Αρχική > πολιτισμός > Περί ηθικής και συναισθηματισμού

Περί ηθικής και συναισθηματισμού

Του Νίκου Τσούλια

clip_image002

Επιχειρώντας να προσεγγίσουμε στοιχειωδώς τα διάφορα ακραία “εγκληματολογικά” φαινόμενα, αδυνατούμε να δώσουμε κάποια λογική ή λογικοφανή εξήγηση και συνήθως καταφεύγουμε είτε σε χαοτικά ερμηνευτικά σχήματα του τύπου «άβυσσος η ψυχή του ανθρώπου» είτε σε εύκολους αφορισμούς περί ζωώδους ιδιότητας του συγκεκριμένου εγκληματία είτε σε μεταφυσικές ομιχλώδεις θεωρήσεις. Και πράγματι κάποια τέτοια προσφυγή φαίνεται αναπόφευκτη όταν κάποιος προσπαθεί να εκλογικεύσει την πορεία και τη συμπεριφορά π.χ. ενός πατροκτόνου ή ενός παιδοκτόνου. Να εκλογικεύσει, δηλαδή, κάτι που η λογική το απορρίπτει εξ ορισμού ή να διαμορφώσει ένα κλιμακωτό σχήμα, όπου οι αναβαθμίδες του θα συνδέουν το στέρεο έδαφος της κοινής αντίληψης με το απόλυτο κενό της πλήρους απο-ανθρωποποίησης.

Πέραν όμως αυτών των καθόλα ασυμβίβαστων πραγμάτων (γεγονότων και ερμηνειών) η θέση μας γίνεται ακόμα πιο δύσκολη γιατί η προφανώς εύκολη θεωρητική καθαρότητα ταλαντεύεται εκ της ίδιας της τραγικότητας της πράξης. Γιατί, ποιος μπορεί να ισχυριστεί ότι η δική του ηθική καθαρότητα είναι δυνατόν να αντισταθμίσει π.χ. την άμετρη αγάπη του παιδιού (πατροκτόνου) προς τον πατέρα του; Άλλωστε, η στάση του παρατηρητή διαμορφώνεται, σχεδόν αποκλειστικά, από την περιχαράκωση του δικού του χώρου, ώστε να μη συμβεί ποτέ το κακό στην προσωπική του σφαίρα και δεν ενέχει στοιχεία ουσιαστικής κατανόησης του συμβάντος ή αλληλεγγύης προς το δράμα του άλλου.

Παρόλα αυτά, μπορούμε να επιχειρήσουμε κάποια ανάλυση με σκοπό να φωτίσουμε αθέατες όψεις των μεγάλων παθών – με την αμφίσημη έννοια του όρου – του ανθρώπου.
Πρώτη παρατήρηση. Οι άνθρωποι στη συντριπτική τους πλειοψηφία είναι συναισθηματικά ανώριμοι. Ενώ στη νοητική μας κατάσταση γίνεται συγκροτημένη προσπάθεια εκλογίκευσης του κόσμου και του εαυτού μας μέσα από τις παρεμβάσεις των κοινωνικοποιητικών θεσμών (οικογένεια, σχολείο κλπ), στη συναισθηματική μας συνιστώσα επικρατεί το τυχαίο και το σπασμωδικό. Θεωρούμε, δηλαδή, πως ο ψυχισμός και ο συναισθηματισμός του ατόμου είναι αυτοφυή στοιχεία της ανθρώπινης οντότητας, που ευδοκιμούν ανεμπόδιστα και επιταχυντικά προϊόντος του ηλικιακού μας χρόνου. Θέλουμε να ξεχνούμε πως όλα τα σχηματικά (της δικής μας επινόησης και όχι της αυθυπαρξίας μας) μέρη του εαυτού μας και ιδιαίτερα όσα συνδέονται και συνάπτονται με τις άπειρε πτυχές των ευαισθησιών μας δεν είναι γονιδιακές ή βιολογικές εκδηλώσεις αλλά πεδίο ανάδειξης του κοινωνικού μας ρόλου και του ανθρωπιστικού εποικοδομήματός μας.

Ας δούμε λίγο το μικρο – περιβάλλον της οικογένειας και του σχολείου, όπου ο άνθρωπος διαμορφώνει με έντονο βιωματικό τρόπο το ξεδίπλωμα του σύμπαντος κόσμου και την ανάδυση της δικής του προσωπικότητας. Η αγάπη και η φιλία προς τα παιδιά ως διαρκείς εκφράσεις του αυθεντικού μας ειδώλου απουσιάζουν και μορφοποιούνται σε έκτακτες περιπτώσεις. Θεωρούμε, μάλιστα, υποκριτικά και προσχηματικά πως αυτά τα συναισθήματα είναι αυτονόητα και δεδομένα και συνδέονται με τη φύση των ιδιοτήτων μας του γονέα ή του δασκάλου κατά τρόπο απόλυτο και κυρίαρχο. Προς την ίδια κατεύθυνση λειτουργεί και η αντίθετη άποψη, που δρα ενδόμυχα και υπόγεια στις διαπροσωπικές μας σχέσεις. Μια άποψη που ισχυρίζεται πως ο κόσμος είναι σκληρός και πως το παιδί πρέπει να θωρακισθεί και να καλυφθούν τα ευάλωτα σημεία του, εννοώντας ως τέτοια τις ευαισθησίες, το συναισθηματισμό, τη φιλία, την αλληλεγγύη. Αλλά όσο και αν φαίνεται λογικοφανές, είναι πλήρως ανεδαφικό και επικίνδυνο. Γιατί ο άνθρωπος δεν μπορεί να νοηθεί μόνο ως ένα νοήμον ον ή ως μια τεχνοκρατική σύλληψη της σύγχρονης κοινωνίας. Έχει απόλυτη ανάγκη να αγαπήσει, να αγαπηθεί, να ερωτευτεί, να συμπονέσει, να συνδράμει, να εξομολογηθεί, να απολογηθεί. Ξέρει ότι μόνο μέσα από τέτοιες «διαδρομές» θα ολοκληρώσει το είναι του και θα βιώσει το νόημα της ζωής.

Δεύτερη παρατήρηση. Η συναισθηματική μας λειτουργία επικυριαρχείται από την ερωτική διάθεση. Οι περισσότερες φαντασιώσεις και παραμυθίες του ανθρώπου είναι σεξουαλικές. Οι σχέσεις των δύο φύλων, σχέσεις που συγκροτούν και επηρεάζουν σχεδόν όλες τις όψεις και του δημόσιου βίου και της προσωπικής μας ζωής, είναι διαποτισμένες από ερωτικότητα. Η εξισορρόπηση του κόσμου των επιθυμιών με τη βιωμένη πραγματικότητα «διέρχεται» μέσα από τη δυναμική των αισθημάτων. Παρ’ όλα αυτά αρνούμαστε να συζητήσουμε τη σεξουαλική μας διάσταση υποκρινόμενοι πίσω από μια βικτωριανού τύπου ηθική. Δεν είναι καθόλου τυχαίο άλλωστε το γεγονός ότι η πρωτεύουσα σημασία της λέξης «ανήθικος» δεν είναι συνδεδεμένη με την εγκληματικότητα εν γένει αλλά με την ερωτική …παρεκτροπή. Προς επίρρωση αυτής της αναντιστοιχίας μεταξύ του διάχυτου συναισθηματισμού και ερωτισμού αφενός και του συντηρητικού ηθικού κώδικα αφετέρου, μπορούμε να δούμε την ταυτόχρονη και άκρως αντιφατική συνύπαρξη της γενικευμένης παραβίασης αυτού του κώδικα και των πολυσύνθετων ερωτογόνων κόμπλεξ. Κάπως έτσι η ζωή μας παλινδρομεί ανάμεσα στο δέον και στο πράττειν χωρίς ουσία, χωρίς πυξίδα, χωρίς νόημα. Νιώθουμε ότι η ύπαρξή μας κυλάει σε ατέλειωτους a priori ετεροπροσδιορισμούς χωρίς να διεκδικούμε τη θέση του υποκειμένου σ’ ό,τι μας αφορά και μας εμπεριέχει.

Τρίτη παρατήρηση. Η συγκρότηση της ηθικής δεν γίνεται σε στέρεα βάση. Δεν είναι τυχαίο που οι κύριες όψεις της δεν έχουν αυθύπαρκτη θεώρηση, αλλά ετεροκαθορίζονται με βάση κάποια αλλότρια και εκβιαστικά στοιχεία. Έτσι οι μεν θρησκείες συνδέουν εν πολλοίς την ηθική στάση με τη διασφάλιση ή την απώλεια κάποιου μεταφυσικού παραδείσου, οι δε θεσμικές – κανονιστικές λειτουργίες στηρίζονται εξ ολοκλήρου στην στρατηγική της τιμωρίας. Είναι ηλίου φαεινότερον ότι ο σεβασμός προς την ανθρώπινη ζωή δεν είναι καθόλου δεδομένος και αυτό φυσικά δεν εκφράζεται μόνο στις ακραίες παραβατικές συμπεριφορές αλλά και στην καθημερινή μας λειτουργία. Η ανάπτυξη της ηθικής στηρίχθηκε στην έννοια του φόβου και στην επιβολή ποινής, στοιχεία που δεν αναδεικνύουν την αυταξία της, τη σχέση της με την ανθρώπινη φύση, τον καταλυτικό της ρόλο στη δόμηση των κοινωνιών. Γι’ αυτό η ηθική δε σχετίζεται με την ουσία και την αυθεντικότητα του «είναι» μας και έτσι έχουμε μια «εξωτερική» σχέση κανονιστικού τύπου με αυτή, όπου περισσεύουν τα προσχήματα και κυρίως η υποκρισία.

Η ανθρώπινη ιδιότητα δεν είναι αποτέλεσμα μόνο κάποιου βιολογικού ντετερμινισμού ή μιας αυτόματης κοινωνικοποιητικής διαδικασίας. Η αγριότητα που δείχνει ο άνθρωπος δεν είναι απόρροια κάποιας μεταφυσικής – δαιμονικής δράσης. Ζούμε σε έναν κόσμο που οι αξίες του έχουν πέραση στα θεωρητικά – διακηρυκτικά πεδία, ενώ ο ίδιος διατρέχεται από τις αντιλήψεις του ανταγωνισμού, της εκμετάλλευσης και της χειραγώγησης.

Η εγκληματική στάση και συμπεριφορά είναι φυσική συνέπεια της «αυτοκρατορίας του κακού» αυτών των αντιλήψεων. Γι’ αυτό και η αντιμετώπιση του όποιου εγκλήματος δεν γίνεται (και ποτέ στην ιστορία δεν έγινε ανεξάρτητα από την αυστηρότητα των αντίστοιχων νομοθεσιών) με το κυνήγι των εγκληματιών. Είναι πολύ πέρα απ’ αυτούς. Αφορά τη λειτουργία και την ψυχή ολόκληρου του πολιτισμού μας.

Ταυτόχρονα ο άνθρωπος της σύγχρονης εποχής, ο Homo consumens, έχει αλλοιώσει την έννοια του χρήσιμου, όπως πολύ ορθά επέμενε ο Ε. Φρομ. Έχει την αίσθηση ότι όλα είναι προς χρήση, προς κατανάλωση για δική του χάρη. Και δεν «καταναλώνει» μόνο τα υλικά αγαθά των σαφώς προσδιορισμένων αναγκών του αλλά και κάθε έκφραση του Κόσμου, κάθε είδους διανθρώπινη σχέση, κάθε ον. Οι ακραίες παραβατικές συμπεριφορές συνάπτονται με τα άμετρα πάθη. Αν «το λυχνάρι της ψυχής, είναι το μυαλό» (Μπράουν), πόσο μπορούν να εκλογικευθούν τα πάθη της ψυχής σε έναν κόσμο παράλογο και απαξιωτικό για την ανθρώπινη ιδιότητα; Αν πηγή της ηθικότητάς μας είναι τα κανονιστικά πλαίσια και όχι η δικαιοσύνη στους κόλπους της κοινωνίας, ποιος μπορεί να εξευγενίσει τις κυρίαρχες θεωρήσεις του χρησιμοθηρικού πολιτισμού μας; Αν δεν κατανοήσουμε και προπάντων δεν συνειδητοποιήσουμε τις ρίζες και το υπόστρωμα της εγκληματικότητας, μπορούμε να προσεγγίσουμε τα άπειρα μεγέθη της βαρβαρότητας που προσδιορίζουν για παράδειγμα την πατροκτονία ή την παιδοκτονία;

clip_image002[5]

Κατηγορίες:πολιτισμός Ετικέτες:
  1. Δεν υπάρχουν σχόλια.
  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: