Αρχική > φιλοσοφία > Στοχασμοί και κοινωνικοί προβληματισμοί 21.1.12

Στοχασμοί και κοινωνικοί προβληματισμοί 21.1.12

clip_image002

Μια μικρή αναφορά στους μεγάλους στοχαστές Μακιαβέλι και Αξελό, ένα κείμενο με θέμα μια προσωπική προσέγγιση σε ζήτημα ειδικής αγωγής και δύο άρθρα για το θρησκευτικό φαινόμενο αποτελούν το μικρό μας αφιέρωμα. Διαβάστε το με ξεχωριστή προσοχή.

Επιμέλεια: Νίκου Τσούλια

 

image

 

Η φιλοσοφική διαθήκη του Αξελού
 

Του Σάκη Μαλαβάκη, ΤΑ ΝΕΑ 17.1.12

«Αυτό που επέρχεται», λέει ο έλληνας στοχαστής, «περικλείει τους θεούς, διατρέχει τη φύση, ερωτά τον άνθρωπο, κλονίζει εκ βάθρων την τεχνική. Είναι το σχέδιο όπου όλα συμβαίνουν, όλα καθίστανται αντιληπτά ενώ το ίδιο παραμένει αφανές»

«Αυτό που επέρχεται», πέρα από τίτλο του τελευταίου βιβλίου του μεγάλου έλληνα στοχαστή Κώστα Αξελού, αποτελεί επίσης την πιο ενδόμυχη αναζήτησή του που δεν έπαψε να τον καθοδηγεί σε ολόκληρη τη διαδρομή του. Ετσι, τούτο το βιβλίο είναι εν τέλει ένα είδος φιλοσοφικής διαθήκης που μας άφησε ο φιλόσοφος: μια ύστατη αλλά όχι τελική μαρτυρία – καταγραφή της αποδοχής και της αντιμετώπισης αυτού που ο ίδιος ονομάζει «το παιχνίδι του κόσμου». Αυτό σημειώνει στον πρόλογο της έκδοσης η Σερβάν Ζολιβέ, διδάκτορας Φιλοσοφίας των Πανεπιστημίων Σορβόννης και Χούμπολτ και μέλος της Γαλλικής Σχολής Αθηνών.

Το βιβλίο αποτελείται από 342 αποσπάσματα ή αλλιώς από ένα σύνολο σκέψης – άκρως αποσπασματικό, διαρκώς ανοιχτό και δομικά ανολοκλήρωτο – το οποίο διατρέχει όλη τη στοχαστική πορεία του Αξελού και αγγίζει τα περισσότερα από τα θέματα που εξέτασε στα προηγούμενα έργα του. Πρόκειται για ένα σύνολο που δεν μπορεί να περιοριστεί σε θέσεις, στάσεις και επιχειρήματα. Ενα σύνολο που επιπλέον αντίκειται στις παραδοσιακές φιλοσοφικές αρχές όπως η συνειδητοποίηση, η επεξήγηση, η εννοιοποίηση και η συστηματοποίηση και που οργανώνεται σε εννέα κινήσεις – κεφάλαια του βιβλίου.

Εκεί αναπτύσσονται διαφορετικές προσεγγίσεις αυτού που επέρχεται: «αυτό που προσεγγίζει» αλλά μένει «ανείπωτο»• «το κενό» στο οποίο ανταποκρινόμαστε με το «λέγειν-και-πράττειν»• «αυτό που δεν μας εγκαταλείπει» καθώς μας παρέχεται μες στο «καθημερινό και το υπερκαθημερινό»• η «εικονικότητα» που προσπαθεί να κρύψει «αυτό που επέρχεται» και που είναι και παραμένει πάντα «μετέωρο».

Αυτό που επέρχεται είναι αυτό που παραμένει ανείπωτο και άσκεφτο σε ό,τι μας συμβαίνει. Είναι το κενό. Είναι αυτό που περισσεύει και στη συνέχεια αποσύρεται για να ξαναεμφανιστεί αργότερα ακόμα πιο αινιγματικό. Είναι αυτό που «δεν είναι ούτε απαραίτητο ούτε τυχαίο». Είναι η ίδια η κίνηση του ξεδιπλώματος ολόκληρου του κόσμου και η διαρκής διαδικασία διερώτησης πάνω σ’ αυτό το ξεδίπλωμα. Αυτό που επέρχεται είναι η πιθανότητα και η δυνατότητα της αδυνατότητας ως τέτοιας – «δεν υπάρχει μείζων αδυνατότητα προκειμένου να μην μπορούμε να σταθούμε όρθιοι στο μετέωρο, ανοιχτοί στο ακτινοβόλο κέντρο, εκεί όπου μας καλεί το επερχόμενο, εμάς, τους τόσο κοντινούς και τόσο μακρινούς», γράφει ο Αξελός. Αυτό που επέρχεται είναι αυτό που πάντα θα κείται εμπρός μας, είναι ό,τι αποδεχόμαστε και απορρίπτουμε, ό,τι ευχόμαστε και ό,τι φοβόμαστε, ό,τι ελπίζουμε και ό,τι μας τρομάζει.

Οσον αφορά εμάς τους ανθρώπους και με δεδομένο ότι αυτό που επέρχεται μας θίγει «ζωτικά και θανατηφόρα» όλους, κατ’ αρχάς πρέπει να το υποδεχτούμε – ο Αξελός κάνει λόγο για μια «παραγωγική υποδοχή» και για «ενεργητική δεκτικότητα». Στη συνέχεια πρέπει να το αποδεχτούμε ως αυτό που είναι, ως κάτι που είναι και θα παραμένει πάντα «μετέωρο, σ’ όλες τις καταφάσεις και σε όλες τις αρνήσεις και στις ιδιότητές του και στην πληρότητά του, σε όλα τα συχνά αντιφατικά πλάνα όπου μιλούμε, πάσχουμε και ενεργούμε και στο πλάνο όλων των διακυβευμάτων». Και εν τέλει να αποπειραθούμε να το προσεγγίσουμε στοχαστικά, γνωρίζοντας εξαρχής ότι τελικές και ασφαλείς «απαντήσεις» δεν υπάρχουν.

Πρόκειται για μια ατέρμονη περιπλάνηση, για έναν διαρκή διάλογο με αυτό που διαρκώς επέρχεται, αποτέλεσμα του οποίου δεν (θα) είναι η οικειοποίηση ή η κατάκτησή του, αλλά η διατήρηση της διερώτησης που το αφορά. Οσο διαρκεί η διερώτηση τόσο η σκέψη θα παραμένει ανοιχτή, επιτρέποντας με αυτόν τον τρόπο σ’ αυτό που επέρχεται να συνεχίζει την ατέρμονη πορεία του, να μας προσεγγίζει και να μας μεταμορφώνει και να μας καθιστά έτσι ικανούς να το μεταμορφώνουμε και εμείς. Οσο μπορούμε.

 Σχολείο

Ενα λιβάδι γεμάτο μαργαρίτες

Του Μιχάλη Μητσού, ΤΑ ΝΕΑ 5.1.12

imageΟ γιος. Ο Μορένο Βέργκα είναι ένα πανέμορφο παιδί που γεννήθηκε πριν από επτά χρόνια στο Μιλάνο. Στην αρχή ήταν απολύτως υγιής. Μέσα σε λίγες ημέρες, όμως, έχασε τόσο το φως του όσο και την ικανότητα να επικοινωνεί με το περιβάλλον. Τρεις λέξεις μόνο καταλαβαίνει, τις λέξεις που του επιτρέπουν να επιβιώσει: σούπα, νερό, νάνι.

Ο πατέρας. Ο 42χρονος Μασιμιλιάνο Βέργκα διδάσκει κοινωνιολογία του δικαίου στο Πανεπιστήμιο του Μιλάνου. Εχει τρία παιδιά: τον εννιάχρονο Τζάκοπο, τον τετράχρονο Κόζιμο και τον Μορένο. Το βιβλίο του το αφιέρωσε στους δύο πρώτους. Ο άλλος δεν μπορεί έτσι κι αλλιώς ούτε να διαβάσει ούτε να καταλάβει. Η αφιέρωση δεν σημαίνει κατ’ ανάγκη και ευθύνες. «Οταν αναγκαστώ να αποσυρθώ», τους λέει, «και αν ο Μορένο βρίσκεται ακόμη δίπλα μου, θα χρειαστεί να πιαστεί από ένα χέρι για να προχωρήσει. Αν δεν είναι το δικό σας, σας ζητώ μονάχα να βρείτε ένα άλλο».

Το βιβλίο. Ο τίτλος του είναι «Η γλυκόπικρη ζωή μου με ένα παιδί με ειδικές ανάγκες» και κυκλοφόρησε προχθές στην Ιταλία από τις εκδόσεις Mondadori. Οπως σημειώνει στις πρώτες σελίδες ο συγγραφέας, «το μισό το έγραψα σε μια νύχτα και το υπόλοιπο στο τραμ, ενώ πήγαινα στη δουλειά. Με τον τρόπο αυτόν συγκέντρωσα τις μυρωδιές, τις γεύσεις και τις εικόνες επτά χρόνων ζωής με τον Μορένο. Μυρωδιές ως επί το πλείστον δυσάρεστες, γεύσεις που με οδήγησαν να κάνω εμετό, εικόνες που τα μάτια μου δεν ήθελαν να δουν. Ομως τις γεύσεις τις συνηθίζεις. Οι μυρωδιές μαθαίνεις να μη σε απασχολούν. Εχω σκεφτεί μάλιστα πως ίσως εκείνος να κρατά τον τροχό της τύχης, γιατί δεν μπορεί να δει και ο εγκέφαλός του έχει το μέγεθος βόλου. Δεν μπορώ να πω πως ο Μορένο είναι το πιάτο που προτιμώ ή ότι το άρωμά του είναι το αγαπημένο μου. Θα ήθελα όμως να κατορθώσω να τραβήξω εκείνη τη φωτογραφία που δεν μ’ εγκαταλείπει ποτέ, εκείνη που μας απεικονίζει όταν κυλιόμαστε σε ένα λιβάδι. Το βιβλίο αυτό είναι ένα από τα τόσα κλικ που έχω κάνει τα τελευταία χρόνια».

Ενα προηγούμενο. Το 2003, σε ηλικία 76 ετών, ο Σαλβατόρε Πισκιτέλο σκότωσε με δύο πυροβολισμούς τον 39χρονο αυτιστικό γιο του για να πάψει να υποφέρει. Το δικαστήριο τον έκρινε ένοχο, αλλά ο Πρόεδρος Ναπολιτάνο του απένειμε χάρη. Ο Βέργκα ελπίζει να φανεί πιο δυνατός. Αυτό που ξέρει είναι πως για να καταλάβεις τι σημαίνει αναπηρία πρέπει να έχεις ανάπηρο παιδί.

Μια εικόνα. «Με τον Μορένο», λέει ο τραγικός πατέρας στην «Κοριέρε», «είναι σαν να περπατάς σε ένα λιβάδι γεμάτο μαργαρίτες: δεν ξέρεις πού να βάλεις τα πόδια σου για να μην τις πατήσεις».

Σχολείο

Πόσο ανάγκη έχει ο σύγχρονος άνθρωπος τον Θεό

Του Γιώργου Σιακαντάρη, ΤΑ ΝΕΑ 28.12.11

Η δικαστική εντολή για την προφυλάκιση του ηγουμένου Εφραίμ, πέρα από ζητήματα που αφορούν την απονομή της δικαιοσύνης και την ικανοποίηση του κοινού περί δικαίου αισθήματος, γέννησε και απορίες για το πώς ο δημόσιος χώρος αντιμετωπίζει τη σχέση θρησκείας και λόγου, ιδιαίτερα σε κράτη όπου δεν υπάρχει διαχωρισμός Εκκλησίας και Κράτους.

Τα τελευταία χρόνια μερικοί στοχαστές, οι αποκαλούμενοι και Νέοι Αθεοι, ο βρετανός βιολόγος Ρίτσαρντ Ντόκινς, ο συγγραφέας Σαμ Χάρις (το βιβλίο του «Γράμμα σε ένα χριστιανικό έθνος» είναι μπεστ-σέλερ) ο φιλόσοφος Ντάνιελ Ντένετ, ο πρόσφατα θανών Κρίστοφερ Χίτσενς (κυρίως με το βιβλίο του «Ο Θεός είναι μεγάλος») και ο Γάλλος Μισέλ Ονφρέ έχουν συγκεντρώσει τα πυρά τους κατά της θρησκείας και της πίστης. Με πιθανή εξαίρεση τον Ντόκινς, όλοι αυτοί συνθέτουν, κατά τη γνώμη μου, το σύγχρονο ρεύμα ενός λαϊκιστικού αθεϊσμού. Οι απλοποιήσεις της σχέσης λόγου και θρησκείας είναι ιδιαίτερα επικίνδυνες. Μερικοί δικοί μας «γραφιάδες» θεωρούν πως αθεΐα είναι, εξ ονόματος του λόγου, να κηρύσσεις την περιφρόνηση κατά των ανθρώπων που πιστεύουν. Το εξοργιστικό είναι όταν οι ίδιοι θεωρούν πως αυτή η «αθεΐα» είναι και δείγμα φιλελεύθερης σκέψης.

Θα μπορούσε να αντιτείνει κάποιος πως πρώτος ο Διαφωτισμός, τον οποίο συχνά επικαλούμαι, κήρυξε τον θάνατο του Θεού στη νεωτερικότητα. Αυτό είναι αλήθεια, αλλά η άγνοια ή ο φανατισμός μερικών δεν τους επιτρέπει να κατανοήσουν πως αυτός ο θάνατος του Θεού δεν αφορούσε θέματα προσωπικής πίστης αλλά ζητήματα πρακτικής συμπεριφοράς. Οι άνθρωποι δεν έπαψαν να πιστεύουν. Η ελπίδα για τη μεταφυσική δικαίωση ή λύτρωση στη «θεία πόλη» από τα δεινά της καθημερινότητας δεν εγκατέλειψε τον άνθρωπο. Η θρησκευτική πίστη μπορεί, τις περισσότερες φορές μάλιστα το κάνει, να δρα στο πλαίσιο των πιο αυστηρών ορθολογικών πράξεων της καπιταλιστικής συσσώρευσης, παράλληλα όμως δρα ωσάν αυτή η θεοσέβεια να μην είχε καμία ισχύ με τον εμπράγματο κόσμο των κεφαλαιοκρατικών σχέσεων.

Ο Θεός ως προσωπική πίστη ποτέ δεν απουσίασε από τον κόσμο των νεωτερικών πεποιθήσεων. Αυτό που συνέβη είναι ότι η καπιταλιστική ολοκλήρωση και η νεωτερικότητα λειτουργούν χωρίς να έχουν την ανάγκη του Θεού στις πρακτικές τους ανάγκες. Ο προνεωτερικός κόσμος ως κοινωνία δεν μπορούσε να υπάρξει χωρίς τον Θεό. Ο νεωτερικός κόσμος μπορεί να υπάρξει ως κοινωνία όταν ο Θεός υπάρχει στις ψυχές των ατόμων, αλλά δεν μπορεί να υπάρξει αν Αυτός διεισδύει στις οικονομικές τους πράξεις. Και όπως αποδεικνύουν οι οικονομικές ενέργειες των εκκλησιών, ο Θεός όντως στέκεται μακριά από αυτές.

Ο Φρόιντ θεωρούσε ότι η θρησκευτική συνείδηση προκύπτει από την αδυναμία του ανθρώπου να αμυνθεί απέναντι στη συντριπτική ισχύ της φύσης. Την ίδια στιγμή όμως πίστευε πως η θρησκεία, χαλιναγωγώντας τις αντικοινωνικές ενορμήσεις, προσφέρει πολλά στη συγκρότηση του πολιτισμένου κόσμου. Δεν μπορεί όμως να απελευθερώσει τον νεωτερικό άνθρωπο από τη δυστυχία που γεννά η δυσφορία του πολιτισμού. Αυτό στην «επίγεια πόλη» μπορεί να το κάνει μόνο η ανθρώπινη δημιουργικότητα.

Αυτό που έκαναν τελικά ο Διαφωτισμός, η νεωτερικότητα και η εκκοσμίκευση δεν ήταν η αμφισβήτηση της προσωπικής πίστης αλλά η απόρριψη της ταύτισης της χριστιανικής πίστης και εξουσίας με την κοσμική. Η προσωπική πίστη, είναι αλήθεια πως αποτελεί ανασταλτικό παράγοντα στην προσπάθεια δημιουργίας του απελευθερωμένου από εξωτερικές «αυθεντίες» ανθρώπου, αλλά αυτή δεν μπορεί να υπερνικηθεί με τις προσβολές κατά του θρησκευτικού συναισθήματος,

Στην ταινία «Ο εξολοθρευτής άγγελος» του Μπουνιουέλ, οι καλεσμένοι σε ένα δείπνο της υψηλής αριστοκρατίας νιώθουν ξαφνικά ότι δεν μπορούν να φύγουν από την κατοικία. Τίποτα όμως το υλικό δεν φαίνεται να τους εμποδίζει και η πόρτα είναι ανοιχτή. Από την άλλη, όσοι είναι έξω θέλουν να τους βοηθήσουν να βγουν, αλλά και αυτούς κάτι τους εμποδίζει να ανοίξουν την ξεκλείδωτη πόρτα. Μόνον όταν οι εντός, με τη βοήθεια της μνήμης (που είναι βεβαίως η ίδια η γνώση), κατόρθωσαν να θυμηθούν τι έκαναν και τι έλεγαν πριν επιχειρήσουν να βγουν, μόνο τότε κατάφεραν να ανοίξουν την πόρτα και να «απελευθερωθούν». Αυτή είναι και η σχέση πιστών και άθεων στον νεωτερικό κόσμο. Ο καθένας ανάλογα με την κοσμοαντίληψή του μπορεί να αποφασίσει αν ανήκει στους εντός ή τους εκτός της κατοικίας, το πνευματικό όμως θεμέλιο της νεωτερικότητας δεν είναι το Ευαγγέλιο, αλλά ο Λόγος και ο σεβασμός της ελευθερίας της συνείδησης, συμπεριλαμβανομένης της θρησκευτικής.

Ο Γιώργος Σιακαντάρης είναι διδάκτωρ Πολιτικών Επιστημών. Μόλις κυκλοφόρησε το βιβλίο του «Η μεγάλη απουσία» από τις εκδόσεις Πόλις

Σχολείο

Μακιαβέλλι, ένας σύγχρονος στοχαστής

Του Θανου Βερεμη*, ΚΑΘΗΜΕΡΙΝΗ 22.12.11

Η άσκηση του Νίκολο Μακιαβέλλι (1469-1527) στην τέχνη της πολιτικής αποτελεί μια από τις εισόδους στη νεώτερη πολιτική σκέψη. Οι καινοτομίες που το έργο του μεγάλου Φλωρεντινού εκφράζει είναι πολλές και όχι πάντοτε φανερές. Ο ρεαλισμός, ο εμπειρισμός, η ανάδυση του έθνους-κράτους και ο ουμανιστικός ατομικισμός, ενδημούν στο έργο του.

Πέρα όμως από την τέχνη της εξαπάτησης των αντιπάλων, για την οποία είναι περισσότερο γνωστός ο Μακιαβέλλι, υπάρχει στον «Ηγεμόνα» (1513) του η εντυπωσιακή έκκληση για τον μετασχηματισμό της νοοτροπίας των συγχρόνων του. Ζητάει, από τους συμπατριώτες του να διευρύνουν την αφοσίωσή τους από την τοπική στην εθνική τους πατρίδα, από την πόλη-κράτος στο έθνος-κράτος. Η διεύρυνση αυτή που επικαλείται ο Μακιαβέλλι, προαναγγέλλει τη συγκέντρωση των εξουσιών στο νεώτερο κράτος και την ισορροπία δυνάμεων στις διεθνείς σχέσεις. Πρόκειται για μνημειώδες όραμα ενός νέου κόσμου που βρισκόταν ακόμα στο μέλλον του 17ου αιώνα.

Η γλωσσική ενότητα της δημοτικής ιταλικής την οποία επεξεργάστηκε ο Ντάντε, διακόσια περίπου χρόνια νωρίτερα, συνέβαλε στη δημιουργία μιας γλωσσικής κοινότητας που ενσωμάτωσε ή εξαφάνισε την ποικιλία των διαλέκτων, οι οποίες χώριζαν τους Ιταλούς και κατακερμάτιζαν την Ιταλία. Η ιταλική χερσόνησος την εποχή του Μακιαβέλλι βρισκόταν πλησιέστερα στο ιδανικό της εδαφικής ενοποίησης και της δημιουργίας ενιαίου κράτους, όμως ο οικουμενικός ρόλος του παπικού θεσμού ήταν ακόμα ισχυρός. Στο τελευταίο κεφάλαιο του «Ηγεμόνα», που φέρει τον τίτλο «Προτροπή για την απελευθέρωση της Ιταλίας από τους βαρβάρους», ο Μακιαβέλλι ζητάει από τους συμπατριώτες του να ενώσουν και πάλι την Ιταλία και να επαναφέρουν τη δόξα της αρχαίας Ρώμης.

Μολονότι η ενοποίηση της Ιταλίας θα περιμένει 357 ακόμα χρόνια ώσπου να πραγματοποιηθεί, οι αντιλήψεις του Μακιαβέλλι για τη δημιουργία ενός σύγχρονου κράτους θα αποτελέσουν σημείο αναφοράς για πολλά μεγάλα κράτη της εποχής, αλλά και για εκείνα που βρίσκονταν υπό διαμόρφωση. Από τα πρώτα κεφάλαια του «Ηγεμόνα», ο Μακιαβέλλι εγκαταλείπει την ηθική των αρχαίων και μεσαιωνικών δασκάλων, ενώ στο τελευταίο κεφάλαιο προτείνει έναν πρώιμο εθνικισμό ως υποκατάστατο των παραδοσιακών θρησκευτικών πεποιθήσεων που απαρνείται. Πρόκειται για τη γέννηση μιας εγκόσμιας θρησκείας, η οποία θα χρειαστεί μερικούς αιώνες για να διαδοθεί.

Ο «Ηγεμόνας» θα αποτελέσει ακόμα αναγγελία θανάτου του φεουδαλικού συστήματος, όχι μόνο γιατί το έργο διέπεται από ένα απόλυτα κοσμικό πνεύμα και εκφράζεται εχθρικά προς την ηγεσία της Καθολικής Εκκλησίας, αλλά γιατί αποδίδει στους μελλοντικούς βασιλείς τις συγκεντρωτικές εξουσίες της απόλυτης μοναρχίας. Ο «Ηγεμόνας» του Μακιαβέλλι εκπροσωπεί το σύνολο της επικράτειάς του και συνενώνει γλωσσικά και πολιτισμικά τους υπηκόους του χωρίς άλλη δέσμευση από την αποτελεσματικότητα στη διαχείριση της εξουσίας. Η άσκηση της ισχύος, ώστε να είναι δυνατή η λειτουργία ενός αυτεξούσιου έθνους-κράτους, βρίσκεται στο επίκεντρο του «Ηγεμόνα».

Ο Μακιαβέλλι πρωτοεμφανίστηκε στα κοινά της Φλωρεντίας σε ηλικία 25 ετών, το 1494, μετά την αποπομπή της οικογένειας των Μεδίκων από την εξουσία. Τη χρονιά εκείνη ο Κάρολος VIII της Γαλλίας εγκαινίασε μια περίοδο συγκρούσεων ανάμεσα στην ισχυρή χώρα του, και τις Ισπανία και Αυστρία, για την κατοχή της Ιταλίας. Η Φλωρεντία με τη στρατηγική της σημασία στην ιταλική χερσόνησο έγινε πιόνι ανάμεσα στον πάπα, τον αυτοκράτορα των Αψβούργων και τον Γάλλο βασιλιά. Οπως και ο φανατικός μοναχός Τζιρόλαμο Σαβοναρόλα, ο Μακιαβέλλι θεώρησε τη γαλλική εισβολή σημαδιακή. Ο πρώτος σαν τιμωρία του Θεού για τις αμαρτίες λαού και κλήρου, ο δεύτερος ως φυσική συνέπεια της διαφθοράς πολιτεύματος και πολιτών.

Ο Σαβοναρόλα είχε καεί στην πυρά όταν ο Μακιαβέλλι ανέλαβε το κρατικό του αξίωμα το 1498. Ως γραμματέας των Δέκα διαχειριζόταν την ευθύνη για τις διπλωματικές και στρατιωτικές υποθέσεις της Δημοκρατίας. Ο ίδιος είχε ήδη εκτεθεί στον πολιτικοποιημένο ανθρωπισμό της Αναγέννησης, γνώριζε καλά τους Λατίνους κλασικούς, αλλά και τον Αριστοτέλη από λατινική μετάφραση. Ο Πλούταρχος και ο Πολύβιος επηρέασαν επίσης σημαντικά την πολιτική του σκέψη.

Σχολείο

Μακιαβέλλι, ένας σύγχρονος στοχαστής (ΙΙ)

Του Θάνου Βερέμη*

Οι διπλωματικές αποστολές του Μακιαβέλλι, σε ξένες αυλές και ανακτοβούλια προσέφεραν στον διανοητή της πολιτικής πράξης πλούσιο υλικό για το κατοπινό του έργο. Στη Ρώμη γνώρισε τον Καίσαρα Βοργία, νόθο γιο του διαβόητου πάπα Αλέξανδρου VI. Μολονότι ήξερε το πλούσιο μητρώο των εγκλημάτων του -μεταξύ των θυμάτων του υπήρξε ο μεγαλύτερος αδελφός του και ο γαμπρός του- ο Μακιαβέλλι τον χρησιμοποίησε ως ένα από τα πρότυπα που συνιστούν τον τέλειο ηγεμόνα. Του καταμαρτυρούσε μόνον ότι μετά τον θάνατο του πατέρα του επέτρεψε την άνοδο στον παπικό θρόνο του Ιούλιου ΙΙ, αν και αυτός υπήρξε εχθρός της οικογένειας των Βοργία.

Η ήττα όμως της φλωρεντινής πολιτοφυλακής που ήταν δικό του έργο, το 1512 στη μάχη του Πράτο από συνασπισμό εχθρών, οδήγησε στην πτώση της Φλωρεντινής Δημοκρατίας και την επιστροφή των Μεδίκων στην εξουσία. Η φυλάκιση του Μακιαβέλλι και μετά ο εκτοπισμός του, σήμαναν το τέλος της πολιτικής του σταδιοδρομίας και την αρχή της συγγραφικής του δραστηριότητας.

Το 1513 τελείωσε τον Ηγεμόνα και τον αφιέρωσε με υστεροβουλία στον Λαυρέντιο Μέδικο. Το 1520 ο καρδινάλιος Ιούλιος Μέδικος, ο οποίος έγινε ο πάπας Κλήμης Ζ΄ το 1523, ανέθεσε στον Μακιαβέλλι τη συγγραφή μιας ιστορίας της Φλωρεντίας. Το έργο ολοκληρώθηκε το 1525, αλλά ο συγγραφέας του δεν ξαναγύρισε ποτέ στην ενεργό πολιτική. Οι Λόγοι επί της πρώτης δεκάδος του Τίτου Λιβίου, έργο που ολοκληρώθηκε το 1517, υπήρξε ίσως το πιο σημαντικό θεωρητικό του πόνημα.

Ο Μακιαβέλλι δεν είναι πολιτικός φιλόσοφος ανάλογος των αρχαίων ή και μεσαιωνικών του προκατόχων. Υπήρξε ένας πρακτικός της πολιτικής, ο οποίος διέθετε έναν πρωτοφανή ρεαλισμό στην πολιτική του ανάλυση. Τον απασχολεί ιδιαίτερα η σχέση σκοπών και μέσων στην πολιτική και θεωρεί ότι η βία είναι αναπόσπαστο μέρος της εξουσίας. Εργο του αποτελεσματικού ηγεμόνα είναι η οικονομική διαχείριση της βίας, ώστε να πετυχαίνει τους σκοπούς του χωρίς να γίνεται αναγκαστικά μισητός.

Η συγκρότηση πολιτικής κοινότητας υπήρξε το άλλο μεγάλο ζήτημα που τον απασχολούσε. Την παρακμή της ιδιαίτερης πατρίδας του αποδίδει στη διαφθορά και την ιδιοτέλεια των αρχόντων. Η απουσία πνεύματος ευθύνης από τους συγχρόνους του τον κάνει νοσταλγό της συλλογικής αρετής των αρχαίων. Η επιλογή του ωστόσο της ατομικής πρωτοβουλίας και αυτονόμησης του ηγέτη από παραδοσιακές ηθικές δεσμεύσεις, τον διαχωρίζουν από τους αρχαίους και τον τοποθετούν στη σύγχρονη εποχή. Αν πρέπει να αποφασίσουμε σε ποια συντροφιά διανοητών ανήκει, πιστεύουμε ότι ο Hobbes, o Burke, o Rousseau και οι ρεαλιστές του εικοστού αιώνα, θα του ταίριαζαν καλύτερα. Οι οπαδοί του διαφωτισμού, οι οποίοι εμπιστεύονται τον λογικοκρατούμενο άνθρωπο, ανήκουν σε άλλο στρατόπεδο σκέψης.

Η εχθρική του στάση προς την Εκκλησία («Οσο πλησιέστερα βρίσκονται οι άνθρωποι στην Εκκλησία της Ρώμης τόσο πιο άθρησκοι γίνονται») εξασφάλισαν στον «Ηγεμόνα» περίοπτη θέση στο παπικό index των απαγορευμένων αναγνωσμάτων και η προτροπή του προς τον ηγεμόνα να μην αισθάνεται δέσμιος της ηθικής που ρυθμίζει τις σχέσεις των κανονικών ανθρώπων, έκαναν το όνομά του συνώνυμο με τον κυνισμό. Αν όμως η ανάγνωση του «Ηγεμόνα» γίνει σε συνδυασμό με τους Λόγους… του Τίτου Λιβίου, τότε θα διαπιστώσει κανείς ότι ο Μακιαβέλλι πίστευε στην περιορισμένη διακυβέρνηση, το κράτος δικαίου και την ελευθερία. Η μέριμνά του για την κατάρτιση λειτουργικών συνταγμάτων, σκοπό είχε να συμπληρώσει τις ατέλειες της ανθρώπινης φύσης. Ετσι, ο μεγάλος Φλωρεντινός προσφέρεται για πολλές αναγνώσεις.

Η αντίληψη όμως που τον διακρίνει από τους προκατόχους του είναι ότι το κράτος αποτελεί φυσικό μόρφωμα. Κάθε κράτος είναι προϊόν της σύνθεσης και της σύγκρουσης φυσικών δυνάμεων. Αν ο ηγεμόνας δεν ερμηνεύσει τις δυνάμεις αυτές κινδυνεύει να ανατραπεί από τον οξύ ανταγωνισμό, ο οποίος παρακολουθεί κάθε εξουσία. Το κύριο ενδιαφέρον του Μακιαβέλλι είναι για τις συγκρούσεις γύρω από την κατάκτηση και τη νομή της αρχής, αλλά χωρίς απόπειρα οικονομικής ερμηνείας της πάλης για την κρατική εξουσία. Ο Μακιαβέλλι ανήκει στην παράδοση του υλισμού και ασχολείται αποκλειστικά με εγκόσμια προβλήματα. Αντίθετα όμως από τον Μαρξ, θεωρεί την επιδίωξη της ισχύος ως μέρος της ψυχολογίας και του χαρακτήρα των πολιτικών και όχι ως προϊόν κοινωνικών αντιθέσεων. Υπάρχει ακόμα στο έργο του και ο παράγων της απροσδιοριστίας με τη μορφή της «τύχης» που κάνει αστάθμητη την έκβαση κάθε πολιτικού αγώνα.

Η τελική επιδίωξη και το βραβείο για τις συγκρούσεις και τις παρελκύσεις των ηγεμόνων είναι η κυριαρχία -αυτό δηλαδή που διακυβεύεται στις αδύνατες κρατικές οντότητες της Ιταλίας του Μακιαβέλλι. Η σημασία της κυριαρχίας είναι το πιο σύγχρονο στοιχείο στη σκέψη του Φλωρεντίνου και αποτελεί ένα ακόμα διακριτικό ορόσημο ανάμεσα στην αρχαία και τη σύγχρονη πολιτική θεωρία.

* Ο κ. Θάνος Βερέμης είναι ομότιμος καθηγητής του Πανεπιστημίου Αθηνών.

Σχολείο

Γυρίζουν την πλάτη στις θρησκείες

Το Κίνημα του Πάλικοτ στην Πολωνία είναι ακόμη ένα κόμμα που πολεμάει τα θρησκευτικά ταμπού

ΕΠΙΜΕΛΕΙΑ ΠΕΡΙΚΛΗΣ ΔΗΜΗΤΡΟΛΟΠΟΥΛΟΣ, ΤΑ ΝΕΑ 12.10.11

Ασφαλώς δεν είναι τυχαίο ότι ανθούν σε χώρες όπου η θρησκεία έχει ισχυρή παρουσία στους θεσμούς και την κοινωνία. Γεγονός είναι, πάντως, ότι τα αντιθρησκευτικά κινήματα αυξάνονται και πληθύνονται, ενώ σε πολλές περιπτώσεις αποκτούν και πολιτική έκφραση. Το τελευταίο παράδειγμα είναι το Κίνημα του Πάλικοτ στην καθολική Πολωνία. Στις βουλευτικές εκλογές που πραγματοποιήθηκαν την περασμένη Κυριακή, το κόμμα του Γιάνους Πάλικοτ αναδείχθηκε η τρίτη πολιτική δύναμη. Ηταν μάλλον μια απρόσμενη επιτυχία για κάποιον που σπούδασε Φιλοσοφία, στη συνέχεια δραστηριοποιήθηκε στον κλάδο της βότκας κι έπειτα έγινε πολιτικός, για να τραβήξει την προσοχή της κοινής γνώμης το 2007 όταν εμφανίστηκε σε συνέντευξη Τύπου με ένα όπλο στο ένα χέρι κι έναν δονητή στο άλλο ώστε να καταγγείλει μια υπόθεση σεξουαλικής κακοποίησης με πρωταγωνιστές δύο αστυνομικούς. Από τότε εμφανίζεται σταθερά συνεπής στις απόψεις του. Ο Γιάνους Πάλικοτ έχει αγωνιστεί για τη νομική κατοχύρωση των ομοφυλόφιλων ζευγαριών, τη νομιμοποίηση της άμβλωσης, την κατάργηση της διδασκαλίας των θρησκευτικών στα σχολεία. «Υπάρχει μια κουλτούρα αλλαγής που ενισχύεται συνεχώς στην Πολωνία χάρη στο γεγονός ότι εκατομμύρια Πολωνοί εργάζονται στις χώρες της Ευρωπαϊκής Ενωσης και πολλές χιλιάδες ακόμη σπουδάζουν στο εξωτερικό», δήλωσε ο Γιάνους Πάλικοτ στους «Νιου Γιορκ Τάιμς».

ΠΑΓΚΟΣΜΙΟ ΣΥΝΕΔΡΙΟ. Ο κοινωνικός φιλελευθερισμός του Κινήματος του Πάλικοτ δεν είναι άγνωστος στον υπόλοιπο κόσμο. Τον περασμένο Αύγουστο, το Οσλο φιλοξένησε το Παγκόσμιο Ανθρωπιστικό Συνέδριο. Εκπρόσωποι από την Ινδία, την Ουγκάντα, τη Νιγηρία, την Αργεντινή ή τη Βραζιλία – όλες τους χώρες με ισχυρή Εκκλησία – υπογράμμισαν ότι το κοινό τους αυξάνεται διαρκώς. Οπως οι σύντροφοί τους στην Ευρώπη ή τη Βόρεια Αμερική, έτσι κι αυτοί υποστηρίζουν ότι η ηθική υπάρχει στην ανθρώπινη φύση και δεν χρειάζονται κάποια πατρική φιγούρα και η απειλή μιας τιμωρίας στη μετά θάνατον ζωή για να ακολουθεί κανείς τις επιταγές της. «Υπάρχουν περισσότερες αθεϊστικές οργανώσεις στον κόσμο από ποτέ άλλοτε», σημειώνει η Σόνια Εγκεριξ, σχολική επιθεωρήτρια από το Βέλγιο και πρόεδρος της Διεθνούς Ανθρωπιστικής και Ηθικής Ενωσης. Ενας αμερικανός σύνεδρος, ο οποίος υπηρετεί στον αμερικανικό στρατό, έκανε λόγο για «κύμα κατά της θρησκείας» από τις νεότερες γενιές στη χώρα του. Σύμφωνα με το πρακτορείο Ρόιτερ, ο ισχυρισμός αυτός επιβεβαιώνεται από σχετικές έρευνες. Στη Βρετανία, εξάλλου, καταγράφεται κατακόρυφη αύξηση στις μη θρησκευτικές ονοματοδοσίες για τα νεογέννητα, στους πολιτικούς γάμους και στις πολιτικές κηδείες. Στην καθολική Ιρλανδία, το πρώτο κίνημα του είδους δημιουργήθηκε τον περασμένο Αύγουστο. Και είναι βέβαιο ότι θα μακροημερεύσει: σύμφωνα με σχετικές έρευνες, οι άθεοι και οι αγνωστικιστές είναι η μεγαλύτερη ομάδα στη χώρα μετά τους καθολικούς.

ΠΟΛΙΤΙΚΗ ΣΤΡΟΦΗ. Από το εκλογικό αποτέλεσμα στην Πολωνία και τις πολύ καλές επιδόσεις του Κινήματος του Πάλικοτ, οι πολιτικοί αναλυτές καταλήγουν στο συμπέρασμα ότι η χώρα αφήνει οριστικά πίσω της την περίοδο των υπερσυντηρητικών αδελφών Κατσίνσκι. Η προεκλογική εκστρατεία του πολιτικού, που έχει στο ενεργητικό του μια διπλωματική εργασία με θέμα τον Ιμάνουελ Καντ, άγγιξε μεγάλα τμήματα των νέων ψηφοφόρων, κυρίως στα αστικά κέντρα. «Αυτό είναι το πρώτο κόμμα που αντιμετώπισε σοβαρά τα προβλήματα της γκέι κοινότητας», δηλώνει στους «Νιου Γιορκ Τάιμς» ο Χούμπερτ Κοσζέλα, ένας 20χρονος φοιτητής. Εχοντας αφήσει πίσω του το σόου με το όπλο και τον δονητή που του κόλλησε τη στάμπα του γραφικού, ο Γιάνους Πάλικοτ εγκαλείται πλέον μόνο για το γεγονός ότι ηγείται ενός κόμματος που φέρει το όνομά του. Ο ίδιος, πάντως, υπόσχεται ότι έως το τέλος του χρόνου το κόμμα του θα έχει αποκτήσει νέο όνομα.

clip_image002[151]

  1. 25/02/2016 στο 4:00 ΠΜ

    Reblogged στις Manolis.

  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: