Αρχική > φιλοσοφία, επιστήμη > Παίζοντας με τον Χρόνο

Παίζοντας με τον Χρόνο

clip_image002

ALTOMONTE, Bartolomeo, Austrian painter (b. 1694. Warszawa, d. 1783, Markt St Florian), The Four Seasons Paying Homage to Chronos, c. 1737

 

Του Νίκου Τσούλια

Πάντα η Πρωτοχρονιά ασκούσε μια γοητεία στην ιστορία του ανθρώπου, σήμαινε την αναζήτηση νέας ελπίδας, ήταν ο απόλυτος συμβολισμός της απαρχής, μιας νέας αρχής που της δίναμε κάπου στον ορίζοντά της πάντα το χρώμα της ευτυχίας. Και από κοντά η αινιγματική έννοια του χρόνου. Τι είναι ο χρόνος; Γεννήθηκε μαζί με το χώρο, μαζί με την ύλη. Είναι ύλη. Και τότε πώς ξεχωρίζει από την άλλη ύλη, τη γνωστή ύλη; Ωστόσο, δεν μπορούμε να τον ορίσουμε, γιατί μάς εμπεριέχει. Μπορούμε να δούμε πώς είναι ένα σφαιρικό στερέωμα απέξω, όταν εμείς είμαστε περίκλειστοι στο εσωτερικό του;

 

Έχει ένα βασικό προνόμιο ο χρόνος. Είναι θεμελιακή έννοια της σκέψης μας και ως εκ τούτου δεν μπορεί να οριστεί από άλλες απλούστερες, από άλλες πιο κατανοητές. Όσες φορές επιχειρούμε να τον ορίσουμε, ανακυκλώνουμε τη σημασία του με άλλες λέξεις που εκφράζουν και αυτές την έννοια του χρόνου. Παγιδευόμαστε, χωρίς να το καταλαβαίνουμε. «Όταν ρωτάμε τι ‘είναι παπάς’, δεν μπορούμε να απαντάμε με φράσεις του τύπου ‘παπάς είναι αυτός που κάνει τα καθήκοντα του παπά’», αυτή ήταν η συμβολική και έξυπνη αναφορά του πολύ καλού καθηγητή της Γενικής Χημείας Κατάκη του Πανεπιστημίου της Αθήνας στα χρόνια των σπουδών στη δεκαετία του 1970. Και από τότε αυτή η φράση είναι καθοδηγητής όταν αποπειρώμαι να ορίσω μια έννοια, προσέχοντας πριν από όλα μη ξαναβάλω από την «πίσω πόρτα» τον επισκέπτη που τον περιμένω από την μπροστινή πόρτα.

Ωστόσο, μπορεί στην καθημερινή ζωή αρκετά πράγματα να είναι δύσκολα ή και καθόλου νοητά, αλλά η επιστημονική σκέψη είναι πάντα φοβερά ανήσυχη, είναι διεισδυτική και ερευνητική, είναι επινοητική κα δημιουργική. Ασχολείται διαρκώς με το θέμα του χρόνου, παίζει μαζί του, δεν τον κάνει να θυμώσει, ταξιδεύει μαζί του θεωρώντας ότι ως συνταξιδιώτες θα γνωρίζονται όλο και καλύτερα. Όχι, η επιστήμη δεν θέλει οριστική απάντηση. Τι να την κάνει; Μια οριστική απάντηση της είναι πιο άχρηστη, μια διαρκώς φευγάτη απάντηση είναι πολύ προτιμότερη. Αυτό το διαρκές κυνηγητό της γνώσης του χρόνου είναι και το παιχνίδι της επιστήμης με τον χρόνο. Αν αυτός παίζει με τη ζωή μας και με τη σκέψη μας, μια λύση υπάρχει, να παίξουμε και εμείς μαζί του χωρίς άγχος όπως παίζουν τα παιδιά αδιαφορώντας προκλητικά για τη ροή του χρόνου, για τον ίδιο το χρόνο.

Υπάρχει και ένα άκρως ενδιαφέρον στοιχείο στην όλη υπόθεση. Στον κόσμο του Χρόνου συναντιούνται οι πάντες και τα πάντα, οι σκέψεις και οι συλλογισμοί όλων των ανθρώπων, η παγερή αδιαφορία των παιδιών, η αγωνία των ηλικιωμένων, το άγχος των μεσήλικων, οι ρυτίδες του προσώπου μας, τα άσπρα μαλλιά, τα ανήμπορα γηρατειά, η ελπίδα και το όνειρο του κρυμμένου μέλλοντος, το πεδίο του σχεδίου και της φιλοδοξίας, αλλά και οι επιστήμες, η φυσική, τα μαθηματικά, η φιλοσοφία, η βιολογία κλπ κλπ.

Η επιστήμη κρατάει μια απόσταση από το χρόνο, δεν αγχώνεται μαζί του, η επιστήμη μετασχηματίζεται και εξελίσσεται μέσα από αυτή την αναζήτηση, από την αναζήτηση των ανθρώπων, όλων των ανθρώπων, από τα πρώτα ημερολόγια των Μάγιας μέχρι το φοβερά φιλόδοξο πείραμα του CERN, όπου επιχειρούμε να δούμε την αρχή όλων, και την αρχή του χρόνου. Ας δούμε μερικές όψεις της γνώσης μας, όπως συμπυκνώνονται σε ένα πολύ ενδιαφέρον βιβλίο.

«Ο χρόνος έχει αποτελέσει αντικείμενο φιλοσοφικού και επιστημονικού στοχασμού από την αρχαιότητα. Οι νεότεροι προβληματισμοί σχετικά με τη φύση του χρόνου επηρεάστηκαν καθοριστικά από το έργο του Ισαάκ Νεύτωνα (1642-1727), ο οποίος θεωρούσε τον χρόνο απόλυτη οντότητα, ανεξάρτητη από την ύλη και τις διαδικασίες μέτρησης χρονικών διαστημάτων. Η απολυτοκρατική αντίληψη του Νεύτωνα, αν και αμφισβητήθηκε κατά καιρούς, παρέμεινε κυρίαρχη έως τις αρχές του 20ου αιώνα, όταν επήλθε η ριζική ανατροπή της από τον Αϊνστάιν (1879-1955). Σε μια επαναστατική εργασία, η οποία δημοσιεύτηκε το 1905, ο Αϊνστάιν έκανε το πρώτο σημαντικό βήμα προς τη σύλληψη και διατύπωση μιας νέας αντίληψης για τον χρόνο και τον χώρο. Ίσως το πιο καινοτόμο στοιχείο της Ειδικής Θεωρίας της Σχετικότητας, της θεωρίας που δημοσιοποίησε ο Αϊνστάιν το 1905, είναι μια νέα ανάλυση της έννοιας του χρόνου. Κεντρικό στοιχείο της ανάλυσης του Αϊνστάιν είναι η διαδικασία συγχρονισμού δύο ρολογιών που βρίσκονται σε διαφορετικά σημεία του χώρου, μέσω ανταλλαγής ηλεκτρομαγνητικών σημάτων. Το ανατρεπτικό αποτέλεσμα αυτής της διαδικασίας ήταν η σχετικότητα του χρόνου: δύο συμβάντα που είναι ταυτόχρονα για έναν παρατηρητή, δεν είναι ταυτόχρονα για έναν άλλο παρατηρητή που κινείται ως προς τον πρώτο»[1].

Η σχέση μας με τον χρόνο πάντα ήταν και θα είναι αινιγματική. Αλλάζει στο κάθε άτομο και όχι μόνο με την ηλικία μας αλλά και κάθε στιγμή μας έχει διαφορετικό άρωμα του χρόνου. Ο υποκειμενικός και ο ψυχολογικός χρόνος είναι σημεία διάβασης προς τον αντικειμενικό χρόνο. Ο χρόνος μπορεί για τη φυσική και για την επιστήμη να είναι ουδέτερος και αντικειμενικός, αλλά για κάθε άνθρωπο αποτελεί και ένα ξεχωριστό βίωμα, συνάπτεται και με το κοινωνικό γίγνεσθαι, συναρτάται και με την κοσμοθεώρηση κάθε ατόμου και με το νόημα ζωής που αυτό το άτομο έχει κατακτήσει. Διαφορετικοί εμείς, διαφορετικός και ο χρόνος, κάθε ώρα και κάθε στιγμή. Και όσο επιχειρούμε να τον αγγίξουμε, τόσο αυτός ξεφεύγει. «Ο χρόνος είναι παράξενος. Η παραξενιά του πηγάζει από το πόσος οικείος μάς είναι. Δεν περνάει μέρα δίχως να το λογαριάζουμε. Τον μετρούμε μα δεν μπορούμε να τον δούμε. Είναι το ίδιο φευγαλέος όσο και η ψυχή, ενώ ταυτόχρονα πρόκειται για ένα φυσικό φαινόμενο, αποδείξιμο και οικουμενικό»[2].

Ωστόσο, η ανθρώπινη σκέψη, σκέψη του Οδυσσέα σε μια οδύσσεια όπου η Ιθάκη παραμένει διαρκώς ένας σκοπός, είναι επινοητική. Βρίσκει τρόπους και μονοπάτια για να ξεγελάσει τον χρόνο. Έχει το φοβερό βήμα της μνήμης, όπου ισοπεδώνει κάθε τραχύτητα του χρόνου. Ο άνθρωπος έχει τον έρωτα και την ποίηση, όπου συμπυκνώνει και συλλαμβάνει το περιεχόμενο του χρόνου με έναν τρόπο που μόνο ο άνθρωπος επιθυμεί, έχει την ανθρώπινη συντροφιά, όπου οι αφηγήσεις του ενός στον άλλον διαστέλλουν το χρόνο και τη ζωή. Ίσως να συμβαίνει αυτό που ο μεγάλος στοχαστής Τόμας Μαν σημειώνει με έμφαση. «Τα πιο ενδιαφέροντα φαινόμενα της ζωής έχουν πάντα χωρίς άλλο αυτό το διπλό πρόσωπο του παρελθόντος και του μέλλοντος, είναι πάντα χωρίς άλλο προοδευτικά και παλινδρομικά ταυτόχρονα. Δείχνουν το δίβουλο της ίδιας της ζωής»[3].

Ο άνθρωπος παίζει κάθε στιγμή με τον χρόνο. Δεν μπορεί να κάνει τον αδιάφορο απέναντί του. Αλλά δεν μπορεί να τον αφήσει να του λεηλατήσει τη ζωή και το Είναι του. Ο άνθρωπος θα ρίχνει διαρκώς τους σπόρους του σ’ αυτό τον ταπεινό πλανήτη, για να συνεχίζεται όλο και πιο ορμητικό το ταξίδι της ζωής, αλλά και για να παίζει ο άνθρωπος με τον χρόνο και να μη βλέπει μόνο τα σημάδια του χρόνου να του απομειώνουν το σθένος του πνεύματός του.


[1] P. Galison, Τα ρολόγια του Αϊνστάιν, οι χάρτες του Πουανκαρέ, oι αυτοκρατορίες του χρόνου, «ΚΑΤΟΠΤΡΟ»

[2] Σομόθα, Χ.Κ., Θεωρία των χορδών, Αθήνα: Πατάκης, σ. 140

[3] Μαν, Τ., (1992), Δόκτωρ Φάουστους, Αθήνα: Σ.Ι. Ζαχαρόπουλος, σ. 311

 

Boggs_Frank_Myers_Grand_Opera_House_Paris

Boggs_Frank_Myers_Grand_Opera_House_Paris

  1. Δεν υπάρχουν σχόλια.
  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: