Καζαντζάκη έφυγαν το 1946 για σύντομο διάστημα στην Αγγλία και από εκεί στην Αντίπολη της Γαλλίας, όπου παρέμειναν αυτοεξόριστοι μέχρι το τέλος της ζωής του Καζαντζάκη, το 1957. Η παρηγοριά του Νίκου Καζαντζάκη ήταν ότι η δεύτερη πόλη-πατρίδα του έμοιαζε πολύ με τε Ηράκλειο», μας κάνει κοινωνούς της ζωής του Νίκου Καζαντζάκη, η κυρία Σταύρου: «Η Antibes ήταν η ιστορική συνέχεια της Αντιπόλεως, αρχαίας αποικίας των Φωκαέων, οι οποίοι την έκτισαν κατά το 600 π.Χ. Κι εκεί, ο Νίκος Καζαντζάκης, αν και ζούσε στην ξενιτειά, η απαράμιλλη γραφίδα του εκινείτο με τους παλμούς της Ελλάδας. Εκεί γράφει τα «ελληνικότερά» του έργα: τον «Χριστό ξανασταυρώνεται», τους «Αδερφοφάδες», την τραγωδία «Θησέας» (ή Κούρος), τον «Κωνσταντίνο Παλαιολόγο», τον «Καπετάν Μιχάλη».

«Αγιος είναι ο αγέρας της Ελλάδας»

Ενα χρόνο πριν το θάνατό του, ο Καζαντζάκης συγγράφει το κύκνειο άσμα του, ένα από τα μεγαλύτερα αριστουργήματα της παγκόσμιας λογοτεχνίας, την αυτοβιογραφία του «Αναφορά στον Γκρέκο». Το έργο αυτό είναι μια εξομολόγηση ζωής σε έναν άλλο μεγάλο Ελληνα, τον Ελ Γκρέκο, ένα τιμημένο πρόγονο που ο Καζαντζάκης αποκαλεί «παππού». «Η Αναφορά μου στον Γκρέκο δεν είναι αυτοβιογραφία·» γράφει στον πρόλογο. Η ζωή μου η προσωπική για μένα μονάχα έχει κάποια, πολύ σχετική, αξία, για κανένα άλλον· η μόνη αξία που της αναγνωρίζω είναι ετούτη: ο αγώνας της ν’ ανέβει από σκαλοπάτι σε σκαλοπάτι και να φτάσει όσο πιο αψηλά μπορούσαν να την πάνε η δύναμή της και το πείσμα — στην κορφή που αυθαίρετα ονομάτισα Κρητική Ματιά. Θα βρεις, λοιπόν, αναγνώστη, στις σελίδες ετούτες την κόκκινη γραμμή, καμωμένη από στάλες αίμα μου, που σημαδεύει την πορεία μου ανάμεσα στους ανθρώπους, στα πάθη και στις ιδέες».

Στα πατρικά χώματα

Αλλά και το τέλος του, όπως και όλη του η ζωή, υποστηρίζει η κυρία Σταύρου, θα είναι η Ελλάδα:

«Στην Πανεπιστημιακή Κλινική του Φράιμπουργκ στη Γερμανία, όπου ο Νίκος Καζαντζάκης εξέπνευσε στις 10.20 το βράδυ, στις 26 Οκτωβρίου 1957, οι γιατροί ζήτησαν από την Ελένη την άδεια να κρατήσουν τον εγκέφαλό του για έρευνα και μελέτη. Η Ελένη τους απαντά ότι ολόκληρος και ακέραιος ο Καζαντζάκης θα μεταφερθεί στην Κρήτη και θα αποδοθεί στα πατρικά χώματα που έπλασαν το σώμα του».

Το συγκλονιστικότερο δείγμα της ελληνικότητας του Καζαντζάκη, όμως, παραμένουν τα ταξιδιωτικά του: Οπου και να ταξίδεψε, ό,τι κι αν έγραψε ο νους του ήταν στραμμένος στην Ελλάδα: «Η ελληνική φυλή ήταν πάντα, είναι ακόμα, η φυλή που έχει το επικίντυνο μέγα προνόμιο να κάνει θάματα. Οπως όλες οι δυνατές, μεγάλης αντοχής φυλές, κι η ελληνική μπορεί να φτάσει στον πάτο του γκρεμού, κι ακριβώς εκεί, στην πιο κρίσιμη στιγμή, όπου οι αδύνατες ράτσες γκρεμίζουνται, αυτή δημιουργεί το θάμα. Επιστρατεύει όλες τις αρετές και πετιέται μονομιάς, χωρίς διάμεσους σταθμούς, στην κορυφή της λύτρωσης», διαβάζουμε στο βιβλίο του Νίκου Καζαντζάκη «Ταξιδεύοντας: Ιταλία – Αίγυπτος – Σινά – Ιερουσαλήμ – Κύπρος – Ο Μοριάς».

Γιατί όπως είχε πει στο Τρίτο Πρόγραμμα του BBC ο Λόρενς Ντάρελ για τον «Καπετάν Μιχάλη»: «Ο Νίκος Καζαντζάκης είναι ένας καλλιτέχνης ευρωπαϊκού μεγέθους, και το μυθιστόρημά του τόσο ζωντανό, που σε μαγνητίζει… Στις σελίδες του, όμως, η άγρια γοητεία ενός αρχαίου χρονικού, μας θυμίζει έναν από τους επιβλητικούς, παλιούς χορούς της Κρήτης, που αντέχουν μέχρι σήμερα».

«Αλήθεια, άγιος είναι ο αγέρας της Ελλάδας, συλλογίστηκα, εδώ σίγουρα γεννήθηκε η ελευτερία», γράφει στην «Αναφορά στον Γκρέκο» ο Νίκος Καζαντζάκης, επειδή όπου και να πατούσε, ό,τι κι αν έκανε, γινόταν Ελλάδα.

ΕΛΕΝΗ ΓΚΙΚΑ, 22.11.2013

 

ΞΑΝΑΔΙΑΒΑΖΟΝΤΑΣ ΤΟΝ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ

Αλέξης Ζορμπάς: Ο μυθιστορηματικός αντι-καθρεπτισμός του μεγάλου λογοτέχνη

Το Βίος και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά δεν είναι μια αληθινή ιστορία φιλίας ανάμεσα στον Γιώργη Ζορμπά και τον Νίκο Καζαντζάκη· το έργο του Κρητικού συγγραφέα αποτελεί την περιγραφή γεγονότων μιας πλασματικής μυθιστορηματικής φιλίας ανάμεσα στον Ζορμπά και στον συγγραφέα-αφηγητή: μιας σχέσης που αποκαλύπτεται ως καθρεπτισμός του ίδιου του Καζαντζάκη στους ήρωές του.

Αλέξης Ζορμπάς: Ο μυθιστορηματικός αντι-καθρεπτισμός του μεγάλου λογοτέχνη

Ο Νίκος Καζαντζάκης με εξαιρετική συγγραφική μαεστρία κατάφερε να συνθέσει μια επική μυθιστορία στην οποία περιγράφονται έννοιες ανθρώπινα σημαντικές όπως φιλία, ανθρωπότητα, πατρίδα, φυλή, ζωή, ελευθερία, θεός. Ο Μύθος του Αλέξη Ζορμπά προσπαθεί να αντισταθεί στη ματαιότητα του ακραίου εθνικισμού και του ανθρωποφάγου πολέμου. Στο πρόσωπο του Αλέξη Ζορμπά καθρεπτίζεται η Ελλάδα· τα μάτια του πλημμυρίζουν με Φως Ελληνικό· τα χείλη του γεύονται Γεύσεις Ελληνικές· τα αυτιά του διακατέχονται με Ηχους Ελληνικούς· η μύτη του ευωδιάζει με Μυρωδιές Ελληνικές: θάλασσα-φως, ελιές-κρασί, χορός-ρυθμός, γιασεμί-θάλασσα. Μέσα από τις σελίδες του βιβλίου αποκαλύπτεται μια εκστατική έκφραση ελληνικότητας με κεντρικό άξονα τη φιλία δύο αντρών στην αέναη αναζήτηση άλυτων φιλοσοφικά γόρδιων δεσμών.

Η λογοτεχνική προσέγγιση του έργου αποτελεί μια διπολική εξομολόγηση σε αναπαράσταση. Στον έναν πόλο βρίσκεται ο Ζορμπάς και στον άλλο ο Συγγραφέας: το ενδιάμεσο διάστημα διακατέχεται από τη λογοτεχνική ασάφεια που προσδιορίζουν τον χαρακτήρα και τις σκέψεις των ηρώων. Μια εξομολόγηση σε σκηνές, μια αναφορά σε περιγραφές, μια θεατρική δημιουργία σε αυτοσχεδιασμούς ως ένα πραγματικό παραμύθι ελληνικότητας, ακόμη και ως ένα φανταστικό αποτύπωμα ταξιδιωτικών εντυπώσεων ανάμεσα στη ζωή και στο πνεύμα.

Οι χαρακτήρες του μυθιστορήματος αποκαλύπτονται μέσα από το διπολικό συνεχές του ίδιου ανθρώπου: του Καζαντζάκη. Στον έναν πόλο βρίσκεται ο Καζαντζάκης ως Συγγραφέας όπως θα ήθελε να είναι. Στον άλλο πόλο βρίσκεται ο άλλος Καζαντζάκης ως Ζορμπάς όπως αντρώνεται μέσα του: σηκώνει το κεφάλι, προσπαθεί να φτάσει τον Αλλο εαυτό του, να τον ξεπεράσει και να τον λυτρώσει. Ο Ζορμπάς είναι ένας άνθρωπος που αγαπά την πράξη· είναι αδιάβαστος αλλά πλούσιος σε γνώσεις που πηγάζουν από τις εμπειρίες της ζωής. Ο Συγγραφέας είναι ένας άνθρωπος που αγαπά τη θεωρία· είναι διαβασμένος και πλούσιος σε γνώσεις που πηγάζουν από τα βιβλία αλλά παρ’ όλα αυτά μαθητεύει δίπλα στον αδιάβαστο σύντροφό του.

Αλέξης Ζορμπάς: Ο μυθιστορηματικός αντι-καθρεπτισμός του μεγάλου λογοτέχνη

Από τη μία πλευρά, έχουμε τον Συγγραφέα ως εκπρόσωπο της θεωρίας, της γνώσης, του πνεύματος, της διανόησης, που χαρακτηρίζεται από ασκητική εγκράτεια, διακατέχεται από σοβαροφάνεια και εκφράζεται με υψηλό ύφος· από την άλλη πλευρά, έχουμε τον Ζορμπά ως οπαδό της πράξης, της πείρας, του σώματος, της ύλης, που ξεχειλίζει από ανθρώπινη φιληδονία, αντιδρά με αυθορμητισμό και αποτυπώνεται με ταπεινό ύφος. Ο Συγγραφέας αποτελεί σύμβολο της πνευματικής ύπαρξης και ο Ζορμπάς είναι το σύμβολο της πραγματικής ζωής· μιας ζωής που κυλάει σαν ένα ορμητικό ποτάμι μέσα από τον χαρακτήρα του Ζορμπά· δεν συγκρατείται και δεν εμποδίζεται, δεν ξεκόβεται και δεν περιθωριοποιείται από την καθολική ροή του κόσμου: ο άνθρωπος ζει μία μόνο φορά· ή ζει λοιπόν ή δεν ζει!

Ο Καζαντζάκης κατάφερε να συνθέσει μια ιδιότυπη πνευματική αυτοβιογραφία του, πραγματοποιημένη με δύο πρόσωπα: τον τύπο του ανθρώπου (ο Συγγραφέας) που θεωρητικά είναι ή που θα ήθελε να είναι και τον τύπο του άλλου ανθρώπου (ο Ζορμπάς) που φέρει εν δυνάμει μέσα του και δεν μπορεί να τον ζήσει. Ο ίδιος ο Καζαντζάκης φροντίζει να περιγράψει την άποψή του σχετικά με το έργο του: «ο Ζορμπάς ήταν κυρίως διάλογος ενούς καλαμαρά και ενούς μεγάλου ανθρώπου του λαού· διάλογος μεταξύ του δικηγόρου Νου και της μεγάλης ψυχής του λαού». Υπερθεματίζοντας με την άποψη του συγγραφέα-δημιουργού, το μυθιστόρημα αποτελεί πραγματικά έναν διάλογο του ενδότερου και του εξώτερου κόσμου ενός ανθρώπου· μια συνομιλία ανάμεσα στην καρδιά και στο μυαλό, της φαντασίας και του πραγματικού, του ασυνείδητου και του συνειδητού, του ανύπαρκτου και του υπαρκτού· μια συζήτηση ανάμεσα στο Εγώ και στο Αλλο Εγώ: του Εαυτού και του Αλλου Εαυτού· μια επικοινωνία ειδώλων που φανερώνει τον αντι-καθρεπτισμό του ίδιου ανθρώπου, του ίδιου προσώπου, του ίδιου του συγγραφέα.

Ο «αληθινός» Ζορμπάς.

Ο «αληθινός» Ζορμπάς.

Ο διάσημος Zorba the Greek

Το βιβλίο Βίος και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά αποτελεί ένα από τα πλέον γνωστά έργα του Νίκου Καζαντζάκη τόσο στον ελλαδικό χώρο όσο και στο εξωτερικό. Η διεθνής απήχηση και η διαχρονική ανταπόκριση του έργου του Νίκου Καζαντζάκη αποδεικνύεται από την πληθώρα των εκδόσεών του σε ξένες γλώσσες, που δίκαια αναγνωρίζεται ως ένας από τους σημαντικότερους σύγχρονους Ελληνες λογοτέχνες ο οποίος καθιερώνεται ως ο πλέον πολυμεταφρασμένος Νεοέλληνας συγγραφέας παγκοσμίως.

Από τη μία πλευρά στις ξένες εκδόσεις, το μυθιστόρημα ο Ζορμπάς λαμβάνει το 1954 το βραβείο του καλύτερου ξένου μυθιστορήματος που εκδόθηκε στη Γαλλία. Μέχρι σήμερα έχει μεταφραστεί στις ακόλουθες γλώσσες: Αγγλικά, Αλβανικά, Αραβικά, Βιετναμέζικα, Βουλγαρικά, Γαλλικά, Γερμανικά, Δανικά, Εβραϊκά, Εσθονικά, Ιαπωνικά, Ισλανδικά, Ισπανικά, Ιταλικά, Καταλανικά, Κινεζικά, Κορεατικά, Κροατικά, Λιθουανικά, Νορβηγικά, Ουγγρικά, Ουκρανικά, Ολλανδικά, Περσικά, Πολωνικά, Πορτογαλικά, Ρουμανικά, Ρωσικά, Σερβοκροάτικα, Σινγκαλέζικα, Σλοβακικά, Σλοβενικά, Σουηδικά, Τουρκικά, Τσέχικα, Φιλανδικά, στην ομιλούμενη γλώσσα της πρώην Γιουγκοσλαβικής Δημοκρατίας της Μακεδονίας, στην ομιλούμενη γλώσσα του Λουξεμβούργου και στην ομιλούμενη γλώσσα της Νότιας Αφρικής.

H Eλένη Καζαντζάκη και ο Αντονι Κουίν στα γυρίσματα του Zorba the Greek (1964).

H Eλένη Καζαντζάκη και ο Αντονι Κουίν στα γυρίσματα του Zorba the Greek (1964).

Στη μεγάλη οθόνη

Από την άλλη πλευρά στον κινηματογράφο η Μυθιστορία του Αλέξη Ζορμπά έχει παρασταθεί με τον πλέον δημοφιλέστατο διεθνώς τίτλο Zorba the Greek σε σενάριο-σκηνοθεσία του αξέχαστου Μιχάλη Κακογιάννη και σε μουσική του Μίκη Θεοδωράκη.

Τον ρόλο του Ζορμπά ενσάρκωσε ανεπανάληπτα ο Αντονι Κουίν, ενώ του συγγραφέα ο Αλαν Μπέιτς· η Λίλα Κέντροβα διακρίθηκε για την εξαιρετική ερμηνεία της στον ρόλο της Μαντάμ Ορτάνς· η Ειρήνη Παπά υποδύθηκε τον ρόλο της χήρας και ο αείμνηστος Σωτήρης Μουστάκας το ρόλο του Μιμυθού. Το 1965, η ταινία κέρδισε τρία Οσκαρ: β΄ γυναικείου ρόλου (Λίλα Κέντροβα), καλλιτεχνικής διεύθυνσης (Βασίλης Φωτόπουλος) και φωτογραφίας (Γουόλτερ Λάσαλι), ενώ ήταν υποψήφια και για τα Οσκαρ α΄ ανδρικού ρόλου (Αντονι Κουίν), διασκευασμένου σεναρίου, σκηνοθεσίας και καλύτερης ταινίας (Μιχάλης Κακογιάννης).

O Αλαν Μπέιτς, η Ελένη Καζαντζάκη και ο σκηνοθέτης Μιχάλης Κακογιάννης.  (Το φωτογραφικό υλικό προέρχεται από τo Αρχείο του Μουσείου Καζαντζάκη και το Αρχείο των Εκδόσεων Καζαντζάκη.)

O Αλαν Μπέιτς, η Ελένη Καζαντζάκη και ο σκηνοθέτης Μιχάλης Κακογιάννης.

(Το φωτογραφικό υλικό προέρχεται από τo Αρχείο του Μουσείου Καζαντζάκη και το Αρχείο των Εκδόσεων Καζαντζάκη.)

Η μνημειώδης αυτή κινηματογραφική μεταφορά του «Ζορμπά του Ελληνα» αποτέλεσε παγκόσμια επιτυχία που κατέστησε τον Καζαντζάκη ως τον πλέον αναγνωρισμένο Ελληνα συγγραφέα σε διεθνή κλίμακα.

Τέλος, αξίζει να σημειώσουμε ότι το έργο του Νίκου Καζαντζάκη είναι ίσως το καλύτερο από τη σειρά των μυθιστορημάτων που έγραψε ο συγγραφέας στα μεταπολεμικά χρόνια και συγκαταλέγεται στα 100 Καλύτερα Βιβλία όλων των Εποχών σύμφωνα με την έκθεση που συντάχθηκε το 2002 από τη Νορβηγική Λέσχη του Βιβλίου.

Αλέξης Ζορμπάς: Ο μυθιστορηματικός αντι-καθρεπτισμός του μεγάλου λογοτέχνη

ΑΣΤΕΡΙΣΚΟΙ

Η πολυτελής επανέκδοση και η αγγλική μετάφραση

* Οι Εκδόσεις Καζαντζάκη, υπό τη διεύθυνση της Νίκης Σταύρου και την έμπειρη επιστημονική της ομάδα, επανακυκλοφο-ρούν τα άπαντα του Νίκου Καζαντζάκη σε μια καινούργια, σύγχρονη έκδοση· συγκεκριμένα, το λογοτεχνικό κείμενο είναι σε μονοτονικό, το επίμετρο είναι εμπλουτισμένο με εισαγωγικά και επιστημονικά κείμενα, ενώ το εξώφυλλο είναι πολυτελές χαρτόδετο με μοντέρνα αισθητική. Ο καινοτόμος προσανατολισμός των εκδόσεων αναδεικνύει το βαθύ αίσθημα σεβασμού τόσο στον Κρητικό συγγραφέα όσο και στον σύγχρονο αναγνώστη. Τον προσεχή Δεκέμβριο κυκλοφορούν τα τρία πρώτα βιβλία -Ασκητική, Αναφορά στον Γκρέκο και Βίος και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά- της νέας σειράς των Απάντων του Νίκου Καζαντζάκη.

* Ο Πίτερ Μπίν, ομότιμος καθηγητής της Αγγλικής και της Συγκριτικής Φιλολογίας του Dartmouth College στην Αμερική, μεταφράζει από την αρχή τον Ζορμπά στην αγγλική γλώσσα με τη συνεχή βοήθεια της επιστημονικής ομάδας των Εκδόσεων Καζαντζάκη.

Το βιβλίο Zorba the Greek -σε μετάφραση του καθ. Μπιν- πρόκειται να κυκλοφορήσει μέσα στο 2014 από τον εκδοτικό οίκο Simon & Schuster.

Το «Εθνος της Κυριακής» σε συνεργασία με τις ΕΚΔΟΣΕΙΣ ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗ ξεκινούν μια εκδοτική προσπάθεια με κύριο στόχο τη «διάδοση» του έργου του Καζαντζάκη σε κάθε γωνιά της Ελλάδας και την «παράδοση» των ελπιδοφόρων μηνυμάτων του στα χέρια του κάθε Ελληνα, οποιασδήποτε ηλικίας, οποιασδήποτε ιδεολογικής ή πολιτικής κατεύθυνσης. Σε μια εποχή · όπως η δική μας· απαισιοδοξίας και αγανάκτησης, ο Λόγος του παραμένει φωτεινός φάρος και ηχεί… πιο επίκαιρος παρά ποτέ.

Το πρώτο βιβλίο της εκδοτικής σειράς δεν θα μπορούσε παρά να είναι το Βίος και Πολιτεία του Αλέξη Ζορμπά· ένα μυθιστόρημα που σκιαγραφεί την ελληνική λαϊκή κουλτούρα και αναδεικνύει με ζωντάνια και ώριμη συγγραφική δύναμη έννοιες όπως ανθρωπιά, πατρίδα, ζωή· ένα έργο που δίκαια χαρακτηρίζεται ως ένας ιδιότυπος ύμνος προς τη φιλία και την ελευθερία.

Ο Καζαντζάκης κατόρθωσε να δημιουργήσει μια λογοτεχνική προσωπικότητα η οποία παραμένει αναλλοίωτη και ανόθευτη μετά από αρκετές δεκαετίες· ο Ζορμπάς αποτελεί το σύμβολο του αυθόρμητου ανθρώπου που ζει την κάθε στιγμή επιτυγχάνοντας την υστεροφημική αθανασία· ο μυθιστορηματικός ήρωας του Νίκου Καζαντζάκη αντιπροσωπεύει τον χαρακτηριστικό τύπο Νεοέλληνα, ως Ζορμπάς ο Ελληνας.

ΔΡ. ΝΙΚΟΣ ΜΑΘΙΟΥΔΑΚΗΣ, διδάκτωρ Εφαρμοσμένης Γλωσσολογίας & Λογοτεχνικής Υφολογίας του Δημοκριτείου Πανεπιστημίου Θράκης και εργάζεται ως επιστημονικός σύμβουλος των Εκδόσεων Καζαντζάκη. 17.11.2013

 

ΠΡΙΝ ΑΠΟ 17 ΧΡΟΝΙΑ

Οταν το «Εθνος» βρήκε στα Σκόπια τον πραγματικό Ζορμπά

Πριν από σχεδόν 17 χρόνια, τον Μάρτιο του 1997, το «Εθνος», μετά από δημοσιογραφική έρευνα στην ΠΓΔΜ και στη Σερβία, αποκάλυπτε τον τάφο του Ζορμπά στα Σκόπια.

Ο Μίκης Θεοδωράκης επισκέφθηκε τον τάφο του Ζορμπά στα Σκόπια.

Ο Μίκης Θεοδωράκης επισκέφθηκε τον τάφο του Ζορμπά στα Σκόπια.

Τον Γιώργου Ζορμπά, όπως ήταν το πραγματικό όνομα του ήρωα του Νίκου Καζαντζάκη, Αλέξη Ζορμπά, «αυτού που μου έμαθε ν’ αγαπώ τη ζωή και να μη φοβούμαι τον θάνατο», όπως έγραφε. «Βρήκαμε τον τάφο του Ζορμπά στα Σκόπια» έγραφε στην πρώτη του σελίδα το «Εθνος».

Η έρευνά μας είχε γίνει στον άξονα Θεσσαλονίκης – Σκοπίων – Βελιγραδίου, αναζητώντας τους απογόνους του, που τους εντοπίσαμε στο Βελιγράδι για να φτάσουμε τελικά στο νεκροταφείο «Μπούτελ» των Σκοπίων.

Με το ρεπορτάζ εκείνο, στο οποίο συμμετείχαν οι Χρίστος Τελίδης, Μαρία Ριτζαλέου και Εύρης Τσούμης, επιχειρήσαμε να ρίξουμε φως στα άγνωστα χρόνια του κοσμοπολίτη Ελληνα της βαλκανικής στα Σκόπια, από το 1930 μέχρι τον θάνατό του το 1941.

Το ρεπορτάζ του «Εθνους» στις 31/3/1997 για τον ήρωα του Νίκου Καζαντζάκη.

Το ρεπορτάζ του «Εθνους» στις 31/3/1997 για τον ήρωα του Νίκου Καζαντζάκη.

Λίγες εβδομάδες μετά την αποκάλυψη του «Εθνους», ο Μίκης Θεοδωράκης πήγαινε στα Σκόπια για να παρουσιάσει σε μια μεγάλη συναυλία του στην αίθουσα της όπερας του Λαϊκού Θεάτρου το έργο του «Ζορμπάς ο Ελληνας» σε χορογραφία Λόρκα Μασίνε. Μια συναυλία που έκανε ιδιαίτερη αίσθηση και στην οποία είχε παραστεί ο τότε πρόεδρος της ΠΓΔΜ Κίρο Γκλιγόροφ.

Σ’ αυτή την αναζήτηση στη γειτονική χώρα, όπως γράφαμε, ο Γιώργος Ζορμπάς για τα αρχεία της ΠΓΔΜ ήταν τότε άγνωστος. Μετά την αποκάλυψη εκείνη, η οποία συνοδεύτηκε λίγο αργότερα με την επίσκεψη του ίδιου του Μίκη Θεοδωράκη στον τάφο του Ζορμπά, τα πράγματα άλλαξαν και τα ΜΜΕ των Σκοπίων αναφέρονται από καιρού εις καιρόν στον Γιώργο-Αλέξη Ζορμπά.

Η αναζήτηση

Ούτε ο τότε διευθυντής των νεκροταφείων του «Μπούτελ» Γιόβαν Ντένκοφσκι, ούτε κάποιος από τους υπαλλήλους γνώριζε τίποτα σχετικό με τον τάφο του Ζορμπά. Η αναζήτηση είχε ξεκινήσει μέσω των ηλεκτρονικών υπολογιστών που διέθεταν ήδη την εποχή εκείνη τα νεκροταφεία για να οδηγηθούμε αρχικά στον τάφο ενός καθολικού Στέφαν Ζορμπά, που είχε πεθάνει το 1993.

Η συνέχιση της προσπάθειας μας έφερε σε έναν οικογενειακό τάφο της οικογένειας Γιάντα από τη Σερβία. Ηταν ο τάφος της κόρης του Ζορμπά, της Κατίνας Γιάντα (1906-1969) και του άντρα της Γιοβάν Γιάντα, γραμμένες στα σλαβικά. Στα λατινικά τελευταίο υπήρχε το όνομα του Γιώργου Ζορμπά με ημερομηνία γέννησης το 1869 και θανάτου το 1943. Η τελευταία ήταν λάθος, αφού ο Ζορμπάς πέθανε και διορθώθηκε τα επόμενα χρόνια.

«Ο Γιοβάν Ντένκοφσκι, ο διευθυντής των νεκροταφείων, δεν πίστευε στα μάτια του. Είχα ακούσει για τον Ζορμπά αλλά δεν ήξερα ότι ήταν θαμμένος εδώ» έλεγε τότε στο «Εθνος». Ο Ζορμπάς είχε ταφεί αρχικά στα παλιά νεκροταφεία νότια της πόλης των Σκοπίων και αργότερα τα δύο εγγόνια του που ζούσαν στο Βελιγράδι μετέφεραν τα οστά του και τα τοποθέτησαν στον οικογενειακό τάφο των γονιών τους.

Γι’ αυτά τα χρόνια του Ζορμπά στα Σκόπια -που είναι και τα τελευταία της ζωής του- τα στοιχεία είναι συγκεχυμένα. «Ενα πρωί ξημερώματα χωρίσαμε» γράφει ο Ν. Καζαντζάκης στο βιβλίο του για τον χωρισμό του με τον Ζορμπά, που έγινε στις αρχές του ’30. «Αυτός πήγε κατά Βορρά και καταστάλαξε στη Σερβία, σ’ ένα βουνό δίπλα στα Σκόπια, όπου ξεπάτωσε, λέει, πλούσια φλέβα λευκόλιθο, τύλιξε μερικούς παραλήδες, αγόρασε σύνεργα, στρατολόγησε εργάτες κι άρχισε πάλι να ανοίγει μέσα στη γης γαλαρίες. Τίναξε βράχους, έφτιαξε δρόμους, έφερε νερό, έχτισε σπίτι, παντρεύτηκε, γέρος κοτσανάτος, μια όμορφη γλεντοχήρα, τη Λιούμπα και έκανε παιδί μαζί της».

Η εγγονή του πάντως, η αρχιτέκτων Αννα Γκάιγκερ, που πέθανε το 2002 στο Βελιγράδι, επέμενε ότι ο Ζορμπάς δεν παντρεύτηκε τη Λιούμπα και δεν απέκτησε μαζί της παιδιά. Πάντως εδώ υπάρχουν ερωτηματικά καθώς και η απορία ποιος είναι εκείνος ο καθολικός Στέφαν Ζορμπά;

Ο ΚΑΖΑΝΤΖΑΚΗΣ ΓΙΑ ΤΟ ΧΑΜΟ ΤΟΥ ΖΟΡΜΠΑ

«Αδικο! Τέτοιες ψυχές δεν πρέπει να πεθαίνουν»

«Εύρον πράσινην πέτραν ωραιοτάτην, ελθέ αμέσως, Ζορμπάς» τηλεγραφούσε στον φίλο του Ν. Καζαντζάκη από τα Σκόπια ο Ζορμπάς. Κι όταν αυτός του έγραφε ότι δεν μπορούσε, του απαντούσε: «Είσαι, και να με συμπαθάς αφεντικό, καλαμαράς. Μπορούσες και συ, κακομοίρη, μια φορά στη ζωή σου να δεις μιαν όμορφη πράσινη πέτρα και δεν την είδες». Οταν οι Γερμανοί κατέλαβαν τη περιοχή, δέσμευσαν το ορυχείο του και την παραγωγή των μεταλλευμάτων. «Ο Ζορμπάς έσκασε από τον καημό του, πλάνταξε…» μας είχε πει ο συμπατριώτης του, λαογράφος Νικόλαος Σάρμας. Το 1941 ο Καζαντζάκης έμαθε για τον θάνατο του Ζορμπά. Και η είδηση αυτή τον γέμισε απελπισία. Στην «Αναφορά στον Γκρέκο» έγραψε: «Στο σπίτι με περίμενε ένα γράμμα με πένθιμο φάκελο, γραμματόσημο σέρβικο, κατάλαβα. το κρατούσα και το χέρι μου έτρεμε. Γιατί να το ανοίξω; Μάντεψα ευτύς το πικρό μαντάτο. ‘πέθανε, πέθανε’, μουρμούρισα, κι ο κόσμος σκοτείνιασε. […] Εκλεισα τα μάτια κι ένιωθα αργά, ζεστά, να κυλούν στα μάγουλά μου τα δάκρυα. ‘Πέθανε, πέθανε, πέθανε…’ μουρμούριζα ‘ο Ζορμπάς, ποτέ πια! Πέθανε το γέλιο, κόπηκε το τραγούδι’. […] Οχι λύπη, θυμός με συνεπήρε. ‘Αδικο! Αδικο!’ φώναξα ‘τέτοιες ψυχές δεν πρέπει να πεθαίνουν. Πότε πια θα μπορέσει το χώμα, το νερό, η φωτιά, η τύχη, να πλάσουν ένα Ζορμπά;’ […] Ολη τη νύχτα δεν μπόρεσα να κλείσω μάτι. […] Τι να κάμω, συλλογίζουμουν όλη τη νύχτα, τι να κάμω για να ξορκίσω το θάνατό του; Ανοιξε η καταπαχτή του σπλάχνου μου, πετιούνται απάνω οι θύμησες, σπρώχνουν η μια την άλλη, βιάζουνται και ζώνουν αγριεμένες την καρδιά μου ανοιγοκλειούν το στόμα, φωνάζουν να περμαζώξω από τη γης, από τη θάλασσα, από τον αέρα το Ζορμπά και να τον αναστήσω. Αυτό δεν είναι το χρέος της καρδιάς; Γι’ αυτό δεν την έπλασε ο Θεός; ν’ ανασταίνει τους αγαπημένους; Ανάστησέ τον!»

ΧΡΙΣΤΟΣ ΤΕΛΙΔΗΣ

  1. Δεν υπάρχουν σχόλια.
  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: