Αρχική > φιλοσοφία, βιολογία, επιστήμη > Ανάδυση νέων ιδιοτήτων

Ανάδυση νέων ιδιοτήτων

 

Architectural Fantasy, John Piper, 1903-1992

 

 

 

Του Νίκου Τσούλια

«Αυτό που οι ιδεαλιστές αποκαλούν “πνεύμα”, δεν είναι το αφετηριακό σημείο, αλλά η κατάληξη, το σύνολο των υπερδομών που βρίσκονται σε ένα γίγνεσθαι προς τη συγκεκριμένη και αντικειμενικά καθολική ενοποίηση».

Γκράμσι

      Η ιδέα είναι απλή και ευφυής. Προκύπτει άλλωστε από μια σχετικά εύκολη παρατήρηση. Κάθε φορά που ένα επίπεδο οργάνωσης της ύλης αυτοσυγκροτείται ή εξελίσσεται σε πιο πολύπλοκο επίπεδο οργάνωσης εμφανίζονται νέες ιδιότητες που δεν υπήρχαν πριν.

      Το «βέλος του χρόνου» – σύμφωνα με το Δεύτερο Νόμο της Θερμοδυναμικής – μάς δείχνει το μέλλον προς εκείνη την κατεύθυνση που η εντροπία των κλειστών συστημάτων αυξάνεται. Υπάρχει και η αντίθετη εξέλιξη, που είναι ωστόσο και αυτή ορθή. Η γενική πορεία της βιολογικής εξέλιξης στον πλανήτη μας οδηγείται σε όλο και πιο πολύπλοκα συστήματα – σε μια γενική εκδοχή -, σε όλο και πιο νέες υπερδομές, δηλαδή μειώνεται γενικά η εντροπία των έμβιων οργανισμών. Και αυτή η διαπίστωση δεν αντιτίθεται στην καθολικότητα του παραπάνω αναφερθέντος Νόμου της Θερμοδυναμικής, γιατί απλούστατα τα έμβια συστήματα είναι «ανοιχτά συστήματα» αφού υπάρχει ροή ενέργειας απ’ έξω με απαρχή την ενέργεια του Ήλιου μας.

      Αυτή την τάση και τη δυναμική για αυτο-οργάνωση της έμβιας ύλης σε όλο και πιο πολύπλοκες δομές τη σημειώνουμε και στη διάρκεια της συνολικής βιολογικής εξέλιξης και της μακράς χρονικής κλίμακας της φυλογένεσης αλλά και στη σύντομη διάρκεια της αντίστοιχης οντογένεσης, δηλαδή της διαδικασίας σχηματισμού ενός έμβιου οργανισμού.

Επιπλέον, αυτή η πορεία της ανάδυσης νέων ιδιοτήτων παρατηρείται και στο επίπεδο του πολιτισμού μας και της κοινωνίας μας. Ας πάμε σε σχετικά απλές παρατηρήσεις με βάση ένα παράδειγμα. Ένα σχολείο αποτελείται – όσον αφορά το έμψυχο δυναμικό του – από τους μαθητές και τις μαθήτριες, από τους εκπαιδευτικούς και από το σύνολο του βοηθητικού προσωπικού. Αλλά τελικά το σχολείο δεν είναι ένα απλό άθροισμα αυτών των μερών του. Είναι κάτι πολύ περισσότερο. Από τη λειτουργία του θεσμού ανακύπτουν / αναδύονται νέες ιδιότητες που δεν υπάρχουν στα διάφορα επιμέρους τμήματά του είτε στο άθροισμα των φυσικών προσώπων του. Αναδύονται σχέσεις και λειτουργίες και συμπεριφορές που δεν προϋπάρχουν. Και τελικά το σχολείο είναι κυρίως το σύνολο αυτών των σχέσεων και όψεων της όλης λειτουργίας του παρά η όποια αθροιστική απεικόνιση των διάφορων μερών του. Κάτι ανάλογο συμβαίνει και στο χώρο των άλλων κοινωνικών θεσμών αλλά και στα πεδία των πολιτισμών και σε εκείνα των νέων τεχνολογιών.

Ωστόσο, η ανθρώπινη σκέψη – και ιδιαίτερα η επιστημονική σκέψη – απαιτεί μια απόλυτα ικανοποιητική ερμηνεία αυτής της παρατήρησης. Το βασικό ερώτημα είναι το εξής. Πώς τελικά αναδύονται αυτές οι νέες ιδιότητες; Ποια μπορεί να είναι μια πλήρης εξήγηση χωρίς να μεταπέσουμε σε μεταφυσικές ερμηνείες και πολύ περισσότερο σε ανορθολογικές προσεγγίσεις; Γιατί μπορούμε να διαμορφώνουμε μια πρόταση που περιγράφει το όλο γεγονός της ανάδυσης των νέων ιδιοτήτων, αλλά αισθανόμαστε ότι υπάρχει ένα σημασιολογικό κενό. Γιατί πολλές φορές οι λέξεις και οι έννοιες κατασκευάζουν μια πραγματικότητα, αλλά μπορούν να κατασκευάζουν και μια επινοημένη πραγματικότητα, η οποία τελικά μπορεί να μη λέει και πολλά πράγματα κατ’ ουσίαν.

Θεωρώ ότι υπάρχει ένα κενό, ένα ερμηνευτικό κενό για τη περίπτωση που συζητάμε. Η ίδια η διατύπωση της πρότασης για την ανάδυση νέων ιδιοτήτων εμπεριέχει και μια μορφή κάποιου άγνωστου «θαύματος» ή και μια μεταφυσικού τύπου διείσδυση και προσέγγιση. Βέβαια η εμφάνιση μιας μεταφυσικής ερμηνείας δεν συνιστά σε καμιά περίπτωση διολίσθηση σε ανορθολογικά πεδία. Άλλωστε ο μεταφυσικός στοχασμός είναι μια ισχυρή όψη της φιλοσοφικής σκέψης του ανθρώπου που έχει τα δικά της χαρακτηριστικά σημεία σε σχέση με τη επιστημονική σκέψη. Ωστόσο, όταν η μεταφυσική αντικαθιστά την όποια επιστημονική – φυσική ερμηνεία, τότε το ερμηνευτικό πλαίσιο της επιστημονικής ματιάς εμφανίζεται αδύναμο και πάντως ελλιπές. Ως εκ τούτου χρειάζεται ή σχετική αναθεώρηση ή κάποιου είδους συμπληρωματική προσέγγιση.

Προφανώς δεν είναι καθόλου αρνητικό το φαινόμενο να έχουμε ανοιχτά ζητήματα στις ερμηνείες μας ούτε είναι μεμπτό το να ταλαντευόμαστε. Απαιτείται όμως παρατήρηση του κενού στη σχετική ερμηνεία μας και ομολογία αδυναμίας πλήρους εξήγησης, γιατί έτσι η έρευνα και η αναζήτηση θα τροφοδοτήσει μέσω της δημιουργούμενης αμφισβήτησης τα νέα ερωτήματα και τις ενδεχόμενες νέες αναβαθμίδες της γνώσης μας. Και αυτό συνιστά ίσως την πιο όμορφη πλευρά της δημιουργίας και της εξέλιξης της ίδιας της γνώσης. Γιατί η γνώση προσφέρει πάντα μια νέα ευρύτερη και διεισδυτικότερη ματιά στον κόσμο, αλλά είναι πάντα υπό δοκιμασία. Δεν δημιουργεί βεβαιότητες και πολύ περισσότερο δεν σχηματοποιεί δόγματα και προκαταλήψεις. Η ίδια η γνώση ζει και αναπνέει από τη δυνατότητά της να αναδημιουργεί διαρκώς και αενάως αμφισβήτηση και νέα ερωτήματα.

Στην περίπτωσή μας θεωρώ ότι η γνώση (ο …άνθρωπος δηλαδή) αντιμετωπίζει νέα ερωτήματα, ίσως και παλιά τα οποία απλώς δεν τα έχουμε πιστοποιήσει ως τέτοια και δεν τα έχουμε θέσει στη βάσανο μιας πιο άρτιας ερμηνείας.

Беспредметное, Creator: Баранов-Россинэ,

  1. Δεν υπάρχουν σχόλια.
  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: