Αρχική > επιστήμη > Το ανοιχτό ζήτημα της γνώσης (β)

Το ανοιχτό ζήτημα της γνώσης (β)

 

clip_image002[9]

Sunrise in the Wengeralp, Fearnley, Thomas

Του Νίκου Τσούλια

Η γνώση δεν είναι ιδεολογικά ουδέτερη

Ο άνθρωπος που είναι εγωιστής , υπερηφανεύεται ότι έμαθε πολλά , ο σοφός όμως λυπάται που δεν έμαθε περισσότερα

Αριστοτέλης

Υπάρχει όμως και μια καινούργια πλευρά στις σχέσεις γνώσης και προόδου, που αφορά τον αναπτυγμένο κόσμο. Η συσσώρευση τεχνογνωσίας αιχμής και έρευνας οδηγεί στην αυτοματοποίηση και στο ρομποτισμό της παραγωγικής διαδικασίας. Οι «ευφυείς μηχανές» δεν αντικαθιστούν μόνο εργατικά χέρια αλλά κυρίως ανθρώπινο μυαλό. Το κεφάλαιο μπορεί να συσσωρεύει κέρδος όχι μόνο εκμεταλλευόμενο την υπεραξία του εργαζόμενου αλλά και την ίδια την πολλαπλασιαστική ικανότητα της επιστήμης.

clip_image001Και οι πολίτες θα είναι άχρηστοι σε μια κοινωνία πλήρως εμποροκρατούμενη; Αν η γνώση λοιπόν είναι εμπορευματοποιημένη σε ένα κυρίαρχο καπιταλιστικό σύστημα, πώς μπορεί να συγκροτηθεί μια κοινωνική οργάνωση που θα προάγει τον άνθρωπο και θα προσδιορίζει το ευ ζην; Η γνώση δεν είναι ιδεολογικά ουδέτερη ούτε πολιτικά αθώα. Πάντα εκφράζει την κυρίαρχη τάξη πραγμάτων, γιατί κινείται στο αξιακό πεδίο της κρατούσας κοσμοθεώρησης. Βεβαίως και δεν υπάρχει καλή και κακή θεώρηση. Υπάρχουν, όμως, αντιλήψεις, σκοπιμότητες και στοχοθεσία που παράγουν την «άλφα» ή τη «βήτα» γνώση, η οποία είναι παράγωγη συγκεκριμένων στοχαστικών, ιδεολογικών και πολιτικών επιλογών.

Φλωρά Καραβία Θάλεια (1871 – 1960), Αγόρι που διαβάζει, π. 1906

Η μηχανική γενετική, για παράδειγμα, νομιμοποιείται στις συνειδήσεις μας στο βαθμό που αναφέρεται σε μια οριοθετημένη – σύμφωνα με την ιατρική δεοντολογία – γονιδιοθεραπεία. Επισύρει, όμως, την έννοια της ύβρης όταν προκαλεί καρκινογενέσεις ή όταν ανιχνεύει τις περιοχές του «γενετικά ορθού» ή όταν παρέχει γονιδιακό φάκελο των ανθρώπων για κοινωνική – επαγγελματική χρήση. Η πυρηνική ενέργεια δεν είναι μια … θεωρητική κατασκευή όταν στοχεύει στην «αποκάλυψη» της ανθρωπότητας, όταν ρημάζει τη ζωή, όταν απελευθερώνει δαιμονικές δυνάμεις.

«Η παραγωγή και οι προοπτικές της επιστημονικής γνώσης κατευθύνονται από μια κοινωνική δύναμη, την απαίτηση κοινής παραδοχής, άμεσα ή έμμεσα», αποφαίνεται ο John Ziman στην αξιόλογη μελέτη του «η αξιοπιστία της γνώσης». Αυτή η απαίτηση της κοινής παραδοχής, ωστόσο, διαμορφώνεται μέσα από τη διαπάλη των ιδεών, των θεωριών, των κοινωνικών τάξεων, των πολιτισμών, των ρευμάτων σκέψης, των κοσμοειδώλων.

Συνήθως βλέπουμε και αντιμετωπίζουμε τη γνώση σα διαδικασία ανακάλυψης φυσικών νόμων ή μυστικών της φύσης ή «υποδομών» και «υπερδομών» – πέραν της καθημερινής και ανθρώπινης κλίμακας – της ύλης. Το σχολείο, το εκπαιδευτικό μας σύστημα δημιουργούν από πολύ νωρίς στο παιδί την αίσθηση της γνώσης που ταυτίζεται με την έννοια της πληροφορίας. Όλο το μοντέλο του εγκυκλοπαιδικού σχολείου δομήθηκε πάνω σ’ αυτό το υπόστρωμα. Η δε έννοια της παιδαγωγικής διαμορφώνεται όχι από την ανάδυση της γνώσης ή από την ανάπτυξη της προσωπικότητας του μαθητή, αλλά από ένα κανονιστικό πλαίσιο συμβουλευτικού βομβαρδισμού! Αλλά γνώση σημαίνει ανακάλυψη και δημιουργία του εαυτού μας, σημαίνει την καλλιέργεια του αισθητικού και ηθικού μας ειδώλου, σημαίνει την ανάπτυξη των κοινωνικών μας ρόλων, δεσμών και σχέσεων. Σημαίνει τη διείσδυση του στοχασμού μας στο φαινόμενο της ζωής. Σημαίνει την αποθέωση της γλωσσικής μας εκφραστικής πολλαπλότητας και τη διαρκή γονιμοποίηση των εκφερόμενων μηνυμάτων μας.

Αν η επιστήμη δημιουργεί συνεχώς νέες απόψεις για την «πραγματικότητα», αυτό δεν μπορεί να ερμηνευθεί ως μια δεδομένη αδυναμία του ανθρώπου να αναφερθείς την έννοια του αντικειμενικού και της πραγματικότητας. Αν ως πρόοδος νοηθεί το όραμα του τεχνολογικού ευδαιμονισμού, αυτό δεν μπορεί να θεωρηθεί ως αδυναμία του σημερινού (ή του χθεσινού) ανθρώπου να προσεγγίσει τους χώρους της ευτυχίας. Αν γράφουμε την ιστορία μας με την παράθεση μόνο των αρνητικών όψεων του εκάστοτε παρελθόντος, παγιδεύοντας το νου μας στην άποψη πως το αύριο θα είναι νομοτελειακά καλύτερο, τότε η εκπαίδευσή μας θα πάσχει από ένα σοβαρό, δομικό έλλειμμα, τον προσδιορισμό ενός ηθικού εμπράγματος «παραδείγματος». Με άλλα λόγια, αν η ανθρώπινη κοινότητα δεν έχει μέχρι τώρα σκιαγραφήσει τη σχέση γνώσης και ηθικής, μπορεί κανένας να ισχυριστεί αβασάνιστα ότι κάτι τέτοιο θα συμβεί στο μέλλον;

Δεν ξέρω πόσο «πρωτόγονος» ήταν ο νεολιθικός άνθρωπος με τις γνώσεις που κατείχε. Όλοι ξέρουμε όμως την ιστορική γνώση που παρήγαγε τη φρίκη του τελευταίου πολέμου και τη βαρβαρότητα του Νταχάου και του Μαουτχάουζεν. Όλοι σήμερα γνωρίζουμε την εξαθλίωση δισεκατομμυρίων ανθρώπων, παιδιών, πεινασμένων, ρημαγμένων. Και όμως προσβλέπουμε σε μια «επιστημονική γνώση – αποκάλυψη» που δήθεν θα μας οδηγήσει στους τόπους του πολιτισμού, στα πεδία της σωτηρίας! Και ξεχνάμε κάτι πολύ απλό, ότι γνώση σημαίνει πριν από όλα τη συνειδητοποίηση της ανθρώπινης κατάστασης. Άλλωστε «αφού ο άνθρωπος ολοκληρώνεται μόνο με τη συντροφιά των άλλων ανθρώπων, αυτό που ζητάμε είναι μια επιστήμη της κοινωνίας».

 

Η γνώση μας δεν μπορεί να είναι παρά περιορισμένη, αλλά άγνοιά μας άπειρη

Καρλ Πόππερ

 

Πρωτοδημοσιεύτηκε ως ενιαίο άρθρο στην εφημερίδα: ΕΞΟΡΜΗΣΗ, 6.4.1997

clip_image002

Hélène Taptas

Κατηγορίες:επιστήμη Ετικέτες: , ,
  1. Δεν υπάρχουν σχόλια.
  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: