Αρχική > επιστήμη > Εκπαίδευση και γνώση στη δίνη των πληροφοριών

Εκπαίδευση και γνώση στη δίνη των πληροφοριών

clip_image002

Του Νίκου Τσούλια
(Ως πρόεδρος της ΟΛΜΕ)

Δημοσιεύτηκε: “ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ”, 5.8.1996

Πού είναι η ζωή που χάσαμε στης ζωής την τύρβη;
Πού είναι η σοφία που χάσαμε στη γνώση;
Πού είναι η ζωή που χάσαμε στις πληροφορίες;

Τ. Σ. Έλιοτ

Συνηθισμένοι να προσεγγίζουμε την εκπαιδευτική πραγματικότητα μέσω των λογικών της επικαιρότητας, ήτοι των εντάσεων και των εξωτερικών στοιχείων (εξεταστικό, κινητικότητα των φορέων, ακραίες παραβατικές συμπεριφορές κλπ), παρακάμπτουμε ουσιώδεις μεταβολές που γίνονται με γοργούς ρυθμούς, στο περιεχόμενο της εκπαίδευσης. Πρόκειται για έντονες μεταβολές, οι οποίες ωστόσο παραμένουν αθέατες στην ολότητά τους ή ψηλαφίζονται αποσπασματικά και επιπόλαια, για μεταβολές που είναι απόρροια των μεγάλων διαρθρωτικών μεταβολών της μεταβιομηχανικής εποχής.

clip_image002[4]Η «οικονομία της γνώσης» και η «κοινωνία της πληροφορίας» είναι δύο από τις πιο χαρακτηριστικές εκφράσεις της αιχμής των μεταμοντέρνων εξελίξεων και κρύβουν ουσιαστικά τον πυρήνα των μεγάλων καινοτομιών της τεχνολογικής επανάστασης. Έχει μεγάλη σημασία το γεγονός ότι η γνώση «απευθύνεται» και συνδέεται με την οικονομία, ενώ η πληροφορία με την κοινωνία. Η πολιτική όψη αυτού του γεγονότος δεν αναφέρεται μόνος στην κλασική θεώρηση της οικονομικής βάσης πραγμάτων, η οποία καθορίζει και διαμορφώνει το όλο παραγωγικό και κοινωνικό εποικοδόμημα. Αναφέρεται στην απολυτότητα του λόγου, που συνδέεται, σχεδόν μονοσήμαντα και αποκλειστικά, με την οικονομία και όχι με το σύνολο των κοινωνικών διεργασιών. Έτσι, η παραγωγή της επιστημονικής τεχνογνωσίας είναι στραμμένη προς αυτή την κατεύθυνση, ακριβώς γιατί οι κοσμοθεωρητικοί συσχετισμοί της σημερινής συγκυρίας συντονίζονται στη λογική της κυρίαρχης τάξης πραγμάτων. Απομένει, λοιπόν, για την κοινωνία η έννοια και η λειτουργία της πληροφόρησης. Να «μαθαίνει», δηλαδή, εκ των υστέρων και χωρίς ενεργητική συμμετοχή τα νέα πεδία παρέμβασης του ανθρώπου και να ασκείται σε αυτά με βάση τις επιταγές του κεφαλαιοκρατικού συστήματος.

Είναι αντιληπτή η απόσταση ανάμεσα στη γνώση και στην πληροφορία. Η γνώση δρομολογεί τις νέες επιλογές, παράγει γεγονότα. Διαμορφώνει στάσεις και αντιλήψεις. Επηρεάζει σημαντικά τη συγκρότηση και την άσκηση της πολιτικής. Γκρεμίζει τα παλιά κοσμοείδωλα και στήνει άλλα στη θέση τους. Εκστασιάζει τον ανθρώπινο νου και δελεάζει στο στοχασμό επιδρώντας στα ρεύματα της σκέψης. Συνεκφράζεται με τη διαπάλη και την εξέλιξη των ιδεών και των θεωριών. Αντέχει στον χρόνο και αφήνει τα αποτυπώματά της στο διάβα της ιστορίας.

Η πληροφορία είναι παρακολουθητικής σύλληψης και έκφρασης. Ερμηνεύει τα δρώμενα μάλλον από θέση παρατηρητή, παρόλο που θα δεχθεί τα αποτελέσματα της γνώσης στο ακέραιο… Ο χαρακτήρας της είναι ενημερωτικός και αφορά τα πιο «ανώδυνα» τμήματα της γνώσης, που είναι αφομοιώσιμα από τον πληθυσμό! Καλλιεργεί την παθητική στάση του πολίτη – ιδιώτη, ο οποίος αρέσκεται και εξαντλείται στο χάζεμα και στο θαυμασμό των επιτευγμάτων. Δίνεται με τον πιο απλόχερο τρόπο, ώστε ο δέκτης να είναι να είναι διαρκώς ένα διεγερμένο αντικείμενο, που δεν προλαβαίνει να φτιάξει τα δικά του γεγονότα και να βρεθεί σε θέση υποκειμένου. Στο μεγαλύτερο μέρος της είναι άχρηστη, αφορά ανούσια ζητήματα και καταστρέφεται με ταχείς ρυθμούς. Σπάνια αγγίζει την ουσία των πραγμάτων, δεν αναζητεί τις αιτίες και τα «γιατί» και καμώνεται πως είναι ουδέτερη ως προς τις ιδεολογικές προσεγγίσεις και τις κοινωνικές προτεραιότητες και πως απευθύνεται ισότιμα προς όλες τις κατευθύνσεις. Το περιεχόμενο της ταχέως αναπτυσσόμενης «πληροφοριόσφαιρας» ελάχιστη σχέση έχει με τις πραγματικές ανάγκες των ανθρώπων. Ο καταιγιστικός ρυθμός παραγωγής «δεδομένων» δημιουργεί αδιαχώρητο στην έννοια του διαλόγου και καταστέλλει κάθε αντιφωνία. Ομογενοποιεί όχι μόνο το πολιτισμικό μας μικρο – περιβάλλον αλλά και τον τρόπο σκέψης και έκφρασής μας.

Έχει ιδιαίτερο ενδιαφέρον να δούμε τις σχέσεις γνώσης και πληροφορίας στους χώρους της μάθησης, στη λειτουργία του σχολείου. Παλιότερα, ο όγκος των γνώσεων και των πληροφοριών ήταν απείρως πιο μικρός. Υπήρχε μια σαφής συστηματοποίησή τους και τα σχήματα ήταν δεδομένα και διακριτά. Η γνώση ήταν αρκούντως παραδοσιακή, η ταχύτητα παραγωγής της αφομοιώσιμη σε σημαντικό βαθμό και τα όριά της ήταν μάλλον αποσαφηνισμένα. Ο ρυθμός της πληροφόρησης επέτρεπε στον άνθρωπο να σταχυολογεί τα πιο σημαντικά, αλλά και να αμφισβητεί ή και να προσπερνά ό,τι δεν τον άγγιζε ουσιαστικά. Τώρα, η απελευθέρωση των τεχνολογιών αιχμής αναστατώνει την κλασική σύλληψη και αναπαραγωγή της γνώσης. Το ερώτημα τίθεται απλά μα και δραματικά: Τι είναι γνώση και πώς διαφοροποιείται από την πληροφορία; Επιπλέον, ένας ωκεανός ηλεκτρονικών πληροφοριών βομβαρδίζει τον άνθρωπο από πολλαπλές πηγές και του διαμορφώνει μια παράλληλη πραγματικότητα, την «εικονική».

«Η υπερπληθώρα πληροφοριών μάς οδηγεί στην επιδερμική γνώση των πάντων και στην ουσιαστική γνώση του τίποτα, δημιουργώντας τις απαραίτητες ψευδαισθήσεις για ενημέρωση και συμμετοχή», ισχυρίζεται, πολύ εύστοχα, ο Αμερικανός στοχαστής Ν. Τσόμσκι. Μέσα σ’ αυτές τις εκτεταμένες αλλαγές η εκπαίδευση εμφανίζεται αμήχανη. Η γνώση ισχυροποιεί τη θέση της στην παραγωγή και οι πληροφορίες διατίθενται ακαταπαύστως και με επιταχυντικούς ρυθμούς προς κάθε κατεύθυνση. Την ίδια στιγμή, η εκπαίδευση και η μόρφωση αισθάνονται να μειώνεται ο ρόλος τους και η επιρροή τους. Τι γίνεται λοιπόν; Το σχολείο πώς πρέπει να ετοιμάζει τους εκκολαπτόμενους πολίτες στα νέα δεδομένα που προκαλούν οι γνώσεις και οι πληροφορίες; Θα υπηρετήσει τον ευρύτερο πολιτιστικό και παιδαγωγικό του χαρακτήρα; Θα ανασυντάξει το μορφωτικό του περιεχόμενο; Θα ενσωματώσει τις νέες περιοχές της γνώσης, μέσω της «συνοριακής παιδαγωγικής» (border pedagogy), στον εκπαιδευτικό ιστό και πώς θα επαναδιατυπώσει τη μεθοδολογία του με βάση τα καινούργια τεχνολογικά ευρήματα; Εκείνο που είναι σίγουρο, είναι ότι δεν μπορεί να κινηθεί με τις λογικές και τις αντιλήψεις του χθες. Αυτό δεν σημαίνει, σε καμιά περίπτωση, ότι πρέπει να εμπλακεί σε ένα διάχυτο οικονομικό ανταγωνισμό και να μετατραπεί η όποια ανθρωπιστική του δομή σε μια επιπλέον λειτουργία της αγοράς. Ήδη, ο απόλυτος νοησιαρχικός αποικισμός της διδακτικής πράξης, παρακάμπτοντας το συναισθηματικό και ψυχικό κόσμο του μαθητή, αλλοιώνει το ποιόν της γνώσης και τη (δια)μορφωτική της ουσία και υπονομεύει τη συγκρότηση της ηθικής. Γιατί η γνώση διαμορφώνει εν πολλοίς στάσεις ζωής και την κοινωνική μας συμπεριφορά, αφού δεν μπορούμε να δράσουμε ανεξάρτητα απ’ αυτή.

Η πολιορκία της γνώσης από τη σωρεία των πληροφοριών αφυδατώνει το διαπαιδαγωγικό μέρος της εκπαίδευσης. Υπονομεύει τις στοχαστικές αναζητήσεις του σχολείου. Αλλοιώνει τις ερευνητικές του απόπειρες. Η μάθηση συχνά ερμηνεύεται ως διαδικασία ροής ή κατανάλωσης των πληροφοριών και των «δεδομένων». Ο καθηγητής Κ. Βεργόπουλος απεικονίζει τη νέα πραγματικότητα πολύ εύστοχα: «Η γνώση δεν θεωρείται πλέον ότι προκύπτει με την εξάσκηση και την προπαίδεια ως προϊόν μιας προοδευτικής διαδικασίας, αλλά ανάγεται σε συνδυαστική αντικειμενοποιημένων πληροφοριών, δηλαδή σε ζητήματα τεχνικής, που δεν προϋποθέτουν καμιά προπαίδεια». Το σχολείο εμφανίζεται σε μειονεκτική θέση, αφού η γνώση του δε συνδέεται κατ’ ανάγκην με την επιστημονική θαυματολογία, δεν χαϊδεύει την τάση του ανθρώπου για «ξεκούραση» και χαλάρωμα, δεν είναι περιτυλιγμένη με κάποια εντυπωσιακά γεγονότα, δεν επισύρει τον πρόχειρο θαυμασμό, δεν υπόσχεται όλο και κάτι «καινούργιο». Γιατί η γνώση που παρέχει είναι μια ενεργητική διαδικασία κοινωνικοποίησης του ατόμου, μια επίπονη λειτουργία ένταξής μας στην πολυτάραχη ιστορία του ανθρώπου, μια απόπειρα μύησής μας στα άπειρα νοήματα των ιδεών και της σκέψης. Είναι η οργανωμένη προσπάθεια προσέγγισης της ηθικής και αισθητικής αντίληψης του κόσμου. Είναι παίδεμα αλλά και ανάταση της ανθρώπινης ιδιότητας. Η γνώση δεν είναι στοιχείο μια χρήσης όπως η πληροφορία. Δεν είναι μόνο εξωτερικό ερέθισμα. Είναι και εσωτερική αναζήτηση αλλά και κοινωνική ανγκαιότητα, για να γνωρίσουμε τον εαυτό μας, τον άνθρωπο, τον κόσμο. Η γνώση είναι ο εκρηκτικός χώρος συνειδητοποίησης του ιστορικού μας ρόλου και διεκδίκησης της απόλυτης ελευθερίας. Δεν έχει καμιά σχέση με την «κατανάλωση» πληροφοριών, που γεμίζει το χρόνο του παθητικού ανθρώπου και αδειάζει το περιεχόμενο της ζωής του.

Η απόλυτη χρησιμοθηρική δόμηση της γνώσης και η αυτονόμησή της από τις ουσιώδεις αξίες της ζωής οδήγησαν στο θρίαμβο του βιομηχανικού πολιτισμού. Αλλά το τίμημα ήταν σκληρό. Προκάλεσε την αποδόμηση της Φύσης και την οικολογική αποκάλυψη. Τώρα η βιομηχανία της πληροφόρησης, παρόλο που «κινδυνεύει να μη μεταδίδει τίποτα» (Ο. Έκο), στοχεύει στην αποσυγκρότηση των κοινωνιών, στην «αποχύμωση» των πολιτιστικών ιδιαιτεροτήτων. Φυσικά, δεν ξορκίζουμε το καινούργιο ούτε νοσταλγούμε το παλιό. Δεν μας ενδιαφέρουν μόνο οι νέες ισορροπίες ανάμεσα στην πληροφορία, στη γνώση και στην εκπαίδευση. Δεν θέλουμε τη γνώση της εξουσίας και της χειραγώγησης ούτε και την αποχαύνωση της πληροφορίας. Διεκδικούμε τη γνώση που γίνεται σοφία, στοχασμός και αγωνιστική στάση ζωής. Αναζητούμε το αυθεντικό είδωλό μας και όχι το εικονικό και το κοσμοείδωλο της εξουσίας. Άλλωστε, θεμελιακό στοιχείο της ίδιας της γνώσης αλλά και της κατάκτησής της είναι η αμφισβήτηση, η διαρκής ανάπτυξη όλο και πιο νέων πεδίων ερωτημάτων και προβληματισμών.

clip_image002[4]

  1. Δεν υπάρχουν σχόλια.
  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: