Αρχική > νέες τεχνολογίες > Τεχνολογία: Πορεία προς τα πού;

Τεχνολογία: Πορεία προς τα πού;

Του Νίκου Τσούλια

[Δημοσιεύτηκε για πρώτη φορά στο
περιοδικό: Οικολογία, Μάρτιος 1993]

clip_image002

Αναμφισβήτητα η τεχνολογία αποτελεί τον «ενδιάμεσο κρίκο» στις σχέσεις φύσης και κοινωνίας, και μάλιστα καθορίζει εν πολλοίς το βαθμό παρέμβασης του ανθρώπου στο φυσικό περιβάλλον, ανάλογα με τη φάση της ιστορικής μας εξέλιξης. Από πουθενά δεν προκύπτει οικολογική ουδετερότητα της τεχνολογίας. Αντίθετα, αυτή αποτελεί το πεδίο αντιπαράθεσης φιλοσοφικών ρευμάτων, ιδεολογικών κοσμοθεωριών και πολιτικών αντιλήψεων, καθότι ο πολιτισμός μας, προϊόντος του χρόνου, αποκλίνει όλο και πιο πολύ προς τις μετασχηματισμένες δομές της ύλης. Ακόμα είναι δεδομένο ότι τι τεχνολογικό οικοδόμημα, με την αντίστοιχη οικονομική του βάση έκρινε, μάλλον καθοριστικά, το τελικό εκβάν στη μεταπολεμική αντιπαράθεση των «δύο κόσμων». Έτσι ο καπιταλιστικός τρόπος παραγωγής ανανεώνεται μέσα από τις νέες τεχνολογίες και φαίνεται να καρπώνεται, αλλά και να εκφράζει το στίγμα του «τρίτου κύματος».

Καθετί «νέο», άμα τη εμφανίσει του στο φως του ήλιου, προκαλεί ένα ευρύ φάσμα συζήτησης, που επεκτείνεται, από τη δαιμονολογία και τους επακόλουθους αφορισμούς, έως τις επαναστατικές νότες και τις αναπόφευκτες περισσές ελπίδες. Από αυτή την άποψη είναι σαφής και η ηθική πλευρά της τεχνολογίας, αφού πάντοτε εμπεριέχει και καταστροφικές και απελευθερωτικές ταυτόχρονα δυνάμεις, και η οποιαδήποτε a priori προσέγγιση δεν μπορεί να δώσει πειστικές απαντήσεις ως προς το αποτέλεσμα.

Θα πρέπει να λάβουμε υπόψη ότι η γνώση και η τεχνολογία έχουν αυτοπολλαπλασιαστικές ικανότητες, άρα δεν τίθεται ούτε καν θεωρητικά θέμα ανακοπής της επιταχυνόμενης συσσώρευσή τους. Όλα τα στοιχεία ανάλυσης της παγκόσμιας πραγματικότητας συγκλίνουν στο συμπέρασμα ότι ζούμε στο μεταίχμιο καθοριστικών τεχνολογικών αλλαγών – αφού ο μετασχηματισμός της ύλης και ιδίως της έμβιας έχει προχωρήσει πολύ πιο πέρα από τις δυνατότητες κατανόησής του -, οι οποίες θα προκαλέσουν εκτεταμένες συγκρούσεις και έντονες ανακατανομές στα κλασικά γεωστρατηγικά συμφέροντα εθνών ή αναπτυξιακών ενοτήτων, όπως τα έχουμε γνωρίσει μέχρι σήμερα. Δηλαδή οι οικολογικές προεκτάσεις των νέων τεχνολογιών δε θα είναι μόνο πρωτογενείς, αλλά κυρίως δευτερογενείς, φυσικό επακόλουθο των οικονομιών και κοινωνικών ανακατατάξεων της νέας τεχνολογικής επανάστασης.

Οι οργανωμένες δυνάμεις που εμπλέκονται στη διαμόρφωση της ροής των πραγμάτων, ενώ εμφανίζονται πρόθυμες στις θεωρητικές συζητήσεις για τα παγκόσμια προβλήματα, ουσιαστικά διατάσσονται έτσι ώστε να ενσωματώσουν τις εξελίξεις πριν ακόμα «πάρουν χαμπάρι» την πορεία των γεγονότων όσοι μονίμως ετεροπροσδιορίζονται. Και φυσικά δεν αναφέρομαι στον «πολύ κόσμο», για τον οποίο οι νέες τεχνολογίες «πέφτουν από τον ουρανό», αλλά σε εκείνες τις κοινωνικές δυνάμεις που έχουν ως κύριο μέλημά τους τις ανθρώπινες αξίες και το φαινόμενο της ζωής στη συνολική έκφρασή του. Το όνειρο του «νέου κόσμου» που εξέθρεψε η Βιομηχανική Επανάσταση ξεθώριασε γιατί η φυσική του προέκταση ήταν τελικά ένας εφιάλτης.

Αν παρακάμψουμε τις γεωγραφικές και περιβαλλοντικές αλλαγές που αυτή επέφερε στον παγκόσμιο χάρτη και εστιάσουμε το ενδιαφέρον μας στο χώρο της εργασίας και των παραγωγικών σχέσεων, θα μπορούσαμε, επισημαίνοντας την αλματώδη αστικοποίηση, τις επαγγελματικές μετατοπίσεις, την άνιση ανάπτυξη, την καθολική αλλοτρίωση του ανθρώπου και την υπερβολική αύξηση του δευτερογενούς τομέα παραγωγής, να σκιαγραφήσουμε, αδρά έστω, το προσωπείο των αλλαγών. Τώρα η νέα τεχνολογική επανάσταση – σημειωτέον ότι δεν κουβαλάει μαζί της, ευτυχώς, κάποιο άλλο όνειρο – δε θα επηρεάσει, όπως πρόχειρα αποφαίνονται μερικοί, τον τριτογενή τομέα παραγωγής ή ορισμένες μόνο χώρες, αλλά το σύνολο της οικονομικής σφαίρας, της κοινωνικής δυναμικής και της ανθρώπινης παρουσίας. Η έννοια του «παγκόσμιου χωριού» προέρχεται από μα τέτοια θεώρηση και δεν είναι καθόλου υπερβολική. Επιπλέον, το «κύμα» της Τεχνολογικής Επανάστασης έρχεται κριτικά και αναθεωρητικά ως προς τα δύο προηγηθέντα «κύματα» της Αγροτικής και Βιομηχανικής Επανάστασης, και από αυτή την άποψη οι εξελίξεις θα είναι ακόμα πιο δραματικές· αρκεί να αναλογιστούμε τους αναπροσδιορισμούς που επιφέρουν στις ημέρες μας η πτώση του «Δεύτερο Κόσμου», με υποπολλαπλάσια μεγέθη σε όλους τους δείκτες της ιστοριογραφίας, για να πάρουμε μια γεύση των επικείμενων εξελίξεων.

Καθετί που παράγεται από τα δημιουργήματα της φύσης (και από τον άνθρωπο) είναι φυσικό, άρα δεν πρέπει να ανησυχούμε, ισχυρίζονται μερικοί θεωρητικοί που περιέργως προέρχονται και από τους ασαφείς χώρους της μεταφυσικής αντίληψης και από τα αυστηρά προσδιορισμένα πεδία του ιστορικού ντετερμινισμού. Από την άλλη πλευρά εμφανίζονται οι μονίμως δαιμονολογούντες, οι οποίοι συγχέουν τις όποιες ενοράσεις τους με τις επιδερμικές αναλύσεις τους. Πρόκειται για τις δύο όψεις του ίδιου νομίσματος με γραφικό και ιδεοληπτικό αντίτιμο, γι’ αυτό και δεν παρουσιάζουν κανένα ενδιαφέρον.

Δεν μπορούμε να αγνοήσουμε όμως τα εξής κλασικά ερωτήματα:
α) Είναι η τελεονομία της τεχνολογίας συμβατή με την αντίστοιχη του ανθρώπου ή βρίσκεται σε πορεία αυτονόμησης;
β) Οι κλασικές ιδεολογίες, συζητώντας σε επιμέρους θέματα (ταξικός ή διαταξικός χαρακτήρας των νέων τεχνολογιών, οικονομική του όψη κλπ), θα κριθούν τελικά ανεπαρκείς, αφού αδυνατούν να δουν την αιχμή του δόρατος των εξελίξεων;
γ) Οι αξίες της εντόνως τεχνικοποιημένης κοινωνίας πόσο θα εκφράζουν την ανθρώπινη κατάσταση;
δ) Οι οικολογικοί προσδιορισμοί θα παραμείνουν γενικόλογοι, αφού οι τεχνολογικές δομές θα είναι όλο και πιο «άγνωστες» στη φύση, ή θα σηκώσουν το βάρος της προαναγγελίας των νέων εποχών;

Πάντως η οπισθοδρόμηση της κοινωνίας δεν προκαλείται από τις προκλήσεις του μέλλοντος, αλλά από ιστορικές καθυστερήσεις, κάτι που εμφανίζεται και αυτή την περίοδο στην Ευρώπη. Αντίθετα, η ανθρώπινη σκέψη προσεγγίζει τη σφαίρα της ηθικής όταν ενασχολείται με τις υπερβατικές φάσεις της εξέλιξής μας που προάγουν τις πιο εξευγενισμένες «συμπεριφορές» της κοινωνίας.

image

  1. Δεν υπάρχουν σχόλια.
  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: