Αρχική > πολιτισμός > Και πάλι ο Θ. Αγγελόπουλος

Και πάλι ο Θ. Αγγελόπουλος

 

Θ. Αγγελόπουλος: Το σινεμά μπήκε στη ζωή μου με μια σκιά και μια κραυγή

Ο σκηνοθέτης που τίμησε την Ελλάδα, σε μια αυτοβιογραφική διήγηση

ΤΟ ΒΗΜΑ 05/02/2012

Θ. Αγγελόπουλος: Το σινεμά  μπήκε στη ζωή μου  με μια σκιά και  μια κραυγή

Μια κινηματογραφική φωτογραφία του Θόδωρου Αγγελόπουλου σε ατμόσφαιρα νουάρ από την εποχή που ζούσε στο Παρίσι.

Η σχέση μου με τον κινηματογράφο άρχισε σχεδόν σαν εφιάλτης. Hταν το ’46 ή το ’47, δεν θυμάμαι. Πρώτα μεταπολεμικά χρόνια, τότε που πήγαινε πολύς κόσμος στο σινεμά και εμείς μικροί τρυπώναμε ανάμεσα στον συνωστισμό των μεγάλων, για να χαθούμε στο μαγικό σκοτάδι του εξώστη.

Είδα πολλές ταινίες τότε, αλλά η πρώτη ήταν μια ταινία του Μάικλ Κέρτις, το «Angels With Dirty Faces». Υπάρχει μια σκηνή στην ταινία όπου ο ήρωας οδηγείται από δυο φύλακες στην ηλεκτρική καρέκλα. Καθώς προχωρούν, οι σκιές τους μεγαλώνουν στον τοίχο. Ξαφνικά μια κραυγή… «Δεν θέλω να πεθάνω». Αυτή η κραυγή για καιρό μετά στοίχειωνε τις νύχτες μου. Ο κινηματογράφος μπήκε στη ζωή μου με μια σκιά που μεγάλωνε σε έναν τοίχο και μια κραυγή.

***

Αρχισα να γράφω πολύ νωρίς, εκείνη την ίδια εποχή, κάτω απ’ την ταραχή και τη συγκίνηση που μου είχαν δημιουργήσει οι αναταράξεις της Ιστορίας που είχαν προηγηθεί. Οι σειρήνες του πολέμου του ’40. Η είσοδος του γερμανικού στρατού κατοχής σε μια έρημη Αθήνα. Πρώτοι ήχοι, πρώτες εικόνες. Επειτα ο Εμφύλιος τον Δεκέμβρη του ’44. Η σφαγή. Η καταδίκη του πατέρα σε θάνατο. Το χέρι της μητέρας να τρέμει στο δικό μου, καθώς ψάχναμε να βρούμε το πτώμα του ανάμεσα σε δεκάδες άλλα, σε ένα χωράφι.

Καιρό μετά ένα μήνυμά του από μακριά. Η επιστροφή του μια μέρα βροχής. Πρώτες ιστορίες. Πρώτη επαφή με τις λέξεις, λέξεις που αναζητούν εικόνα. Τότε δεν ήξερα. Το κατάλαβα αρκετά αργότερα, όταν έγραψα την πρώτη λέξη στο πρώτο σενάριο. Η λέξη ήταν «βρέχει».

***

Ο Ομηρος, οι αρχαίοι τραγικοί και γενικά η αρχαία ελληνική γραμματεία, αποτελούσαν στην εποχή μου μέρος της σχολικής μας παιδείας. Οι αρχαίοι μύθοι μάς κατοικούν και τους κατοικούμε.

Ζούμε σ’ έναν τόπο γεμάτο μνήμες, αρχαίες πέτρες και σπασμένα αγάλματα. Ολη η νεότερη ελληνική τέχνη φέρει τα σημάδια αυτής της συμβίωσης. Η διαδρομή μου, η πορεία μου, η σκέψη μου θα ήταν αδύνατο να μην έχουν ποτιστεί από όλα αυτά. Οπως λέει ο ποιητής, «έβγαιναν απ’ το όνειρο, καθώς έμπαινα στο όνειρο. Ετσι ενώθηκε η ζωή μας και θα ναι δύσκολο πολύ να ξαναχωρίσει».

Η σχέση μου με τη λογοτεχνία και την ποίηση μ’ έφερε πολύ νωρίς κοντά σ’ όλες τις αναζητήσεις, γλωσσικές ή αισθητικές, του μοντερνισμού. Αργότερα, στις αρχές του ’60 στο Παρίσι, την εποχή της πολιτικοποίησης, το επικό θέατρο του Μπρεχτ, που αναιρούσε, ως ένα σημείο, τον ορισμό του Αριστοτέλη για τη δραματική τέχνη, γινόταν σημείο αναφοράς.

Πέρασαν χρόνια για να επιστρέψω στον Αριστοτέλη και στον ορισμό του για την τραγωδία: «Εστιν ουν τραγωδία μίμησις πράξεως σπουδαίας και τελείας…». Πέρασαν χρόνια για να ανακαλύψω ότι ο μονόλογος της Μόλλυ στο τελευταίο κεφάλαιο του «Οδυσσέα» του Τ. Τζόις δεν είναι παρά η μακρινή ηχώ της εκπληκτικής περιγραφής των όπλων του Αχιλλέα στην «Ιλιάδα» του Ομήρου.

***

Η «Αναπαράσταση», η πρώτη μου ταινία, γεννήθηκε την περίοδο της δικτατορίας των συνταγματαρχών, ως απόπειρα ανασύνθεσης της αλήθειας, από τα θραύσματά της. Η αναπαράσταση όχι ως σκοπός, αλλά ως δρόμος. Οι μικρές ιστορίες όπως αντανακλώνται αλλά και καθορίζονται από τη μεγάλη Ιστορία. Ο πατέρας ως σύμβολο, ως παρουσία και απουσία, ως μεταφορική έννοια και ως σημείο αναφοράς. Το ταξίδι, τα σύνορα, η εξορία. Η ανθρώπινη μοίρα. Η αιώνια επιστροφή. Θέματα που ακολούθησαν και μ’ ακολουθούν.

Ολες μου οι εμμονές μπαίνουν και βγαίνουν στις ταινίες μου, όπως μπαίνουν και βγαίνουν, όπως σωπαίνουν για να ξαναεμφανιστούν αργότερα, τα όργανα μιας ορχήστρας.

Είμαστε καταδικασμένοι να λειτουργούμε με τις εμμονές μας.

Δεν κάνουμε παρά μόνο μια ταινία, δεν γράφουμε παρά μόνο ένα βιβλίο. Παραλλαγές και φούγκα πάνω στο ίδιο θέμα.

***

Πολλοί, που μου έχουν κάνει την τιμή να ασχοληθούν με τη δουλειά μου, νομίζουν ότι ο τρόπος που γράφω είναι αποτέλεσμα μιας πολιτικής επιλογής. Δεν είναι ακριβώς έτσι. Βέβαια, όταν γύριζα τις «Μέρες του ’36», μια ταινία πάνω στη δικτατορία, την εποχή της δικτατορίας, και ήταν αδύνατο να χρησιμοποιήσω άμεσες αναφορές, αναζήτησα μια κρυφή γλώσσα. Υπονοούμενα της Ιστορίας. Νεκροί χρόνοι μιας συνωμοσίας. Αποσιωπήσεις. Ο ελλειπτικός λόγος σαν αισθητική αρχή. Μια ταινία που όλα τα σημαντικά μοιάζουν να γίνονται εκτός κάδρου. Αλλά δεν ξεκινάει από αυτό το γεγονός η επιλογή των μεγάλων πλάνων.

Δεν αποφάσισα λογικά να δουλεύω με μεγάλα πλάνα. Σκέφτομαι πάντα ότι ήταν μια φυσική επιλογή. Μια ανάγκη ένταξης του φυσικού χρόνου στον χώρο, ως ενότητα χώρου και χρόνου. Μια ανάγκη οι λεγόμενοι νεκροί χρόνοι ανάμεσα στη δράση και την αναμονή της, που συνήθως εξαφανίζει το ψαλίδι του μοντέρ, να λειτουργήσουν μουσικά σαν παύσεις. Μια αντίληψη του πλάνου ως ζωντανού κυττάρου με εισπνοή, εκφορά τού κυρίως λόγου και εκπνοή. Γοητευτική και επικίνδυνη επιλογή, που συνεχίζεται ως τώρα.

***

Δουλεύω με την ίδια ομάδα συνεργατών από τότε που άρχισα. Με ξέρουν, τους ξέρω. Με τα χρόνια έχουν γίνει οικογένειά μου. Με θυμώνουν συχνά την ώρα της δουλειάς, μου λείπουν όταν δεν τους βλέπω. Αισθάνομαι αβέβαιος όταν ένας καινούργιος τεχνικός μπει στην ομάδα, σαν από αυτόν να εξαρτώνται όλα. Μιλάω μαζί τους για τα σχέδια και τις αβεβαιότητές μου. Πέρασαν τόσα χρόνια κι ακόμα η ίδια ταραχή, η ίδια συγκίνηση, η ίδια ανάγκη να είμαστε κοντά, κρατώντας την αναπνοή μας, περιμένοντας το τέλος ενός πλάνου.

Ταξίδια, χωρισμοί, περιπλανήσεις. Ενα αυτοκίνητο, ένας φίλος φωτογράφος να οδηγεί σιωπηλά, κι ο δρόμος. Πολλές φορές σκέφτομαι ότι το μοναδικό μου σπίτι, το μοναδικό μέρος που αισθάνομαι ότι ισορροπώ, που γαληνεύω, είναι δίπλα στον φίλο που οδηγεί. Το παράθυρο ανοιχτό, το τοπίο να φεύγει. Οι εικόνες γεννιούνται σ’ αυτά τα ταξίδια. Δεν χρειάζεται να κρατάω σημειώσεις. Γεννιούνται με τις γραμμές τους, με τα χρώματά τους, με το ύφος τους, πολλές φορές και με τις κινήσεις τής μηχανής, με τις αισθητικές τους ισορροπίες, με το φως τους. Οι εκατοντάδες φωτογραφίες χρησιμεύουν ως μνήμες. Ομως τίποτα δεν τελειώνει πριν από το γύρισμα. Στο γύρισμα αναπλάθονται όλα με βάση την καινούργια πραγματικότητα. Ηθοποιοί, απρόβλεπτα, ευτυχή ή ατυχή, ξαφνικές ιδέες. Κι όμως, η αρχή έχει προηγηθεί. Καιρό πριν. Τότε που από το τίποτα γεννιέται η ιδέα μιας ταινίας.

«Μέσα στου πάθους  τις ασύντακτες ορδές»
Πέρασαν τριάντα χρόνια, σχεδόν, από την πρώτη ταινία. Παραφράζοντας τον Ελιοτ, θα μπορούσα να πω: Να ‘μαι λοιπόν πιο πέρα, πιο μακριά από του δρόμου τα μισά. Τα χρόνια μου σπαταλημένα, τα πιο πολλά ανάμεσα σε θυμούς της Ιστορίας, πασχίζοντας ακόμα να μάθω να χρησιμοποιώ εικόνες. Και κάθε μου προσπάθεια μια καινούργια αρχή και μια μορφή αποτυχίας, γιατί μαθαίνουμε μόνον όταν δεν χρειάζεται να εκφραστούμε πια.

Ετσι, το κάθε τόλμημα, ένα ξεκίνημα καινούργιο μέσα στης ανακρίβειας των αισθημάτων τον γενικό χαμό. Μέσα στου πάθους τις ασύντακτες ορδές. Μια έφοδος στο άναρθρο. Να βρεθεί ξανά αυτό που χάθηκε, και βρέθηκε, και χάθηκε πάλι. Να βρεθεί ξανά… In my end is my beginning.

Το κείμενο αυτό πρωτοδημοσιεύθηκε στην ετήσια επιθεώρηση «Επίλογος» του 2010 χωρίς να λάβει δημοσιότητα.

Σχολείο

Γιάννης Ζουμπουλάκης, ΤΟ ΒΗΜΑ 3.2.12

Το Βερολίνο τιμά τον Αγγελόπουλο

Με ειδική προβολή του φιλμ «Το λιβάδι που δακρύζει» θα κλείσει η Μπερλινάλε

Το Βερολίνο τιμά τον Αγγελόπουλο

Αξέχαστο στιγμιότυπο από την ταινία «Τριλογία: Το λιβάδι που δακρύζει» του Θ. Αγγελόπουλου

Τα τελευταία χρόνια το φεστιβάλ Βερολίνου – το μόνο στο οποίο δεν βραβεύθηκε ποτέ ο Θόδωρος Αγγελόπουλος – είχε συνδεθεί στενά με την καριέρα και το έργο του. Η προτελευταία ολοκληρωμένη ταινία του Αγγελόπουλου, το «Τριλογία: Το λιβάδι που δακρύζει», προβλήθηκε εντός διαγωνισμού στη διοργάνωση του 2004 (τη χρονιά που με τη Χρυσή Αρκτο τιμήθηκε το «Μαζί/ Ποτέ» του Φατίχ Ακίν), ενώ πριν από τρία χρόνια, στη διοργάνωση του 2009, η τελευταία ολοκληρωμένη ταινία του σκηνοθέτη, «Η σκόνη του χρόνου», παίχτηκε στην Μπερλινάλε εκτός συναγωνισμού.

Ο πρόσφατος θάνατος του σπουδαίου έλληνα σκηνοθέτη, την Τρίτη 24 Ιανουαρίου, θα ήταν αδύνατον να μείνει ασχολίαστος από το εφετινό φεστιβάλ Βερολίνου που θα πραγματοποιηθεί από την Πέμπτη 9 ως την Κυριακή 19 Φεβρουαρίου. Μια ειδική προβολή της ταινίας «Τριλογία: Το λιβάδι που δακρύζει» θα πραγματοποιηθεί την Παρασκευή 16 Φεβρουαρίου στις 9 μ.μ. στην αίθουσα CinemaxX 9 της πλατείας Ποτσντάμερ.

Το «Λιβάδι που δακρύζει» ήταν η εναρκτήρια ταινία ενός τριπτύχου μέσω του οποίου ο Αγγελόπουλος διέτρεχε ένα μεγάλο μέρος της Ιστορίας του 20ού αιώνα. Η ιστορία της ταινίας αρχίζει στην Οδησσό το 1919, με την εισβολή του Κόκκινου Στρατού και την έξοδο των Ελλήνων και άλλων ξένων. Εκεί ένα αγόρι πέντε χρόνων του οποίου οι γονείς έχουν χαθεί, σώζει ένα μικρότερο κορίτσι. Μεταφέρονται στη Θεσσαλονίκη και μετά από καραντίνα στο λιμάνι της πόλης, οι πρόσφυγες πηγαίνουν ανατολικά και ως γη τους ορίζεται μια περιοχή που αρχίζει από μια αρχαία κολόνα και καταλήγει στο ποτάμι (το χωριό που ο σκηνοθέτης χτίζει στην λίμνη Κερκίνη). Οι πρόσφυγες γίνονται αγρότες και κτηνοτρόφοι, διατηρώντας στοιχεία της αστικής καταγωγής τους. Η Αλεξάνδρα Αϊδίνη και ο Νίκος Πουρσανίδης πρωταγωνιστούν ενώ οι Εύα Κοταμανίδου, Βασίλης Κολοβός και Γιώργος Αρμένης κρατούν χαρακτηριστικούς ρόλους.

Ο Πέτρος Μάρκαρης, στενός συνεργάτης του Θόδωρου Αγγελόπουλου σε αρκετές ταινίες, αναμένεται να δώσει το «παρών» στην προβολή στην οποία θα παρευρίσκεται η κυρία Φοίβη Οικονομοπούλου, χήρα του σκηνοθέτη και παραγωγός πολλών ταινιών του.

Θυμίζουμε ότι τόσο το «Τοπίο στην ομίχλη» όσο και οι «Μέρες του ’36» έχουν προβληθεί στο ίδιο φεστιβάλ.

Σχολείο

Νίκος Χασαπόπουλος, ΤΟ ΒΗΜΑ 31.1.12

Επιστροφή στον Μεγαλέξανδρο

Ταξίδι στο κρυφό παρελθόν η ταινία του Θόδωρου Αγγελόπουλου

Επιστροφή στον Μεγαλέξανδρο

Κολώνες γίνονται νεραντζιές, ληστές κι αναρχικοί αγκαλιά με χωροφύλακες, Σύρος και Ολυμπος μετέχουν στη μάχη του… Δήλεσι

Μάρτιος, 1980, στο χιονισμένο εγκαταλελειμμένο χωριό Παλαιός Παντελεήμονας στον Όλυμπο, γνώρισα τον Θόδωρο Αγγελόπουλο καλύπτοντας για λογαριασμό του «Βήματος» τα γυρίσματα της πέμπτης ταινίας του, «Μεγαλέξανδρος». Το ρεπορτάζ είχε δημοσιευθεί στο φ. της Τρίτης 25ης Μαρτίου της ιδίας χρονιάς. Αφορμής δοθείσης του πρόσφατου θανάτου του Θ. Αγγελόπουλου, το κείμενο αναδημοσιεύεται αυτούσιο.

Ο Θόδωρος Αγγελόπουλος

Αγρότες από τον Πλαταμώνα και τον Ολυμπο δέχθηκαν με ευχαρίστηση να εμφανιστούν στην ταινία

Η Ελλάδα του 19ου αιώνα με τους ληστές, τους γαιοκτήμονες και την αναρχία είναι το φόντο του Μεγαλέξανδρου

Ολα αυτά που ο θεατής τα βλέπει στην μεγάλη οθόνη σαν πραγματικά και σοβαρά, είναι όλα ψεύτικα

Ο Ομερο Αντονούτι στον ρόλο του «Μεγαλέξανδρου»

Το ρεπορτάζ των γυρισμάτων της ταινίας «Μεγαλέξανδρος» όπως πρωτοδημοσιεύθηκε, Τρίτη 25 Μαρτίου 1980

6  φωτογραφίες

Ταξίδι στο κρυφό παρελθόν η ταινία του Θόδωρου Αγγελόπουλου

Ο Μεγαλέξαντρος Χριστός και Αρης Βελουχιώτης

Το Δημαρχείο της Σύρου, ένα μεγαλόπρεπο νεοκλασικό κτίριο, κοντά στην παραλία του νησιού, είχε περικυκλωθεί από δεκάδες στρατιώτες, ληστές και αναρχικούς, που ετοιμάζονταν να «εισβάλουν» μέσα στις φωτεινές αίθουσές του.

Η ώρα ήταν περασμένα μεσάνυχτα και έβρεχε τόσο δυνατά που οι ληστές αναγκάσθηκαν να… δανεισθούν μερικές ομπρέλες από τα γειτονικά σπίτια, για να μην περιμένουν στη βροχή το σύνθημα για «εισβολή». Οι στρατιώτες έβριζαν μέσα απ’ τα δόντια τους, γιατί οι λουστραρισμένες μπότες τους κόλλησαν στη λάσπη, ενώ οι αναρχικοί, με τις μακριές μάλλινες κάπες τους κατέφυγαν στο γειτονικό καφενείο και απολάμβαναν ήσυχα το ζεστό τσάι, που τους πρόσφερε ο Συριανός καφετζής.

Οι λίγοι χωροφύλακες που βρίσκονταν εκεί, όχι μόνο δεν επενέβησαν, αλλά βοηθούσαν κάπου κάπου τους ληστές και τους αναρχικούς να ξεκολλήσουν από τη λάσπη και προσπαθούσαν να συγκρατήσουν τον κόσμο να μην πλησιάσει στην πλατεία.

Αν δεν υπήρχαν οι δυνατοί προβολείς του κινηματογραφικού συνεργείου, ο επισκέπτης σίγουρα θα ξαφνιαζόταν βλέποντας τους χωροφύλακες να περπατούν αγκαλιά με οπλισμένους γενειοφόρους ληστές και αναρχικούς, να αστειεύονται μεταξύ τους και να βοηθά μάλιστα ο ένας τον άλλο να ξεκολλήσει από τη λάσπη. Τέτοια «συνύπαρξη» της εξουσίας με την… παρανομία μόνο σε ταινία μπορούσε να υπάρξει. Σε μια ταινία ή για να ακριβολογούμε στα παρασκήνια της ταινίας του Θόδωρου Αγγελόπουλου για τον «Μεγαλέξανδρο».

Ο σκηνοθέτης εκείνο το χειμωνιάτικο βράδυ γύριζε πίσω το ρολόι του χρόνου. Παρουσίαζε μια άλλη Ελλάδα που ίσως οι περισσότεροι από εμάς να μην είχαν γνωρίσει. Την Ελλάδα του 19ου αιώνα με τους ληστές, την αναρχία, τους γαιοκτήμονες και τους γραφικούς στρατιώτες της.

Νύχτα της 31 Δεκεμβρίου του 1899. Το Δημαρχείο της Σύρου ολόκληρο μοιάζει να χορεύει βαλς. Γιορτάζεται η είσοδος του νέου χρόνου και παράλληλα ο ερχομός του 20ού αιώνα. Μόνο που για τις ανάγκες της ταινίας, το νεοκλασικό αυτό Δημαρχείο (αρχιτεκτονιμκό καμάρι του κυκλαδίτικου νησιού) μετατράπηκε μέσα σε μια μέρα (εκείνο το χειμωνιάτικο βράδυ) σε ανάκτορο, στην πλατεία του Συντάγματος.

Ο πολιτισμός του 20ού αιώνα, απομακρύνθηκε βιαστικά από το Δημαρχείο. Οι καρέκλες, τα τραπέζια, τα γραφεία, τα τηλέφωνα, ακόμα και οι γλόμποι από τους πολυέλαιους ξηλώθηκαν και μεταφέρθηκαν πρόχειρα στην πλατεία. Η ώχρα των τοίχων είναι ακόμη φρέσκια και η κολώνα του ηλεκτρικού από τσιμεντένια έγινε ξύλινη. Μπροστά από το κτίριο, τοποθετήθηκε ένα παλιό κιγκλίδωμα και για να μην φαίνεται ένα ψιλικατζίδικο στη γωνία, τοποθετήθηκαν δίπλα του δύο φρεσκοβαμμένες σκοπιές. Στις γύρω κολώνες της ΔΕΗ φυτεύτηκαν αγριονερατζιές, ενώ τα διάφορα καλώδια βάφτηκαν και εξαφανίστηκαν έτσι τεχνικά από την πλατεία.

Σε κάθε σημάδι του πολιτισμού φυτεύτηκαν αγριομανταρινιές και γενικά ολόκληρη η πλατεία μοιάζει μ’ ένα απέραντο καταπράσινο πάρκο. Οι διαφημιστικές ταμπέλες των καταστημάτων ξηλώθηκαν και στη θέση τους μπήκαν νεοκλασικά πορτοπαράθυρα και απομακρύνθηκε κάθε τροχοφόρο από την περιοχή. Μόνο μια φρεσκοβαμμένη άμαξα πηγαινοερχόταν στην πλατεία – κήπο και αποβίβαζε τους υψηλούς καλεσμένους της βασιλικής οικογένειας. Η άμαξα αυτή είναι η μοναδική που υπάρχει στην Ελλάδα και χρησιμοποιήθηκε πολλές φορές από τον σκηνοθέτη (αλλάζοντας απλώς τη μπογιά της) για τη μεταφορά ληστών, αναρχικών και εγγλέζων στρατιωτικών.

Η αλλαγή αυτή των τοποθεσιών και των χώρων δεν είναι ιδιομορφία της ταινίας. Ολα αυτά που ο θεατής τα βλέπει στη μεγάλη οθόνη σαν πραγματικά και σοβαρά, είναι όλα ψεύτικα. Αυτό συμβαίνει σε κάθε ταινία και εξαρτάται βασικά από την ευρηματικότητα του σκηνοθέτη.

Στον Ολυμπο

Ενα περίπου μήνα μετά την έναρξη του γυρίσματος του Μεγαλέξαντρου, το κινηματογραφικό συνεργείο μεταφέρεται στον Ολυμπο σ’ ένα χωριό, τον Παλαιό Παντελεήμονα, που οι κάτοικοί του το έχουν εγκαταλείψει. Χρειάσθηκε ένας ολόκληρος χρόνος συνεχούς αναζητήσεως ώσπου να ανακαλυφθεί αυτό το χωριό.

Ισως να είναι το μοναδικό στην Ελλάδα που ο πολιτισμός δεν το άγγιξε. Ο,τι έπρεπε δηλαδή για τις ανάγκες της ταινίας του 1899. Χωρίς χρονοτριβή, επισκευάσθηκαν τα μισογκρεμισμένα αρχοντικά, τοποθετήθηκαν οι προβολείς, οι γεννήτριες και οι κινηματογραφικές μηχανές και άρχισε το γύρισμα. Ενα γύρισμα που όπως είπαν οι τεχνικοί της ταινίας συνεχίσθηκε μετ’ εμποδίων. Το χιόνι που έπεφτε βαρύ στην περιοχή του Ολύμπου έριξε πίσω τον προγραμματισμό. Οι ηθοποιοί κολλούσαν στη λάσπη κι ένα άλογο που χρησιμοποιούσε ο Μεγαλέξανδρος σκοτώθηκε σε ατύχημα. Ακόμα μια βάρκα, πάνω στην οποία ήταν εγκατεστημένο το κινηματογραφικό συνεργείο βούλιαξε με το πλήρωμά της στα παγωμένα νερά του Πηνειού, ενώ πολλοί κομπάρσοι απόφευγαν να γυρίσουν δύσκολες σκηνές.

Οι περισσότερες δυσκολίες όμως γρήγορα ξεπεράστηκαν και άρχισε το γύρισμα. Εκατοντάδες απλοϊκοί αγρότες έτρεξαν στο κάλεσμα των τεχνικών της ταινίας, φόρεσαν στολές, κάπες και μανδύες και παρίσταναν χωρίς καμιά προηγούμενη διδασκαλία τους στρατιώτες, τους ληστές και τους αναρχικούς. Το μοναδικό πρόβλημα που συνάντησαν οι τεχνικοί της ταινίας ήταν τα… μαλλιά των κομπάρσων. Ολοι είχαν μακριά μαλλιά, ενώ ο Αγγελόπουλος τους ήθελε με κοντά. Μ’ ένα καλό φιλοδώρημα και οι πιο δύσπιστοι πειθάρχησαν στις εντολές του σκηνοθέτη. Δημιουργήθηκαν υπαίθρια κουρεία και οι αγρότες κούρευαν ο ένας τον άλλο.

Ο «Μεγαλέξανδρος», ο λαϊκός ήρωας των Ελλήνων, γίνεται σύμβολο στην ταινία του Αγγελόπουλου. Ορισμένοι τον παρουσιάζουν σαν τον Χριστό, ενώ άλλοι σαν τον Αρη τον Βελουχιώτη. Οπως ο Αρης κι ο Χριστός έκαναν πορείες και βαφτίσια στο διάβα τους, έτσι και ο «Μεγαλέξανδρος» κάνει στην ταινία μια μεγάλη πορεία, στα χωριά των Γρεβενών και του Ολύμπου και βαφτίζει τους «πιστούς».

Αλλά στα χωριά αυτά, το χιόνι έφτανε ως τα δύο μέτρα και το κρύο ήταν πράγματι τσουχτερό. Κανένας δεν δεχόταν να βγάλει τα ρούχα του για να τον «βαφτίσει» ο ιταλός ηθοποιός Ομέρο Αντονούτι που υποδύεται τον Μεγαλέξανδρο στην ταινία. Ούτε ακόμα και οι κομπάρσοι που ως τώρα συμπαραστάθηκαν στο έργο του Αγγελόπουλου.

Ο σκηνοθέτης τότε πρόσφερε τρεις χιλιάδες δραχμές σ’ όποιον βγάλει τα ρούχα του και δεχτεί να του ρίξει λίγες σταγόνες νερό στο σώμα του ο ιταλός ηθοποιός. Και τότε πολλοί νεαροί δέχτηκαν και άλλη μια δυσκολία της ταινίας ξεπεράστηκε.

Το εγκαταλειμμένο χωριό Παλαιός Παντελεήμονας στους πρόποδες του Ολύμπου ήταν γεμάτο ζωντάνια τις τελευταίες ημέρες. Ηθοποιοί και κομπάρσοι μπαινόβγαιναν σ’ αυτό, δίνοντάς του ζωή. Ενα παλιό σχολείο μετατράπηκε μέσα σε λίγες ώρες σ’ ένα σχολείο του 19ου αιώνα, μέσα στο οποίο δόθηκε ένα μεγαλόπρεπο χωριάτικο γλέντι για τον ερχομό του Μεγαλέξανδρου. Τρεις φορές χρειάσθηκαν οι σκηνογράφοι να βάψουν και να ξαναβάψουν τους τοίχους του σχολείου για να φαίνεται ότι είναι του περασμένου αιώνα. Κτίσθηκαν καινούργιοι τοίχοι, τοποθετήθηκαν καινούργια παράθυρα, κατασκευάσθηκαν τζάκια και λάμπες πετρελαίου για να συμπληρώσουν το ντεκόρ. Κι όλα αυτά οι τεχνικοί και οι αγρότες τα έκαναν αδιαμαρτύρητα, χωρίς να δείξουν οποιαδήποτε δυσφορία.

Πρέπει να σημειώσουμε ότι ο σκηνοθέτης χρησιμοποιεί συχνά στην ταινία του τη λεγόμενη «κινηματογραφική γεωγραφία». Αγνοεί δηλαδή τον πραγματικό χώρο και δημιουργεί έναν άλλο (φανταστικό) χώρο που δεν υπάρχει στη γεωγραφία πουθενά, χρησιμοποιεί επίσης ανάκατα πλάνα. Δεν υπάρχει δηλαδή στο γύρισμα μια λογική σειρά των γεγονότων του σεναρίου. Μπορεί για παράδειγμα να κινηματογραφήσει πρώτο το τέλος του έργου (για οποιοδήποτε λόγο) και στο τέλος την αρχή του έργου. Αυτό όμως κουράζει τους ηθοποιούς ψυχολογικά, γιατί δεν μπορούν να παίζουν τον ρόλο τους με μια λογική συνέχεια, όπως συμβαίνει στο θέατρο.

Στην ταινία εμφανίζονται και άγγλοι στρατιώτες. Οι στρατιώτες αυτοί δεν είναι τίποτα άλλο από κομπάρσους Εγγλέζους που βρίσκονται στην Αθήνα. Χρησιμοποιήθηκαν ακόμα και διπλωματικοί υπάλληλοι, για να παραστήσουν τους στρατιώτες, οι οποίοι προσφέρθηκαν ευγενώς από την αγγλική πρεσβεία. Τέλος, οι ιταλοί αναρχικοί που παρουσιάζονται στην ταινία είναι ηθοποιοί από την Ιταλία που βρίσκονται μήνες τώρα στην Ελλάδα για τις ανάγκες του γυρίσματος.

Η υπόθεση του έργου είναι φανταστική και συνδυάζεται με τη σφαγή του Δήλεσι. Ο Μεγαλέξανδρος κατά τον Αγγελόπουλο, είναι ο λαϊκός ήρωας, ο ελευθερωτής, όπως διασώθηκε από διάφορες φυλλάδες και όχι ο στρατηλάτης. «Η φυλλάδα αυτή (λέει) μου δίνει το σχήμα του ήρωα και η σφαγή του Δήλεσι μια αφετηρία από την οποία η ιστορία απογειώνεται ταχύτατα».

Σχολείο

Γιάννης Ζουμπουλάκης, ΤΟ ΒΗΜΑ 29.1.12

Οι γυναίκες, το σινεμά και ο πολιτισμός ως αντίδοτο της κρίσης

Ο Θόδωρος Αγγελόπουλος μέσα από τα δικά του λόγια στο «Βήμα»

Οι γυναίκες, το σινεμά και ο πολιτισμός ως αντίδοτο της κρίσης

Ο Θόδωρος Αγγελόπουλος φωτογραφημένος στο γραφείο του στην οδό Σολωμού, δίπλα στα διεθνή βραβεία του

Στα 17 χρόνια προσωπικής επαφής µου µε τον Θόδωρο Αγγελόπουλο τον συνάντησα αρκετές φορές για συνεντεύξεις. Κάθε φορά η εµπειρία ήταν διαφορετική. Ο σκηνικός χώρος όµως δεν είχε διαφορές, είτε βρισκόµουν στο σπίτι του στο Ψυχικό είτε στο γραφείο του στα Εξάρχεια. Το ισόγειο της οδού Σολωµού θα µείνει διά παντός χαραγµένο στη µνήµη µου. Ο χαρακτηριστικά χαµηλός φωτισµός (πάντοτε αναµµένο ένα πορτατίφ στο γραφείο), το λιτό ντεκόρ, τα πολλά βιβλία διάσπαρτα εδώ κι εκεί και το ράφι µε τα βραβεία. Ανέκαθεν χάιδευα µε ευλάβεια τον Χρυσό Φοίνικα που είχε κερδίσει στις Κάννες το 1998 για την ταινία «Μια αιωνιότητα και µια µέρα». Το ανώτερο από τα πάρα πολλά βραβεία που είχε κερδίσει στη ζωή του.

Κάθε φορά μου έδινε κάτι. Ανάμεσά τους η ρωσική αφίσα του «Τοπίου στην ομίχλη» και η ιαπωνική του «Λιβαδιού που δακρύζει», η οποία στολίζει το σαλόνι του σπιτιού μου. Και οι δύο έχουν ιδιόχειρες αφιερώσεις. Θυμάμαι επίσης την τρυφερότητα με την οποία ο Αγγελόπουλος αντιμετώπιζε τη γραμματέα του, την Αγγελική, την πρώτη μέρα της στη δουλειά, όταν συμπτωματικά βρέθηκα στο γραφείο του. Την καθοδηγούσε ο ίδιος με έναν σχεδόν πατρικό τρόπο.

Ανέκαθεν ζητούσα από τον Αγγελόπουλο να μου αφηγηθεί ιστορίες από τα παλιά, τις γνωριμίες του με τους μεγάλους του κινηματογράφου όπως εκείνος. Πάντοτε το έκανε και πάντοτε ένιωθα ότι ντρεπόταν λίγο. Ο Βέρνερ Χέρτσογκ του είχε φιλήσει τα πόδια στις Κάννες όταν είχε δει τον «Θίασο». Ο Ινγκμαρ Μπέργκμαν του είχε ομολογήσει ότι οι ταινίες του πάντοτε επηρέαζαν τη ματιά του. Ο Φεντερίκο Φελίνι είχε σταματήσει τα γυρίσματα στην Τσινετσιτά για να τον συναντήσει όταν ο Αγγελόπουλος είχε βρεθεί στον χώρο. Θυμάμαι πολύ καλά την ιστορία που μου είχε αφηγηθεί από το Φεστιβάλ Καννών του 1987, όταν ήταν μέλος της Κριτικής Επιτροπής με πρόεδρο τον Ιβ Μοντάν. Καμάρωνε που με το δικό του βέτο δόθηκε στον Βιμ Βέντερς το βραβείο σκηνοθεσίας για «Τα φτερά του έρωτα».

Οταν άρχισα να γνωρίζω πιο στενά τον Θόδωρο Αγγελόπουλο, οι εποχές ήταν καλύτερες και σχεδόν πάντα βρισκόταν σε κέφι. Το 2004 μιλώντας για «Το λιβάδι που δακρύζει» στο σπίτι του, όπου επικρατούσε πανικός από την ένταση του αγαπημένου σκύλου του, του Αλιεν, ο Αγγελόπουλος είχε υπάρξει ιδιαίτερα εξομολογητικός μιλώντας για την έμπνευση που του έδιναν πάντα οι γυναίκες. «Μεγάλωσα δίπλα σε γυναίκες. Ζω δίπλα σε πολλές γυναίκες. Είναι πέντε: η γυναίκα μου, οι τρεις κόρες μου, η οικονόμος του σπιτιού. Οταν ζούσε η μάνα μου ήταν έξι. Οι γυναίκες είναι πηγή ιστοριών. Ωστόσο, η μητέρα μου, όταν ήμουν παιδί, δεν μου έλεγε ιστορίες. Είχα μια γιαγιά, όμως, Κρητικιά, η οποία είχε ζήσει επί Τουρκοκρατίας και παντρεύτηκε δύο φορές – η πρώτη στα δεκάξι. Και τις δύο φορές είχε κλεφτεί. Πολύ όμορφη γυναίκα – τον πρώτο άντρα της τον σκότωσαν σε κρητική βεντέτα. Η γιαγιά αυτή έλεγε ιστορίες. Και ονειρευόταν. Οταν έλειπα στο Παρίσι η μάνα μου κάπου κάπου μου τηλεφωνούσε και μου έλεγε: "Η γιαγιά σε είδε να κάνεις αυτό". Αν ήμουν στενοχωρημένος, η γιαγιά το έβλεπε. Αν ήμουν χαρούμενος, το ίδιο. Είχε αυτή την ικανότητα – δεν ξέρω από πού έβγαινε. Είχα και μια εύνοια, όμως, ένα περίεργο πράγμα. Ενώ ήμασταν τόσα παιδιά, εγώ ήμουν ο επίλεκτος της οικογένειας».

Τα τελευταία χρόνια όμως ο Θόδωρος Αγγελόπουλος ήταν πικραμένος. Στενοχωριόταν για την «πολιτιστική κατάντια της Ελλάδας» όπως έλεγε. «Εκείνο που έχει σημασία είναι η βαρύτητα του αποτελέσματος σε οτιδήποτε γίνεται» είχε απαντήσει στην ερώτηση «αν είχε νιώσει ποτέ να εισπράττει ζήλια από τους συναδέλφους του. «Εκείνο που δεν είναι καθόλου καλό είναι να υπάρχουν αυτή τη στιγμή στην Τουρκία σκηνοθέτες που βγαίνουν έξω από τη χώρα τους και κάνουν διεθνή πορεία, ενώ στην Ελλάδα δεν συμβαίνει κάτι παρόμοιο. Η σημασία του εξωτερικού δεν είναι να χαϊδέψει τον εγωισμό των σκηνοθετών. Είναι ότι υπάρχει ένας κινηματογράφος που βγαίνει από αυτή τη χώρα αλλά ανοίγεται στον κόσμο. Οπως είναι ανοιχτή στον κόσμο η ελληνική ποίηση και η μουσική. Ζούμε σε έναν κόσμο που έχει πια διεθνικές σχέσεις και όλο το παιχνίδι παίζεται στο μεγάλο γήπεδο του κόσμου. Και έχει συνέπειες για τη χώρα. Είναι το κύρος της χώρας. Το πολιτιστικό πρόσωπό της. Και αυτό θα έπρεπε να το καταλάβει η εξουσία. Η όποια εξουσία».

Η σημασία του πολιτισμού στη ζωή μας ήταν για τον Θόδωρο Αγγελόπουλο το Α και το Ω. «Εχω επισημάνει πάρα πολλές φορές και είναι αποδεδειγμένο ότι κατά έναν περίεργο τρόπο σε περιόδους κρίσης η Τέχνη ανθεί» είχε πει και πάλι στο «Βήμα». «Ισως γιατί οι άνθρωποι αισθάνονται ότι μόνο μια επίθεση πολιτισμού μπορεί να διασώσει την ψυχή τους. Είναι το τελευταίο που απομένει. Το παράξενο είναι ότι όχι μόνο εγώ αλλά πολλοί ακόμη διαισθάνονταν την κρίση που ερχόταν. Υπόγεια αλλά ερχόταν. Απλώς δεν τολμούσαμε να την αντιμετωπίσουμε γιατί ζούμε σε ένα είδος πλάνης σε σχέση με το τι αξίζει, με το τι έχει σημασία και με το τι έχει προοπτική. Πιστεύω ειλικρινά και θα το λέω συνέχεια ότι αυτή την εποχή χρειάζεται όσο το δυνατόν περισσότερη έμφαση στον πολιτισμό. Αυτή τη στιγμή που μιλάμε όμως δεν συμβαίνει τίποτε. Ελπίζω ότι κάποια στιγμή οι υπεύθυνοι θα καταλάβουν ότι αυτός είναι ο μόνος τρόπος για να διασώσουμε μια χαμένη αξιοπρέπεια».

Σχολείο

Γιάννης Ζουμπουλάκης, ΤΟ ΒΗΜΑ 29.1.12

Θόδωρος Αγγελόπουλος: Ο αφηγητής του κόσμου

Ο διεθνής θρήνος που προκάλεσε ο θάνατος του μεγάλου Έλληνα σκηνοθέτη ήταν αναμενόμενος

Θόδωρος Αγγελόπουλος: Ο αφηγητής  του κόσμου

O Θόδωρος Αγγελόπουλος με τον Χρυσό Φοίνικα για την ταινία «Μια αιωνιότητα και μια μέρα» στο Φεστιβάλ Καννών του 1998 φωτογραφια: reuters/jacques munch

"Τι ξέρουμε για την Ελλάδα του 20ού αιώνα;» αναρωτιέται ο Φράνκο Κορντέλι στο κείμενό του με τίτλο «Η "σκηνοθεσία" του Αγγελόπουλου» που δημοσιεύθηκε στη σπουδαία έκδοση του Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης και των εκδόσεων Καστανιώτη για τον Θόδωρο Αγγελόπουλο με αφορμή ένα μεγάλο αφιέρωμα στο έργο του. «Δεν έχουμε πολλά "στοιχεία": τρεις μεγάλους ποιητές (Καβάφης, Σεφέρης, Ρίτσος), δύο πεζογράφους (ο Durrell του "Tune" και του "Nunquam", ο Τσίρκας των "Ακυβέρνητων πολιτειών") και έναν σκηνοθέτη, τον Θόδωρο Αγγελόπουλο».

Αν και ο Κορντέλι είναι μάλλον ισοπεδωτικός αδιαφορώντας για πρόσωπα όπως ο Μιχάλης Κακογιάννης και η Μελίνα Μερκούρη, το γεγονός της παγκόσμιας αναγνώρισης του Αγγελόπουλου παραμένει αδιαμφισβήτητο. Η ανταπόκριση όλων των μεγάλων ΜΜΕ για τον θάνατό του εξηγείται από την απήχηση που δεν έπαψε ποτέ να έχει το έργο του πέρα από τα σύνορα της Ελλάδας. Πραγματικά πρωτοφανής, αφού για κανέναν άλλον έλληνα καλλιτέχνη των τελευταίων 40 χρόνων δεν έχουν γραφτεί τόσο πολλές λέξεις, δεν έχουν εκδοθεί τόσο πολλά βιβλία σε τόσες διαφορετικές χώρες του κόσμου. Ο θάνατός του σημαίνει ότι χάθηκε ο σημαντικότερος σύγχρονος πρεσβευτής του ελληνικού πολιτισμού στο εξωτερικό.

Οι ταινίες του Αγγελόπουλου έχουν αφήσει τα ίχνη τους από την Ευρώπη ως την Αμερική και από την Αυστραλία ως την Ιαπωνία, γιατί «στην ιστορία του ελληνικού κινηματογράφου αλλά και στην ιστορία της Ελλάδας οι ταινίες του σήμαναν την εμφάνιση μιας άλλης ματιάς», όπως αναφέρει ο Μισέλ Γκροντάν στο κείμενό του «Αποσπάσματα για πολλαπλές αναγνώσεις του κινηματογράφου του Θόδωρου Αγγελόπουλου».

«Τα πολιτικά και συναισθηματικά στοιχήματα αυτών των ταινιών, ως μέσα ανάλυσης μιας εθνικής ιστορίας που ως τότε ήταν όχι μόνο απαγορευμένη αλλά και αδιανόητη, συμβαδίζουν με την αισθητική τους σπουδαιότητα, δείχνουν μια αλλαγή στις σχέσεις με την κοινωνία. Ο Αγγελόπουλος δεν ξεχνά ποτέ το μεγάλο βάρος της υπερδομής στην Ελλάδα και θα μπορούσε κανείς να υποστηρίξει ότι το έργο του είναι κι αυτό μια εξερεύνηση της "ηπείρου της ηθικής", όπως την αποκαλούσε ο Νίτσε» γράφει ο Γκροντέντ. «Το ταλέντο του Αγγελόπουλου είναι ότι μέσα στις ταινίες του κατάφερε να δημιουργήσει ένα ενιαίο περιβάλλον που ανταποκρίνεται στο γενικό περιβάλλον του κοινωνικού συστήματος στο οποίο ζει. Κατάφερε να εξερευνήσει τα όρια του πολιτισμού του».

Ανασύροντας στη μνήμη εικόνες από την «Αναπαράσταση», τον «Θίασο», τις «Μέρες του ’36», τους «Κυνηγούς», τον «Μεγαλέξανδρο», το «Ταξίδι στα Κύθηρα», το «Τοπίο στην ομίχλη», το «Μετέωρο βήμα του πελαργού» και αργότερα το «Βλέμμα του Οδυσσέα», την «Αιωνιότητα και μια μέρα», το «Λιβάδι που δακρύζει» και τη «Σκόνη του χρόνου», βλέπουμε ότι στη γνώμη του θεωρητικού του κινηματογράφου Τζέιμς Ρέντφιλντ συμπυκνώνεται το μεγαλείο του σινεμά του Αγγελόπουλου.

Τον ακολουθούσε πάντα ο Μπρεχτ

Ο Θόδωρος Αγγελόπουλος γεννήθηκε το 1936, τη χρονιά που ο Ιωάννης Μεταξάς επέβαλε τη δικτατορία του. Το 1945 η Απελευθέρωση σηματοδοτεί για την Ελλάδα την απαρχή μιας νέας κατοχής, όταν τα βρετανικά και στη συνέχεια τα αμερικανικά στρατεύματα παίρνουν τη θέση των ηττημένων γερμανικών στρατιών. Ο εμφύλιος πόλεμος σπαράσσει την ελληνική κοινωνία και μερικά χρόνια αργότερα, το 1967, γίνεται το πραξικόπημα και οι συνταγματάρχες καταλαμβάνουν την εξουσία.

Στα 38 του τότε ο Αγγελόπουλος με τις πρώτες ταινίες του, την «Αναπαράσταση» (1970) και τις «Μέρες του ’36» (1972), «προσπαθεί να σκηνοθετήσει τη σιωπή που επέβαλλαν στον ελληνικό λαό οι διαδοχικές δικτατορίες» γράφει η Σιλβί Ρολέ. «Με τον "Θίασο" όμως» συνεχίζει η Ρολέ μιλώντας για την ταινία που έκανε τον Αγγελόπουλο γνωστό τοις πάσι «ο Αγγελόπουλος θέλει να αποτίσει φόρο τιμής στη μνήμη».

Για τον ίδιο άλλωστε τα πρόσωπα του «Θιάσου» «δεν έχουν ενδιαφέρον ως χαρακτήρες αλλά ως φορείς. Ετσι όπως θα τους αντιμετώπιζε ένα επικό έργο, αν γινόταν μια αντιστοιχία με το επικό θέατρο του Μπρεχτ, όπου δεν υπάρχουν ψυχολογικές ερμηνείες» (απόσπασμα από συνέντευξή του στους Μισέλ Δημόπουλο και Φρίντα Λιάππα). Ο Μπρεχτ τον ακολουθούσε πάντα, στον «Μεγαλέξανδρο» αλλά και στην τελευταία, ανολοκλήρωτη ταινία του, την «Αλλη θάλασσα».

Με έμπνευση από το θέατρο

Οι αρχαίοι μύθοι και το αρχαίο θέατρο, όπως άλλωστε το θέατρο γενικότερα, αποτελούσαν πηγές έμπνευσης του Αγγελόπουλου, ο οποίος υιοθετούσε τη θεατρική φόρμα για να εκφραστεί με το δικό του, εντελώς προσωπικό (και για πολλούς παρεξηγημένο) ύφος των αργών και μεγάλων πλάνων που έστηναν οι κάμερες του Γιώργου Αρβανίτη και αργότερα του Ανδρέα Σινάνου. «Για να προσεγγίσει την εικόνα-σύμβολο» γράφει ο Ανχέλ Κιντάνα στο κείμενό του «Εικόνα σύμβολο» «ο Αγγελόπουλος ξεκινά από την παρατήρηση των τρόπων αναπαράστασης των τυπικών τα οποία διέπουν την πραγματικότητα για να καταλήξει αποδομώντας από μια κριτική και αποστασιοποιημένη θέση την ίδια του την πραγματικότητα. Το να μιλάει με παραβολές προκειμένου να μπορέσει να εξηγήσει την ουσία του ανθρώπινου πόνου είναι η μέθοδος που καθορίζει την κινηματογραφική δημιουργία του Θόδωρου Αγγελόπουλου».

Στο κείμενό του «Η δύναμις και η δόξα» ο Μάικλ Γουίλμινγκτον αποκαλεί τον Θόδωρο Αγγελόπουλο «ένα από τα μεγάλα, άλυτα μυστήρια του κινηματογράφου, έναν από αυτούς τους κινηματογραφιστές όπως ο Ταρκόφσκι, ο Μιζογκούτσι ή ο Οζου που υφαίνουν ένα μεγάλο μέρος της σταδιοδρομίας τους μακριά από τον αμερικανικό κινηματογράφο ώσπου να ξεσπάσουν πάνω μας με όλη τους τη δύναμη».
Οι χαρακτηριστικές εικόνες του Αγγελόπουλου «περιγράφουν την ιστορία της Ελλάδας σαν μια σειρά από αλληλένδετους πίνακες εποχών που εναλλάσσονται αδιάκοπα· σαν χώρο όπου το παρελθόν αντηχεί ως μέλλον (ακόμα και του παρόντος)» αναφέρει ο Βόλφραμ Σούτε στο κείμενό του για τον Αγγελόπουλο με τίτλο «Ενας τοπογράφος χρονοταξιδευτής».

Σχολείο

ΕΘΝΟΣ 28.1.12 & 27.1.12

ΘΟΔΩΡΟΣ ΑΓΓΕΛΟΠΟΥΛΟΣ ΕΝΑ ΑΝΤΙΟ

Στον δρόμο της Αριστεράς και του ονείρου

Δήλωνε ότι ανήκε σε μια γενιά που ήλπιζε πολύ στην αλλαγή του κόσμου και παρά την κατάρρευση όλων των ιδεολογιών διατηρούσε ακόμα αυτή την ελπίδα

Στον δρόμο της Αριστεράς και του ονείρου

Η ελληνική και ξένη βιβλιογραφία για τον Θόδωρο Αγγελόπουλο, πριν αρχίσει να πλέει στην άλλη θάλασσα, ξεπερνούσε ήδη τις εκατό σελίδες. Το όνομά του αναγνωρίσιμο σε όλες τις γλώσσες του κόσμου, σημείο αναφοράς του σύγχρονου ελληνικού πολιτισμού και εγκυκλοπαιδικό λήμμα.

Μια τυπική αναφορά του στα παγκόσμια βιογραφικά λεξικά δίπλα στην ιδιότητα του σκηνοθέτη περιλαμβάνει οπωσδήποτε μια φράση γενικής λήψης παρόμοια μ΄ αυτή: «μέσα από τα θέματά του ανατέμνει πάντα κοινωνικές ή πολιτικές καταστάσεις».

Σε διεισδυτικότερες εγκυκλοπαιδικές αναφορές, όπως αυτή του Φ. Λαμπρινού (μεταξύ των άλλων από του ιδρυτές του σύγχρονου ελληνικού ντοκιμαντέρ και συνεργάτης του Αγγελόπουλου) βρίσκουμε την εκτίμηση ότι ο δημιουργός οδηγεί τον θεατή «όχι στη συμμετοχή, αλλά στην πολιτική ανάγνωση». Ο «ποιητής των εικόνων», «ο κορυφαίος πρεσβευτής του ελληνικού πολιτισμού», είτε όπως χαρακτηριστεί, υπήρξε προπαντός ένας φιλόσοφος-πολιτικός. «Ανήκω, έλεγε σε μια συνέντευξή του την αυγή του 21ου αιώνα, σε μια γενιά που ήλπιζε πολύ στην αλλαγή του κόσμου. Παρά την κατάρρευση όλων των ιδεολογιών, διατηρώ αυτή την ελπίδα. Παραμένω, παρά ταύτα, ένας άνθρωπος που προσπαθεί να ελπίζει ότι είναι δυνατόν να αλλάξουμε τον κόσμο».

Στον δρόμο της Αριστεράς και του ονείρου

Ο αυτοπροσδιορισμός παραπέμπει κατευθείαν στην κλασική μαρξιστική θέση του Φόιερμπαχ: οι φιλόσοφοι δεν αρκεί απλώς να κατανοήσουν τον κόσμο, πρέπει και να τον αλλάξουν. Η πανεπιστημιακός Ειρήνη Στάθη, που ασχολείται από τη διδακτορική ακόμη διατριβή της με τον Αγγελόπουλο και έχει επιμεληθεί το πληρέστερο έως σήμερα αφιέρωμα για το συνολικό έργο του, τεκμηριώνει την εμφάνιση δύο τάσεων, από την άποψη που ενδιαφέρει εδώ. «Η μια είναι ιστορική και πολιτική: το όνειρο, η αναβίωση και η διάψευση, η αναπτερωμένη ελπίδα και η ήττα στον αγώνα για μια άλλη ανθρώπινη κοινωνία. Η άλλη υπαρξιακή και φιλοσοφική: το όραμα, η ασίγαστη ανησυχία, η αναχώρηση από έναν ερειπωμένο τόπο και το ταξίδι. Η αναζήτηση μιας ευτυχίας και η φυγή προς ένα άλλο τοπίο?».

Δύο τάσεις, που συνυπάρχουν στη «Σκόνη του Χρόνου». Στην τελευταία ταινία του, όπου μετά από 125 λεπτά ανελέητης πορείας μέσα από τα ερείπια της μεταπολεμικής ιστορίας η Ελένη (η Ελλάδα, η Επανάσταση, η Ουτοπία κι όπως αλλιώς εκλαμβάνεται από τον θεατή η πρωταγωνίστρια και η εγγονή της) πετά προς τους δρόμους της αισιοδοξίας. Η Ελένη πέθανε, ζήτω η Ελένη!

«Είδα ένα κορίτσι πολύ όμορφο, ούτε καν 20 χρονών που περνούσε τον δρόμο με ένα τσιγάρο στο χέρι και έτρεμε. Εβλεπα αυτά τα μικρά βήματα, αυτού του πανέμορφου κοριτσιού κι έλεγα ότι αυτό καμιά πολιτικ

«Είδα ένα κορίτσι πολύ όμορφο, ούτε καν 20 χρονών που περνούσε τον δρόμο με ένα τσιγάρο στο χέρι και έτρεμε. Εβλεπα αυτά τα μικρά βήματα, αυτού του πανέμορφου κοριτσιού κι έλεγα ότι αυτό καμιά πολιτική δεν το λύνει. Το λύνει μόνο μια παρέμβαση με έναν άλλο τρόπο, για μια οραματική σχέση με το μέλλον», διηγούνταν παραστατικά σε μια από τις τελευταίες τηλεοπτικές συνεντεύξεις του.

«Οσο αναπνέω, ελπίζω» όπως έλεγε ο ίδιος, απαντώντας σε μια συνέντευξη και στην τετριμμένη ερώτηση αν θεωρεί τον εαυτό του αισιόδοξο ή απαισιόδοξο. «Δεν είμαι πεσιμιστής, υπογράμμιζε με έμφαση στις εκδηλώσεις για τα σαραντάχρονα της κινηματογραφικής πορείας του το 2006. Δεν μου αρέσει η λέξη απογοήτευση. Η Ιστορία προχωρά υπόγεια. Πιστεύω, και το θέλω για τα παιδιά μου, ότι κάτω βαθιά υπάρχει κάτι που θα βγει. Θα φανεί. Αν στη μια μεριά της ζυγαριάς της Ιστορίας είναι η απογοήτευση, εγώ θέλω να ρίχνω το βάρος στην άλλη μεριά. Επιλέγω τη μεριά του ονείρου?». Με πυρήνα τις διαψεύσεις του παρελθόντος, του απογοητευτικού παρόντος και του θολού μέλλοντος. Κι όλα αυτά με φόντο μια πάσχουσα Αριστερά και τους ανθρώπους της, που πέφτουν συνεχώς και προσπαθούν να ξανασηκωθούν. Γκρεμίζονται, αλλά χωρίς να γράφεται ένα οριστικό και αδιαπέραστο τέλος.

Χάθηκε η πίστη σε κάτι

«Ο Αγγελόπουλος στηρίζεται στην ιστορία χωρίς να φτιάχνει μια ιστορική ταινία. Δεν γυρίζει πολιτική ταινία, αλλά γυρίζει πολιτικά την ταινία», έλεγε στην παρουσίαση της «Σκόνης του Χρόνου» η φιλόλογος

«Ο Αγγελόπουλος στηρίζεται στην ιστορία χωρίς να φτιάχνει μια ιστορική ταινία. Δεν γυρίζει πολιτική ταινία, αλλά γυρίζει πολιτικά την ταινία», έλεγε στην παρουσίαση της «Σκόνης του Χρόνου» η φιλόλογος Αιμιλία Καραλή

Πριν από οχτώ ακριβώς χρόνια, τον Φεβρουάριο του 2004, όταν το «Το λιβάδι που δακρύζει» παρουσιαζόταν στο Φεστιβάλ Βερολίνου, ο σκηνοθέτης μιλούσε για τον πολιτικό Αγγελόπουλο στο «Εθνος της Κυριακής». Εκεί ρητά κατέτασσε τον εαυτό του στην Αριστερά. «Τουλάχιστον συναισθηματικά», όπως έλεγε στον Ρόμπυ Εκσιέλ, υπογραμμίζοντας τη φράση σαν μια από τις αργόσυρτες σκηνές του, όπου ο θεατής καλείται να συμπληρώσει τις μεγάλες σιωπές: «Νομίζω ότι υπάρχει ένα τέλος των ιδεολογιών. Αυτή την έλλειψη την αισθάνεται η νέα γενιά. Η ιδεολογία δίνει ιστορική προοπτική και στην πολιτική και στη ζωή και στην τέχνη. Βεβαίως υπάρχουν κάποιοι που λένε ότι, ευτυχώς, τέλος, ήταν ένας ψευδής καθρέφτης. Εγώ δεν το πιστεύω. Και από την άλλη μεριά, ας μη μιλήσουμε με όρους που χρησιμοποιούν πολλοί, αλλά με πιο απλούς. Τι σημαίνει η κάθε πρόταση. Μια ιδεολογία παρασέρνει, εξυπακούεται ότι οδηγεί σε μια πίστη. Αυτό που πιστεύω ότι έχει χαθεί πια είναι η πίστη σε κάτι. Δηλαδή, πίστη στην πολιτική, στην ανθρώπινη αλληλεγγύη, σε αυτό που θα λέγαμε συλλογικό όνειρο. Αυτά που το έχουν διαδεχθεί είναι αφενός μια απογοήτευση και ένα χαμήλωμα των φτερών, αφετέρου ένας κυνισμός οποιουδήποτε τύπου. Το βλέπετε ακόμα και στην καθημερινή φρασεολογία ή διαπραγμάτευση σε όλα τα επίπεδα. Και αυτά τα οποία βγαίνουν κάθε τόσο εδώ κι εκεί στις εφημερίδες, δεν είναι τίποτε άλλο παρά κάποιες φούσκες που σκάνε για να αποκαλύψουν πως όντως τα πράγματα έχουν πέσει πολύ χαμηλά».

Επέμενε στην επανίδρυση της Αριστεράς και του πολιτικού λόγου της. Προσθέτοντας ότι μ΄ αυτό δεν εννοεί απλώς «τις παρεμβάσεις ή τις διαφωνίες με την κυβέρνηση. Ο πολιτικός λόγος είναι πρόταση η οποία έχει οραματική σχέση με το μέλλον?». Ηθελε μια Αριστερά «η οποία δεν μπορεί παρά να βγει από κάποιο σχήμα, ομάδα ή κίνημα, αλλά που να έρθει με τελείως καινούργιους όρους και γλώσσα να μιλήσει για το τώρα και το μέλλον». Στην ερώτηση αν τούτο ήταν εφικτό έδωσε μια από τις «αγαπημένες» απαντήσεις του: ΔΕΝ ΞΕΡΩ! Δεν ήξερε αν αυτό μπορούσε να γίνει σήμερα ή αύριο. «Αυτό θέλει μια ωρίμανση? Μια μετεξέλιξη ή μια κορύφωση των αντιφάσεων που υπάρχουν στη σημερινή κοινωνία». Πράγμα που θεωρούσε όχι μόνο αναγκαίο, αλλά και ευχόταν? Σύμφωνα με όλες τις μαρτυρίες μέχρι το τέλος του συνηγορούσε θερμά για μια τέτοια Αριστερά. Στους δρόμους της, άλλωστε, πάντα βάδιζε, αν κι όχι με κομματικούς ή εσωκομματικούς αριστερούς όρους. Με μια αντίληψη πανελλήνια, πανευρωπαϊκή και διεθνή.

Ο αγαπημένος του αυτοπροσδιορισμός
Εν πλήρει συγχύσει αριστερός

-Εσείς αισθάνεστε ακόμα αριστερός;

-Εγώ έχω πει ότι αισθάνομαι εν πλήρει συγχύσει αριστερός!

-Και πώς βλέπετε την άνοδο του Συνασπισμού (ενιαίος τότε πριν από τη διάσπαση με τη ΔΗΜΑΡ) τον τελευταίο καιρό;

Στον δρόμο της Αριστεράς και του ονείρου

-Θεωρώ θετικό ότι μπαίνουν καινούργιες φωνές στην ελληνική πολιτική πραγματικότητα.

-Αν σας ζητηθεί η υποστήριξή σας, με οποιοδήποτε τρόπο, θα τη δώσετε;

-Από τη μεριά μου ναι, παρόλο που μια λίγο ριζοσπαστική αντιμετώπιση, όπως του ΝΑΡ (Νέο Αριστερό Ρεύμα), είναι πιο κοντά μου.

-Πώς κρίνετε την παρούσα κυβέρνηση (Καραμανλή);

-Κοίταξε να δεις, εγώ πιστεύω ότι υπάρχει μια απογοήτευση απ’ όλους, γιατί αυτά που επαγγέλλεται η κυβέρνηση δεν πραγματοποιούνται. Μιλάω όμως γενικά για όσες κυβερνήσεις έχω ζήσει κατά τη διάρκεια της ζωής μου. Απ’ όλα όσα επαγγέλλονται γίνεται ένα πολύ μικρό μέρος και πάλι κουτσό.
(Από τη συνομιλία του με τον Ορέστη Ανδρεαδάκη στο 200ό τεύχος του ΣΙΝΕΜΑ τον Μάρτιο του 2008)

Μια διαρκής παρέμβαση

Γυρίζει την ταινία «πολιτικά»

Στην παρουσίαση της «Σκόνης του Χρόνου» το 2009, παρόντος του σκηνοθέτη, η φιλόλογος Αιμιλία Καραλή (από τους συγγραφείς βιβλίου με τον τίτλο της ταινίας) παρουσίασε τον «πολιτικό» Αγγελόπουλο με ορισμένες καίριες επισημάνσεις: «Ως ιστορικός – σκηνοθέτης λειτουργεί πολιτικά. Η αισθητική του είναι πολιτική πράξη, είναι ο τρόπος της συμμετοχής του στην πόλη, στον πολιτισμό της. Ο Αγγελόπουλος στηρίζεται στην ιστορία χωρίς να φτιάχνει μια ιστορική ταινία. Δεν γυρίζει πολιτική ταινία, αλλά γυρίζει πολιτικά την ταινία. Δηλαδή εκείνο που προέχει είναι η πολιτική του συνείδηση και αυτή είναι παρούσα στην ποιητικότητα της κινηματογραφικής του γραφής… Τα θέματά του είναι εκείνα της μεγάλης τέχνης: Ο έρωτας, η πολιτική, η εμπλοκή των πρωταγωνιστών της στα μεγάλα επαναστατικά κινήματα του 20ού αιώνα και η διάψευση των προσδοκιών τους. Ολες του οι ταινίες εξάλλου είναι μια διαρκής πολιτική παρέμβαση σε μια ιστορική κίνηση που διαρκώς εξελίσσεται, μια διαρκής πολιτική πράξη…».

  • «Οπως μπορέσατε κι εσείς να καταφέρετε να ανακάμψετε μετά τον πόλεμο, έτσι είναι η κατάσταση και στη χώρα μας τώρα. Μπορούμε να είμαστε ευτυχισμένοι, αρκεί να σκεφτόμαστε ότι θα περάσει. Θα πρέπει πρώτα να αλλάξουμε εμείς. Είναι μια γενική κατάσταση που αφορά όλους. Θα πρέπει να σκεφτόμαστε τον λαό. Αυτό σημαίνει ότι θα πρέπει να γίνουμε περισσότερο ανθρωπιστές». (Από την τελευταία καταγραμμένη συνέντευξή του στα Ιταλικά)
  • «Παραμένω εν πλήρει συγχύσει αριστερός. Κάνω έκκληση… Η Αριστερά βλέπει τα πράγματα με έναν τρόπο που δεν δίνει λύση… Δεν είναι εύκολο. Είναι μια κατάσταση επείγοντος, μια ιστορία SOS, πρέπει να το καταλάβουμε, άρα πρέπει όλοι μαζί πια να δούμε τι μπορεί να γίνει… Και η Aριστερά και η Δεξιά…». (Από την τελευταία εμφάνιση στην τηλεόραση στην Ε. Στάη).
  • «Μηνύματα δίνουν μόνο οι ταχυδρόμοι. Καμιά ταινία δεν δίνει μηνύματα. Οι ταινίες που σέβονται τον θεατή είναι γεμάτες ερωτήματα – τις περισσότερες φορές αναπάντητα. Η πραγματική λειτουργία είναι η συνάντηση δύο βλεμμάτων: του σκηνοθέτη και του θεατή… Οι θεατές που αναζητώ, είναι θεατές συνδημιουργοί την ώρα της προβολής, συνένοχοι…»
  • (Από συζήτησή του εν όψει της προβολής στις ΗΠΑ της ταινίας του «Μια αιωνιότητα και μια μέρα» το 1999)

ΤΑΚΗ ΚΑΤΣΙΜΑΡΔΟΥ

 

Σχολείο

Εβγαλε τη χώρα έξω από τα σύνορα

Ποιητικός, Πολιτικός, Προφητικός, Αλληγορικός, Εμμονικός, Προυστικός από την άποψη ότι «μια ταινία φτιάχνουμε σε ολόκληρη τη ζωή μας και η εκάστοτε ταινία μας είναι ένα κεφάλαιο», ο σκηνοθέτης που έβγαλε τη χώρα μας έξω από τα σύνορά μας, ο κινηματογραφικός Μεγαλέξανδρος, ο Τεό, δηλαδή Θεός για τους συνεργάτες και φίλους, έφυγε αιφνίδια σαν τον Ταρκόφσκι, στα γυρίσματα της τελευταίας ταινίας του

.

Εβγαλε τη χώρα έξω από τα σύνορα

Ποιητικός, Πολιτικός, Προφητικός, Αλληγορικός, Εμμονικός, Προυστικός από την άποψη ότι «μια ταινία φτιάχνουμε σε ολόκληρη τη ζωή μας και η εκάστοτε ταινία μας είναι ένα κεφάλαιο», ο σκηνοθέτης που έβγαλε τη χώρα μας έξω από τα σύνορά μας, ο κινηματογραφικός Μεγαλέξανδρος, ο Τεό, δηλαδή Θεός για τους συνεργάτες και φίλους, έφυγε αιφνίδια σαν τον Ταρκόφσκι, στα γυρίσματα της τελευταίας ταινίας του.

Στη Δραπετσώνα για την ταινία του «Η άλλη θάλασσα» πέρασε απέναντι, κυριολεκτικά «απέναντι», υπογραμμίζοντας ότι η ζωή μας, τελικά, είναι μια μισογραμμένη σελίδα ταινίας.

Αλλά έτσι ή αλλιώς η ζωή μας είναι μια φράση άφατη, όπως κι ο κινηματογραφικός Χρόνος του, με ένα παρόν ολότελα ανοιχτό στο παρελθόν και στο ενδεχόμενο, για τούτο, στο μέλλον.

Η «Αναπαράσταση», ο «Θίασος», το «Ταξίδι στα Κύθηρα» και ο «Μελισσοκόμος», το «Τοπίο στην Ομίχλη», το «Βλέμμα του Οδυσσέα», «Μια αιωνιότητα και μια μέρα», το «Λιβάδι που δακρύζει», «Η σκόνη του χρόνου» και η τριλογία του ατελείωτη, ωστόσο και τέλεια, σαν τα μουσικά επαναλαμβανόμενα αποχαιρετιστήρια μοτίβα της Καραΐνδρου.

Εβγαλε τη χώρα έξω από τα σύνορα

Στο πλευρό του, μια ζωή, οι ίδιοι και οι ίδιοι άνθρωποι: ο Γιώργος Αρβανίτης, πάντοτε ο ίδιος διευθυντής φωτογραφίας στις ταινίες.

Η Ελένη Καραΐνδρου, ένα με τους αποχαιρετισμούς και τα μακρόσυρτα φωτεινά, προφητικά πλάνα του. Ο Γιώργος Παπαλιός, συνεργάτης στην παραγωγή από τα πρώτα χρόνια. Και οι συγγραφείς Θανάσης Βαλτινός και Πέτρος Μάρκαρης, που μοιράστηκαν την ίδια αισθητική και ιστορική ηθική στο σενάριο και στους διαλόγους.

Ολοι οι άνθρωποι του Αγγελόπουλου – πώς θα μπορούσε να συμβεί αλλιώς για έναν άνθρωπο που ευθύς εξαρχής διέθετε και έπρεπε να μοιραστεί το κινηματογραφικό σύμπαν του – όραμα.

Αποχαιρετώντας τον μιλούν φυσικά όλοι για «σχέση ζωής», όπως ήταν η σχέση τους μαζί του, με το σινεμά, με την ίδια την πρώτη έως την τελευταία ταινία. «Την άλλη θάλασσα», που σχεδόν έφτασε.

Εβγαλε τη χώρα έξω από τα σύνορα

Η μαρτυρία του Γιώργου Γλυκοφρύδη

Στιγμές από τα γυρίσματα και ο… απρόσιτος Μαστρογιάνι

«Κανονικά δεν θα έπρεπε να υπάρχω σε αυτό το αφιέρωμα για τον Θόδωρο Αγγελόπουλο. Είμαι πολύ λίγος ούτως ή άλλως για να υπάρχω σε ένα αφιέρωμα για τον "κ. Αγγελόπουλο" – έτσι τον αποκαλούσα πάντα. Και ειδικότερα, η συμμετοχή (έστω ως εργαζόμενου – μαθητευόμενου) σε μία του ταινία, τον "Μελισσοκόμο", ήταν ελάχιστη μπροστά σε εκείνες άλλων. Συνυπήρξα για δύο χρόνια με σημαντικότατους ανθρώπους, άσημους και διάσημους. Θυμάμαι πολύ καλά, όμως, τους άσημους κυρίως, από α’ βοηθούς σκηνοθέτη μέχρι φροντιστές πλατό, μέχρι διευθυντές παραγωγής μέχρι ό,τι ειδικότητα "τεχνικών" (δεν μου αρέσει το "τεχνικοί", ειδικά για εκείνους τους ανθρώπους, το συνταξιδευτές, συνεπιβάτες, πάει πολύ καλύτερα) να έχουν κλειδώσει για τα καλά την μπουκαπόρτα του διαστημοπλοίου που τους μετέφερε στον πλανήτη "Θόδωρος Αγγελόπουλος" και να μην την ξεκλειδώνουν για χρόνια. Σε αυτούς, δεν ανήκα. Δεν θέλησα να ανήκω ποτέ. Ημουν άλλου πλανήτη. Αλλά όμως τον θαύμαζα απεριόριστα και ρούφηξα ό,τι μπορούσα. Κάθε λεπτομέρεια, κάθε είδος, κάθε στιγμή. Και η μεγάλη αλήθεια, (ό,τι κι αν έχετε διαβάσει για τους μύθους που κυκλοφορούν για εκείνον), τα μοίραζε απλόχερα σε όσους συμμετείχαν.

Εβγαλε τη χώρα έξω από τα σύνορα

Θα μπορούσα να αφηγηθώ μοναδικές ιστορίες για τους ηθοποιούς του "Μελισσοκόμου". Για τον Μαστρογιάνι, γιατί, μια που είχα το προνόμιο της γνώσης της ιταλικής γλώσσας, με τράβαγε για καφέ και κουβέντα όποτε μπορούσε, (άλλος "απρόσιτος" αυτός, τι μύθοι…), και στο πλατό επάνω, σ’ ένα γύρισμα στο Αίγιο θυμάμαι πολύ καλά, κρυμμένος πίσω από ένα βαγόνι τρένου, με ρώταγε ασθμαίνοντας "θα πάει κι άλλο πλάνο;". Για τη Νάντια τη Μουρούζη, τόσο Ηθοποιός. Με τη λέξη με κεφαλαίο».

Δημήτρης Αρβανίτης

Δεν ήταν απόλυτος άρχοντας αλλά διευθυντής ορχήστρας

Εβγαλε τη χώρα έξω από τα σύνορα

Σούρουπο με βροχή και παγωνιά. Το ραντεβού μας στο γραφείο του στο Πολύγωνο την περασμένη Πέμπτη το απόγευμα, έγινε κάτω από τυπικά «Αγγελοπουλικές» συνθήκες. Οι ιδέες του γραφίστα Δημήτρη Αρβανίτη δημιούργησαν αφίσες, βιβλία, εφημερίδες, περιοδικά και εξώφυλλα δίσκων που συνεχίζουν να γράφουν ένα σημαντικό κεφάλαιο στην ιστορία της σύγχρονης ελληνικής γραφιστικής. Με πέντε αφίσες για ισάριθμες ταινίες (Ταξίδι στα Κύθηρα, Το Μετέωρο Βήμα του Πελαργού, ο Μελισσοκόμος, Το Λιβάδι που Δακρύζει, Η Σκόνη του Χρόνου), τους τίτλους για ακόμα περισσότερα φιλμ και τη σχεδιαστική επιμέλεια αρκετών βιβλίων, με θέμα τον πρόωρα χαμένο «μαέστρο» της έβδομης τέχνης, ο κ. Αρβανίτης ξεδίπλωσε το τρυφερό νήμα των αναμνήσεων της μακράς, άκρως εποικοδομητικής συνεργασίας τους.

«Oλα ξεκίνησαν με Το Ταξίδι στα Κύθηρα. Είχα φτάσει στη συνάντηση απολύτως ψαρωμένος που θα συναντούσα ένα από τα ινδάλματά μου. Παρακολουθούσα τη δουλειά του και διάβαζα με θρησκευτική προσήλωση τα κείμενά του στο περιοδικό Σύγχρονος Κινηματογράφος. Aρχισε να μου δείχνει φωτογραφίες. Σχεδόν αμέσως συμφωνήσαμε πάνω στη βασική ιδέα με το δέντρο και τον Κατράκη που εκφράστηκε στην «άδεια», μινιμαλιστική αφίσα. Η προσέγγιση έδωσε το στίγμα και στις επόμενες συνεργασίες μας, που θέλω να πιστεύω ότι οδήγησε στη δημιουργία μιας ιδιαίτερης αισθητικής για τις αφίσες, αντίστοιχης με αυτήν των ταινιών του», εξηγεί ο κ. Αρβανίτης. Και συνεχίζει:

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΑΡΒΑΝΙΤΗΣ

ΔΗΜΗΤΡΗΣ ΑΡΒΑΝΙΤΗΣ

Υπομονετικός
«Ανθρωπος ανοικτός στον διάλογο και διόλου αφοριστικός, ο Θόδωρος δεν απέκλειε τίποτε. Ηταν σε μια από εκείνες τις πρώτες μας συναντήσεις στο λιτό, καλαίσθητο, σκοτεινό γραφείο του, που θύμιζε πλάνο από ταινία του, όπου αντιλήφθηκα την ξεχωριστή σχέση του με τον χρόνο. Ηξερε ότι είχαμε φτάσει στο τέλος της παραγωγής και ότι η αφίσα έπρεπε να βγει "χτες". Εξηγούσε τα πάντα με λεπτομέρειες και υπομονή σαν να είχαμε στη διάθεσή μας όλο τον χρόνο του κόσμου. Είχε τον τρόπο του να εξαλείφει το άγχος, ακόμα και όταν δεν υπήρχε λεπτό για χάσιμο. Συνήθως τους σκηνοθέτες χαρακτηρίζει μια αμφιθυμία ως προς το ποια ακριβώς εικόνα της ταινίας τους επικοινωνεί καλύτερα μέσα από την αφίσα. Ο Αγγελόπουλος είχε την ικανότητα να απομονώνει αβίαστα την καταλληλότερη».

Σύμφωνα με τον κ. Αρβανίτη, ο «Μεγαλέξανδρος» του κινηματογράφου μας μιλούσε πάντοτε στον πληθυντικό για τη δουλειά του. «Κάναμε την ταινία», «θέλαμε να δείξουμε»… «Ετρεφε βαθιά εκτίμηση για τους συνεργάτες του, δεν ήταν ο απόλυτος άρχοντας αλλά ο χαρισματικός διευθυντής ορχήστρας», καταλήγει.

Tι λένε φίλοι και συνεργάτες του

Αποχαιρετώντας μια σχέση ζωής

Ελένη Καραΐνδρου

Με γοήτευε γιατί είχε όραμα

«Η σχέση μας κατακτήθηκε σκαλοπάτι σκαλοπάτι. Ο Θόδωρος υπήρξε σταθμός για μένα. Εκείνο που με γοήτευε κυρίως στον Θόδωρο ήταν το ότι είχε όραμα. Οπως κάθε ποιητής έτσι και ο Αγγελόπουλος διαθέτει μέσα από τη δουλειά του ένα προφητικό στοιχείο. Ηταν γνώστης της κινηματογραφικής γλώσσας και διέθετε αισθητική δική του. Είναι θέμα χημείας η συνεργασία, είναι σαν τον έρωτα, δεν υπάρχουν σαφείς εξηγήσεις. Αυτός ο πραγματικά σπουδαίος σκηνοθέτης για μένα αποτέλεσε μέρος της μουσικής μου διαδρομής, τα χρόνια που περάσαμε μαζί του μου χάρισαν τόσα πράγματα, κυρίως όμως με βοήθησαν να αναζητήσω την αυτογνωσία».

Μπρούνο Γκανζ

Κάποιες ταινίες του θα ζήσουν αιώνια

Για τον Μπρούνο Γκανζ, τον ηθοποιό που πρωταγωνίστησε στην ταινία που χάρισε τον πολυπόθητο Χρυσό Φοίνικα στον Θ. Αγγελόπουλο και συνεργάστηκε εκ νέου μαζί του στη «Σκόνη του Χρόνου», η απώλεια του Ελληνα του σκηνοθέτη είναι μεγάλη. «Οταν άρχισα να αντιλαμβάνομαι σοβαρά τον παγκόσμιο κινηματογράφο, ορισμένες ταινίες του Τεό Αγγελόπουλου ήταν για μένα ό,τι μεγαλύτερο μπορούσε να υπάρξει», δήλωσε σε συνέντευξή του στον γερμανικό ραδιοφωνικό σταθμό Deutschlandradio. «Κάποιες από τις ταινίες του Αγγελόπουλου θα ζήσουν αιώνια», συμπλήρωσε, ενώ περιέγραψε τον «δικό του» Θ. Αγγελόπουλο: «Ο Τεό είχε αρχές και συγκεκριμένο τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόταν τον κόσμο και το πώς θα το εκφράσει ο ίδιος αυτό. Δεν θα τα εγκατέλειπε αυτά μόνο επειδή άλλαξαν τα γούστα ή οι συγκυρίες. Ο Αγγελόπουλος εκπροσωπεί ένα είδος κινηματογράφου που πλέον εκτιμάται από λίγους».

Πέτρος Μάρκαρης

Ματώνω διπλά για τον θάνατό του

«Το σενάριο της «Αλλης Θάλασσας» είναι ένα από τα καλύτερα σενάρια που έχουν γραφτεί ποτέ για ταινίες του Αγγελόπουλου. Και γι’ αυτό ματώνω διπλά για τον ίδιο που χάθηκε και για την ταινία που δεν θα γίνει».

Θανάσης Βαλτινός

Πρότυπο για νέους κινηματογραφιστές

«Θα τον πρότεινα ως πρότυπο, υπόδειγμα για τους νέους κινηματογραφιστές. Συστηματικός και σκληρός με τον εαυτό του. Δεν επαναπαυόταν ποτέ στην έμπνευση και στις συνθήκες. Είχαμε περάσει ατελείωτες ώρες, στα πρώτα χρόνια, σε συζητήσεις και σχέδια».

Γιώργος Αρβανίτης

Είναι αδιανόητο το πώς «έφυγε»

«Με τον Θόδωρο Αγγελόπουλο είμαστε μαζί μια ζωή. Από την πρώτη του μικρού μήκους, την Εκπομπή έως την Αιωνιότητα. Είναι ο άνθρωπος που στερέωσε τον νέο ελληνικό κινηματογράφο. Μου είναι αδιανόητο όταν σκέφτομαι πώς ένας τόσο σημαντικός άνθρωπος έφυγε από μια μοτοσικλέτα. Εχουμε κάνει γυρίσματα μέσα σε πολύ αντίξοες συνθήκες. Η Ελλάδα με τον θάνατό του έγινε φτωχότερη. Ειδικά μέσα στην τραγική συγκυρία που βρίσκεται».

Γιώργος Παπαλιός

Κάθε μέρα μαζί του ήταν μια εμπειρία

«Με τον Θόδωρο γνωριστήκαμε το ’70. Η κάθε μέρα μαζί του στα γυρίσματα ήταν μια εμπειρία. Η κάθε σκηνή. Η κάθε στιγμή. Αν ο θάνατός του σηματοδοτεί ένα τέλος εποχής, δεν μπορώ να το πω, όμως ο ίδιος ήταν μέρος της γενιάς που όρισε τον νέο ελληνικό κινηματογράφο. Και ήταν αυτός που τον έκανε παγκόσμιο, μετά τη δικτατορία».

Εύα Κοταμανίδου

Εφυγε πάνω στη δημιουργία του

«Αναπάντεχο και λυπηρό. Ο Θόδωρος έφυγε πάνω στη δημιουργία του. Σκηνοθετούσε, έγραφε τα σενάριά του, έγραφε ποιήματα. Ο Θόδωρος ήταν ένας μεγάλος δημιουργός, ένας πλήρης δημιουργός».

ΕΛΕΝΗ ΓΚΙΚΑ, ΚΩΣΤΑΣ ΛΟΥΚΟΠΟΥΛΟΣ

Μετάλλια, τιμές και διεθνή βραβεία

Διάσημοι ξένοι δημιουργοί όπως ο Σκορσέζε, ο Βέντερς, ο Μακαβέγιεφ και ο Κουροσάβα έχουν δηλώσει τον θαυμασμό τους για τον Τεό και έχουν υποκλιθεί στην τέχνη του, ενώ και η κινηματογραφική του γλώσσα μπαίνει ως μάθημα σε σχολές

Θεωρητικοί και φορείς της 7ης τέχνης συμπεριλαμβάνουν τον «Θίασο» στις 100 καλύτερες ταινίες που γυρίστηκαν ποτέ ενώ στην 23η θέση της εκατοντάδας του «Movieline» φιγουράρει το «Τοπίο στην ομίχλη».

Θεωρητικοί και φορείς της 7ης τέχνης συμπεριλαμβάνουν τον «Θίασο» στις 100 καλύτερες ταινίες που γυρίστηκαν ποτέ ενώ στην 23η θέση της εκατοντάδας του «Movieline» φιγουράρει το «Τοπίο στην ομίχλη».

O Θίο Αγγελόπουλος είναι ένας μάστορας της κινηματογράφησης. Καταλαβαίνει πραγματικά πώς να ελέγχει το κάδρο. Υπάρχουν σκηνές στο έργο του -η σκηνή του γάμου στο «Μετέωρο βήμα του πελαργού», η σκηνή του βιασμού στο «Τοπίο στην ομίχλη», ή οποιαδήποτε σκηνή στον «Θίασο»- όπου η παραμικρή κίνηση, η παραμικρή αλλαγή στην απόσταση, δημιουργεί δονήσεις σε ολόκληρη την ταινία, και στον ίδιο τον θεατή. Ο συνολικός αντίκτυπος είναι υπνωτιστικός, σαρωτικός, βαθιά συναισθηματικός. Η αίσθηση ελέγχου που έχει είναι σχεδόν εξωκοσμική. Τα παραπάνω έλεγε ο Μάρτιν Σκορσέζε, ο άνθρωπος που του απένειμε τον Χρυσό Φοίνικα το 1998 για το «Μια αιωνιότητα και μια μέρα» ως πρόεδρος της Κριτικής Επιτροπής του τότε επίσημου διαγωνιστικού προγράμματος του Φεστιβάλ Κανών.

Τι σχέση μπορεί να έχει το κοφτό, νευρώδες, γρήγορων ρυθμών σινεμά του Σκορσέζε με τα αργόσυρτα πλάνα-σεκάνς του Θόδωρου Αγγελόπουλου; Καμία. Με άλλα λόγια, δεν χρειάζεται καλά και σώνει να κάνεις το σινεμά του Αγγελόπουλου για να μπορείς να το εκτιμήσεις. Εξ ου και ο θαυμασμός δημιουργών όπως ο Βέντερς, ο Μακαβέγιεφ ή ο Κουροσάβα, σκηνοθετών με το δικό τους προσωπικό ύφος το καθένας, προς το έργο του. Ο Αγγελόπουλος ανανεώνει την κινηματογραφική γλώσσα σε εποχές έκρηξης της σημειολογίας στο σινεμά και μπαίνει ως μάθημα σε σχολές. Μπαίνει και σε λίστες, φυσικά. Θεωρητικοί και φορείς της 7ης τέχνης συμπεριλαμβάνουν τον «Θίασο» στις 100 καλύτερες ταινίες που γυρίστηκαν ποτέ. Χρόνια μετά, το «Movieline», ένα από τα καθαρά εμπορικού προφίλ κινηματογραφικά έντυπα των ΗΠΑ, θα… διαφωνήσει. Στην 23η θέση της δικής του εκατοντάδας φιγουράρει το «Τοπίο στην ομίχλη»! Αν τα δεκάδες κινηματογραφικά βραβεία κορυφώθηκαν το 1998 με τον Χρυσό Φοίνικα, οι διακρίσεις για τον γνωστότερο παγκοσμίως Ελληνα σκηνοθέτη «έτρεχαν» μέχρι πρόσφατα.

Ιδιαίτερα αγαπητός στη Γαλλία (και γαλλομαθής ο ίδιος), τιμήθηκε με τα μετάλλια του Τάγματος των Τεχνών και των Γραμμάτων και της Λεγεώνας της Τιμής από την Γαλλική Δημοκρατία, ενώ αναγορεύτηκε επίτιμος διδάκτωρ του Πανεπιστημίου του Παρισιού. Την ίδια τιμή τού έχουν επίσης απονείμει τα Πανεπιστήμια Βρυξελλών, Γκρενόμπλ και Εσεξ, το δε ίδρυμα Circulo de Bellas Artes τού απένειμε το χρυσό του μετάλλιο του 2008 στη Μαδρίτη. Αναγνωρισμένος ως ένας από τους «πυλώνες» του σύγχρονου ευρωπαϊκού κινηματογράφου, ο Αγγελόπουλος δεν συνεργάστηκε μόνο αλλά ανέπτυξε και ισχυρούς δεσμούς με πολλές εμβληματικές προσωπικότητες της εποχής του, ενώ υπήρξε και η αρχική πηγή έμπνευσης για αρκετούς από τους νεότερούς του, όπως παραδέχεται χαρακτηριστικά για τον εαυτό του ο Σέρβος σκηνοθέτης Εμίρ Κουστουρίτσα.

Για ένα διάστημα «συγκάτοικος» του Αντρέι Ταρκόφσκι στη Ρώμη, ο Αγγελόπουλος εξιστορούσε γελώντας σε μια παλαιότερη συνέντευξή του πως, μετά από μια έντονη διαφωνία με τον Ρώσο σκηνοθέτη για την προέλευση της λέξης «νοσταλγία», αποφάσισε να κάνει πίσω στο όνομα της φιλίας τους και να αποδεχτεί πως η εν λόγω λέξη… «μπορεί να προέρχεται και από τα Ρωσικά». Ο Θόδωρος Αγγελόπουλος, όμως, δεν ήταν πάντα «υποχωρητικός». Οταν έκρινε πως το απαιτούσαν οι συνθήκες, ήξερε να μάχεται.

Μετάλλια, τιμές και διεθνή βραβεία

Χαρακτηριστική είναι η πρωτοβουλία που ανέλαβε μαζί με άλλους διεθνούς φήμης συναδέλφους του, όπως τον Κώστα Γαβρά και τον Γερμανό Βιμ Βεντερς (με τον οποίο θα συνομιλούσε τον Μάιο για την παγκόσμια οικονομική και πολιτιστική κρίση) με στόχο την ενίσχυση της χρηματοδότησης του ευρωπαϊκού κινηματογράφου από την ΕΕ. Αναμφισβήτητα, όμως, μια από τις σημαντικότερες σχέσεις του ήταν αυτή που ανέπτυξε με τον επί δεκαετίες γενικό αντιπρόσωπο και μετέπειτα διευθυντή του Φεστιβάλ Κανών, Ζιλ Ζακόμπ.

Παρά το γεγονός ότι ο Τεό -όπως τον αποκαλούσαν στο εξωτερικό- έλαβε τον Χρυσό Φοίνικα από τον Μάρτιν Σκορσέζε, ο σεβασμός που έτρεφε για τον Ελληνα σκηνοθέτη ο Ζιλ Ζακόμπ στάθηκε καθοριστικός σε κρίσιμες στιγμές της καλλιτεχνικής του πορείας.

Μετάλλια, τιμές και διεθνή βραβεία

Αρκετά χρόνια μετά το «σοκ» που προκάλεσε στις Κάνες το 1995 η αντίδραση του Αγγελόπουλου όταν, αντί για τον πολυπόθητο Χρυσό Φοίνικα, παρέλαβε το Μεγάλο Βραβείο της Επιτροπής για «Το Βλέμμα του Οδυσσέα» και ενώ είχε τιμηθεί με τον Χρυσό Φοίνικα τρία χρόνια αργότερα για την ταινία «Μια Αιωνιότητα και μια Μέρα», ο Ζιλ Ζακόμπ ζήτησε από τον Τεό να συμμετάσχει στην επετειακή ταινία «Ο καθένας το σινεμά του», την οποία «παρήγγειλε» σε 35 κορυφαίους σκηνοθέτες για τα 60 χρόνια του Φεστιβάλ. Μαζί με τον Τεό, στη δημιουργία της ιδιαίτερης αυτής «ταινίας» συνέβαλαν μεταξύ άλλων ο Λαρς φον Τρίερ και ο Ρόμαν Πολάνσκι.

ΤΟ ΜΑΚΡΙΝΟ 1973

Τι έγραφε για τα πρώτα του διεθνή βήματα

Μετάλλια, τιμές και διεθνή βραβεία

Το «Δεκαπενθήμερο των Σκηνοθετών» (Quinzaine) ήταν το φεστιβάλ που άνοιξε στον Θόδωρο Αγγελόπουλο τις «πύλες» της παγκόσμιας σκηνής. Σε ειδική έκδοση του Φεστιβάλ που κυκλοφόρησε το 1993 συμπεριλαμβάνεται κείμενο του Ελληνα δημιουργού, στο οποίο περιγράφει τις πρώτες εμπειρίες από την επαφή του με το διεθνές κινηματογραφικό στερέωμα: «Οταν παρουσιάστηκαν οι «Μέρες του 36» στην Quinzaine το 1973 όλοι μού ήταν άγνωστοι και ήμουν και εγώ απολύτως άγνωστος σε όλους. Δεν θυμάμαι τίποτα. (…) Ομως, τα όσα συνέβησαν τις ημέρες προβολής του «Θιάσου» τον Μάη του 1975 θα μου μείνουν αξέχαστα. Οδός Αντίμπ. Νύχτα. Μαζί με τους μουσικούς της ταινίας, μεθυσμένοι, στην είσοδο του κινηματογράφου, μετρούσαμε πόσοι θεατές έφευγαν από την αίθουσα κατά την διάρκεια της προβολής. Εφυγαν κάποιοι στην αρχή. Και μετά κανένας. Στο τέλος της ταινίας, ενθουσιασμός, συγκίνηση, αξέχαστη υποδοχή. Ξαφνικά, γνώριζα τους πάντες και με γνώριζαν όλοι. Ο μουσικός δίπλα μου έκλαιγε. Ο Βέρνερ Χέρτζογκ, όπως κάνουν στην Οπερα, γονάτισε και μου φίλησε τα παπούτσια… Μια ομάδα Ιταλών κριτικών κινηματογράφου με κοίταζε λες και ήμουν εξωγήινος. Ξεμέθυσα μεμιάς. Εκείνη τη μέρα έκανα φίλους σε ολόκληρο τον κόσμο. Μέχρι σήμερα, είμαστε ακόμη φίλοι».

Ολόκληρη η φιλμογραφία του

Από την «Εκπομπή» έως τη «Σκόνη του χρόνου»

1968. «Η Εκπομπή»

  • Βραβείο Κριτικών στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης.

1970. «Αναπαράσταση»

Μετάλλια, τιμές και διεθνή βραβεία

  • Α’ Βραβείο στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης Βραβείο Ζωρζ Σαντούλ (Γαλλία 1971) Βραβείο Καλύτερης Ξένης Ταινίας στο Φεστιβάλ Hyeres (1971) Ειδική Μνεία της Διεθνούς Ενωσης Κριτικών Κινηματογράφου (FIPRESCI) στο Κινηματογραφικό Φεστιβάλ Βερολίνου (1971).

1972. «Μέρες του ’36»

  • Βραβείο Σκηνοθεσίας και Φωτογραφίας στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης.
  • Βραβείο της FIPRESCI στο Κινηματογραφικό Φεστιβάλ Βερολίνου.

1975. «Ο Θίασος»

  • Βραβεία Καλύτερης Ταινίας, Σκηνοθεσίας, Σεναρίου, Α’ Ανδρικού και Α’ Γυναικείου Ρόλου Πανελλήνιας Ενωσης Κριτικών Κινηματογράφου στο Φεστιβάλ Κινηματογράφου Θεσσαλονίκης Βραβείο Καλύτερης Ταινίας της δεκαετίας 1970-1980 από την Ενωση Κριτικών της Ιταλίας.

1977. «Οι Κυνηγοί»

  • Βραβείο Καλύτερης Ταινίας στο Φεστιβάλ του Σικάγου Βραβείο της Ενωσης Τούρκων κριτικών Επίσημη συμμετοχή στο Φεστιβάλ των Κανών.

1980. «Ο Μεγαλέξανδρος»

  • Χρυσό Λιοντάρι το 1980 στο Κινηματογραφικό Φεστιβάλ Βενετίας.

1983. «Αθήνα, επιστροφή στην Ακρόπολη»

1984. «Ταξίδι στα Κύθηρα»

  • Βραβείο Σεναρίου στο Φεστιβάλ των Κανών Κρατικά Βραβεία Καλύτερης Ταινίας, Σεναρίου, Α’ Ανδρικού Ρόλου, Α’ Γυναικείου Ρόλου, Σκηνογραφίας, Βραβείο Κριτικών στο Φεστιβάλ Ρίο Ντε Τζανέιρο.

1986 . «Ο Μελισσοκόμος»

1988. «Τοπίο στην ομίχλη»

  • Μοιράστηκε το Αργυρό Λιοντάρι Καλύτερης Σκηνοθεσίας στο Κινηματογραφικό Φεστιβάλ Βενετίας Βραβείο Φελίξ Καλύτερης Ευρωπαϊκής Ταινίας.

1991. «Το μετέωρο βήμα του πελαργού»

1995. «Το βλέμμα του Οδυσσέα»

  • Μεγάλο Βραβείο Κριτικής Επιτροπής στο Φεστιβάλ των Κανών Βραβείο της FIPRESCI Οι κριτικοί του περιοδικού «Time» το ψήφισαν στις 100 καλύτερες ταινίες του παγκόσμιου κινηματογράφου.

1998. «Μια αιωνιότητα και μια μέρα»

  • Χρυσός Φοίνικας στο Φεστιβάλ των Κανών.

2003. «Τριλογία – Ι. Το λιβάδι που δακρύζει»

  • Βραβείο της FIPRESCI (2004).

2008. «Τριλογία – ΙΙ. Η σκόνη του χρόνου»

  • Χρυσό Μετάλλιο του ιδρύματος Circulo de Bellas Artes (Μαδρίτη) για το σύνολο του έργου.

ΡΟΜΠΥ ΕΚΣΙΕΛ – ΜΕΛΙΝΑ ΧΑΡΙΤΑΤΟΥ

 

Σχολείο

Πέρασμα στην αιωνιότητα

Αναρίθμητοι άνθρωποι του πολιτισμού και πλήθος απλού κόσμου αποχαιρέτησαν τον μεγάλο σκηνοθέτη, «τον ποιητή του χρόνου και της Ιστορίας»

Πέρασμα στην αιωνιότητα

Μέσα στη βαρυχειμωνιά του φετινού Γενάρη η Ελλάδα αποχαιρέτησε τον Θόδωρο Αγγελόπουλο. Κρύο και μελαγχολικό το απόγεμα της Παρασκευής που πλήθος κόσμου -αναρίθμητοι άνθρωποι του κινηματογραφικού χώρου, προσωπικότητες από όλο το φάσμα του πολιτισμού και της πολιτικής- είπαν το στερνό «αντίο» στον μεγαλύτερο δημιουργό του σύγχρονου ελληνικού κινηματογράφου.

Το σκηνικό μάλλον θα ικανοποιούσε τον ίδιο, «τυπικά αγγελοπουλικό», ας μας επιτραπεί η έκφραση, έτσι όπως ήταν ταιριαστό με τις ταινίες του. Βουβό το κλάμα της οικογένειάς του, που από νωρίς δεχόταν συλλυπητήρια στον ειδικό χώρο δεξιά από την είσοδο του Α΄ Νεκροταφείου, όπου τελέστηκε η κηδεία του σκηνοθέτη δημοσία δαπάνη.

«Στον δικό μου Θόδωρο αλλά και στον Θόδωρο όλων μας που δεν θα φύγει ποτέ από τη μνήμη και την ψυχή μας» έγραφε το στεφάνι (με πολύχρωμα λουλούδια και κόκκινη κορδέλα) της συντρόφου της ζωής του σκηνοθέτη, Φοίβης Οικονομοπούλου. Κοντά της οι τρεις της κόρες, Κατερίνα, Αννα και Ελένη, αλλά και ο αδελφός του σκηνοθέτη, όπως και ο Τόνι Σερβίλο, πρωταγωνιστής της ανολοκλήρωτης ταινίας του Θόδωρου Αγγελόπουλου, «Η άλλη θάλασσα», δεν μπορούσαν να κρύψουν τη θλίψη τους. Αλλά και όλοι, οι εκατοντάδες που βρέθηκαν αυτό το μουντό βροχερό απόγευμα στο Α΄ Νεκροταφείο, είχαν κάτι να θυμούνται από τον σκηνοθέτη. Μια προσωπική συνεργασία ή ένα πλάνο που τους εντυπώθηκε στην ψυχή τους.

Η σύζυγος και οι κόρες του Θόδωρου Αγγελόπουλου

Η σύζυγος και οι κόρες του Θόδωρου Αγγελόπουλου

Ολοι τον αισθάνονταν κοντά τους κι ας τον είχαν γνωρίσει, οι περισσότεροι, μέσα από τις ταινίες του. «Αποχαιρετούμε τον ποιητή του χρόνου και της Ιστορίας, τον ραψωδό της ερημωμένης πατρίδας, του διωγμού της προσφυγιάς της αναζήτησης», έλεγε η Ελένη Γερασιμίδου στον επικήδειο που εκφώνησε εκ μέρους του «Σωματείου Ελλήνων Ηθοποιών».

Ο συνεργάτης του Θάνος Γραμμένος θυμήθηκε τον Νοέμβριο του 1969 που τον γνώρισε και τα γυρίσματα της «Αναπαράστασης». Συγκινητική η μαρτυρία του συνεργάτη του στο μοιραίο γύρισμα, που μίλησε με κινηματογραφική ορολογία και πόνο καρδιάς. Συμμαθητής του από την «ηρωική τάξη του ΄54 του Β΄ Γυμνασίου» αποχαιρέτησε το «αστέρι της τάξης», ο Χάρης Παπαδόπουλος, τον «γενναιόδωρο πατέρα» του κινηματογράφου. «Τον ευγνωμονώ», κατέληξε ο Μιχάλης Γιαννάτος, ο ηθοποιός που σαν φρουρός στεκόταν σε όλη τη διάρκεια της νεκρώσιμης ακολουθίας στην κορυφή της σορού κρατώντας ένα μπλε μαξιλάρι με καρφιτσωμένα βραβεία και μετάλλια που είχαν αποδοθεί στον σκηνοθέτη στην καριέρα του.

Πέρασμα στην αιωνιότητα

Νωρίτερα, συγκινημένοι οι δικοί του αλλά και οι σκηνοθέτες Μαργαρίτα Μαντά, Στέλλα Θεοδωράκη, Θάνος Αναστόπουλος (από τη νεότερη γενιά Ελλήνων σκηνοθετών), ο πρόεδρος του Ελληνικό Κέντρου Κινηματογράφου και πρώτος του παραγωγός Γιώργος Παπαλιός, ο σημερινός παραγωγός του, Νίκος Σέκερης, οι διευθυντές φωτογραφίας, χρόνια συνεργάτες του, Γιώργος Αρβανίτης και Ανδρέας Σινάνος, ο συγγραφέας και συν-σεναριογράφος πολλών ταινιών του, Πέτρος Μάρκαρης, αλλά και οι σεναριογράφοι Ρέα Γαλανάκη και Αχιλλέας Κυριακίδης, με τους οποίους συνέγραψε το σενάριο της «Αλλης Θάλασσας», τη συνθέτρια Ελένη Καραΐνδρου, που έντυσε με τη μουσική της τις περισσότερες από τις ταινίες του, ο Χάρης Παπαδόπουλος, πρόεδρος της Εταιρείας Ελλήνων Σκηνοθετών, ο Γιάννης Τότσικας και άλλοι τραγουδούσαν ηπειρώτικα τραγούδια και την «Κοντούλα λεμονιά», κομμάτι που αγαπούσε ιδιαίτερα ο Αγγελόπουλος.

Στον περίβολο του νεκροταφείου δεν υπήρχε Ελληνας σκηνοθέτης που να μην ήταν εκεί, ανάμεσά τους οι: Παντελής Βούλγαρης, Νίκος Κούνδουρος, Βασίλης Μαζωμένος, Γρηγόρης Καραντινάκης, Λάκης Παπαστάθης, Γιώργος Τσεμπερόπουλος, Νίκος Παναγιωτόπουλος, Σωτήρης Γκορίτσας, Βαγγέλης Σεϊτανίδης και άλλοι.

Οι συνεργάτες του Θόδωρου Αγγελόπουλου κουβάλησαν στους ώμους τους το φέρετρό του

Οι συνεργάτες του Θόδωρου Αγγελόπουλου κουβάλησαν στους ώμους τους το φέρετρό του

Γύρω στις 4 μ.μ. η σορός του Θόδωρου Αγγελόπουλου στους ώμους των συνεργατών του (Γιώργος Χαρωνίτης, Τόνυ Λυκουρέσης, Ανδρέας Σινάνος, Γιώργος Ζιάκας, Ανδρέας Κατακουζηνός) κατευθύνθηκε στο παρεκκλήσι, όπου εψάλη η νεκρώσιμος ακολουθία, χοροστατούντος του αρχιεπισκόπου Ιερώνυμου και του αρχιεπισκόπου Αλβανίας, Αναστάσιου.

Φίλοι και συνεργάτες συνόδεψαν τον Θόδωρο Αγγελόπουλο στην τελευταία του κατοικία με ανοιχτές μαύρες ομπρέλες σαν να υπάκουαν στις σκηνοθετικές οδηγίες του ίδιου στην τελευταία πράξη του έργου του.

Αλεξάντερ Πέιν: (Ελληνοαμερικανός σκηνοθέτης)

Τα τελευταία πλάνα για το ντοκιμαντέρ που ετοίμαζε η κόρη του σκηνοθέτη για τον ίδιο έμελλε να γυριστούν στην κηδεία του

Τα τελευταία πλάνα για το ντοκιμαντέρ που ετοίμαζε η κόρη του σκηνοθέτη για τον ίδιο έμελλε να γυριστούν στην κηδεία του

«Ο Ακίρα Κουροσάβα έλεγε ότι δεν υπάρχει πιο όμορφος θάνατος για έναν σκηνοθέτη από το να πεθάνει κατά τη διάρκεια γυρίσματος. Αρα ο Αγγελόπουλος θα πρέπει να πέθανε ευτυχισμένος. Ο θάνατος ενός τόσο σημαντικού σκηνοθέτη είναι μια μεγάλη απώλεια για μια χώρα στην οποία δεν υπάρχουν πολλοί άνθρωποι όπως ο Αγγελόπουλος».

Τρεις λόγοι για να τον θυμόμαστε: (Ταινιοθήκη της Ελλάδος)

Μανώλης Γλέζος

Μανώλης Γλέζος

«Εφερε τον ελληνικό κινηματογράφο στην πρώτη γραμμή και βραβεύτηκε επανειλημμένα στις Κάνες και στη Βενετία. Υπήρξε πάντα συνεπής στα πιστεύω του και στον κινηματογράφο του δημιουργού, αγωνιζόμενος με τους κορυφαίους Ευρωπαίους συναδέλφους του για την προστασία του ευρωπαϊκού κινηματογράφου. Αγωνίστηκε για την επιβίωση του μοναδικού φορέα προστασίας της ελληνικής κινηματογραφικής κληρονομιάς (Ταινιοθήκη της Ελλάδος) από τη θέση του προέδρου».

Μίκης Θεοδωράκης
«Μεγάλη απώλεια για τον κινηματογράφο, για την τέχνη, για την Ελλάδα».

Φρεντερίκ Μιτεράν: (Υπουργός Πολιτισμού Γαλλίας)

Ελένη Γερασιμίδου

Ελένη Γερασιμίδου

«Οι ταινίες του Θόδωρου Αγγελόπουλου φαίνεται να μιλούν σχεδόν όλες πρώτα για την Ελλάδα, την ιστορία και τον λαό της. Οπως και με τόσα μεγάλα έργα, αυτό το ρίζωμα επέτρεπε στον Αγγελόπουλο να έχει πρόσβαση πέρα από τα σύνορα, σε μια παγκοσμιότητα».

Υποκλινόμαστε: (Εταιρεία Ελλήνων Σκηνοθετών)
«Εβρεχε γλυκά προχθές το βράδυ, όπως τότε που μας συμφιλίωνες με το δάκρυ μας που μας φανέρωνες τα Κύθηρα, που μας δώριζες την Ελλάδα, που μας χάιδευες το παιδί μέσα μας… Και σαν διάλεξες να φύγεις, πρόλαβες και μας πέρασες στην άλλη θάλασσα. Στην αξιοπρέπεια και στο όνειρο. Εβγαινες απ’ το όνειρο, καθώς μπαίναμε στο όνειρο έτσι ενώθηκε η ζωή μας και θα ‘ναι δύσκολο πολύ να ξαναχωρίσει… Υποκλινόμαστε στον Θόδωρο της καρδιάς μας».

Παντελής Βούλγαρης

Παντελής Βούλγαρης

Φερζάν Οζπετεκ: (Τούρκος σκηνοθέτης)

«Είναι ένας τραγικός, ασύλληπτος θάνατος εξαιτίας του τρόπου με τον οποίο συνέβη. Ο χαμός του Ελληνα συναδέλφου μάς στερεί και έναν πολυτιμότατο καλλιτεχνικό βλέμμα που μπορούσε να μας βοηθήσει να κατανοήσουμε τι συμβαίνει γύρω μας, στη δύσκολη αυτή εποχή. Διότι η κρίση που περνάμε όλοι μας είναι βαθύτατη, κυρίως πολιτισμική και δεν θα περάσει εύκολα».

Παρατεταμένο χειροκρότημα έσπασε τη σιωπή κατά την έξοδο της σορού από το παρεκκλήσι. Το συνεργείο κατέγραφε κάθε στιγμή το ό,τι συνέβαινε. Το «υλικό» της κινηματογράφησης θα προστεθεί στο ντοκιμαντέρ που ετοιμάζει η κόρη του Θόδωρου Αγγελόπουλου, Ελένη, για τη ζωή του.

Ο Τονίνο Γκουέρα είχε συνεργαστεί σε πολλά σενάρια με τον Θόδωρο Αγγελόπουλο

Ο Τονίνο Γκουέρα είχε συνεργαστεί σε πολλά σενάρια με τον Θόδωρο Αγγελόπουλο

  • ΤΟ ΥΣΤΑΤΟ ΠΛΑΝΟ

Αντα Δαλιάκα
Φωτο Κ. ΠΟΛΥΒΙΟΣ – Γ. ΧΡΥΣΟΧΟΪΔΗΣ

Τονίνο Γκουέρα

Ενας μεγάλος σύγχρονος Ελληνας

Εμαθα τα νέα για τον ξαφνικό θάνατο του φίλου μου και στενού συνεργάτη μου Τεό Αγγελόπουλου, σε μια στιγμή που είναι πολύ δύσκολη για μένα: είμαι 92 χρόνων και μόλις πριν από μία εβδομάδα υποβλήθηκα σε επέμβαση για αφαίρεση δύο λίτρων νερού από τους πνεύμονές μου. Ακόμα, όμως, και στις στιγμές πόνου που βιώνω, αισθάνομαι καλύτερα όταν τον σκέφτομαι. Τον σκέφτομαι και τον αγαπάω ως τον σκηνοθέτη που ήταν δεμένος με τη χώρα του και την ιστορία της.

ΑΛΕΞΑΝΤΕΡ ΠΕΙΝ

ΑΛΕΞΑΝΤΕΡ ΠΕΙΝ

Εκανα έξι ταινίες μαζί του. Ταινίες που νομίζω ότι ήταν πολύ σημαντικές. Ιδιαιτέρως θυμάμαι την ταινία «Μια αιωνιότητα και μια ημέρα», με την οποία κέρδισε τον Χρυσό Φοίνικα στο Φεστιβάλ των Κανών. Αυτό που με εντυπωσίαζε περισσότερο με τον Αγγελόπουλο ήταν πόσο βαθιά συνδεδεμένος ήταν με το παρελθόν: πάντα περίμενα μία ανάσα έμπνευσης που θα ερχόταν από τους προγόνους του, τους αρχαίους Ελληνες, ή τον μεγάλο αθηναϊκό πολιτισμό. Γι’ αυτόν τον λόγο τον θεωρούσα έναν μεγάλο σύγχρονο Ελληνα. Ηταν ικανός να μεταφέρει την ιστορία, τα γεγονότα με έναν τρόπο ασυνήθιστα ποιητικό. Πιστεύω πως όλοι οι νέοι κινηματογραφιστές θα έπρεπε να μελετούν το σπουδαίο σκηνοθετικό στυλ του.

Συνηθίζαμε να γράφουμε τα σενάρια στη Σανταρκάντζελο ντι Ρομάνια ή στο Πεναμπίλι (εκεί όπου ζει τώρα ο Γκουέρα) και ο Τεό πάντα ήθελε μία κούπα καφέ, τον θεωρούσε κάτι σαν άμεση έμπνευση. Ακόμα κι όταν τον τελείωνε, έπιανε ώρες ώρες την άδεια κούπα και την έφερνε στα χείλη του, σαν αυτή η κίνηση να τον βοηθούσε να συγκεντρώσει τις σκέψεις του που συχνά έμοιαζαν αφηρημένες, ήταν όμως γεμάτες βάθοςΠέρασμα στην αιωνιότητα

Advertisements
Κατηγορίες:πολιτισμός Ετικέτες: ,
  1. Δεν υπάρχουν σχόλια.
  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google+

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google+. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: