Αρχική > αποδελτιώσεις > Το τέλος της βεβαιότητας

Το τέλος της βεβαιότητας

imagePrigogine, I. (2003), Το τέλος της βεβαιότητας,
Αθήνα: Κάτοπτρο, σ.

[Οι αποδελτιώσεις δεν αντικαθιστούν το διάβασμα των βιβλίων, αντίθετα το κεντρίζουν. Προσφέρονται ως πρόταση μελέτης του σχετικού βιβλίου και για διευκόλυνση στη δική σας αποδελτίωση. Ο χρόνος γι’ αυτούς που διαβάζουν έχει … άλλη αξία.
Θεωρώ πως κάθε διάβασμα βιβλίου απαιτεί κορφολόγημα του κειμένου για καλύτερη μελέτη και για βιβλιογραφική χρήση]

Επιμέλεια: Νίκου Τσούλια

Πρόλογος.

… κάνει υπέρβαση από την αιτιοκρατία προς έναν πιθανολογικό τρόπο σκέψης, που επιτρέπει την αξιολόγηση της αβεβαιότητας με πιθανότητες. 11

Η αβεβαιότητα ενυπάρχει στη φύση και στη ζωή μας, όπως ενυπάρχει η καινοτομία, η δημιουργία, η ελευθερία. Η ζωή είναι μια ισορροπία χαράς και τόλμης ή λύπης και φόβου ανάμεσα στην ανελεύθερη μηχανιστική αιτιοκρατία και την άσκοπη τυχαιότητα. 11
Ι. Αντωνίου

Κείμενο

Εισαγωγή.

Το ζήτημα του χρόνου βρίσκεται στο σταυροδρόμι του προβλήματος της ύπαρξης και της γνώσης. 17

Ο χρόνος, όπως ενσωματώθηκε στους θεμελιώδεις νόμους της φυσικής, από την κλασική δυναμική του Νεύτωνα μέχρι τη σχετικότητα και την κβαντική φυσική, δεν επιτρέπει καμιά διάκριση ανάμεσα στο παρελθόν και το μέλλον. 17-18

Πώς θα μπορούσε άραγε το βέλος του χρόνου να αναδυθεί μέσα από έναν κόσμο στον οποίο η φυσική αποδίδει χρονική συμμετρία; 18

… ο L. Boltzmann προσπάθησε, ακολουθώντας το παράδειγμα του Δαρβίνου, να θεμελιώσει μια εξελικτική περιγραφή των φυσικών φαινομένων. Αποτέλεσμα της προσπάθειάς του ήταν να έρθει στην επιφάνεια η αντίφαση ανάμεσα στους νόμους της φυσικής του Νεύτωνα, που βασίζονται στην ισοδυναμία παρελθόντος και μέλλοντος, και σε κάθε εξελικτική διατύπωση που επιβεβαιώνει την ουσιαστική διάκριση μεταξύ μέλλοντος και παρελθόντος. 18

… τελευταία γεννήθηκε μια νέα επιστήμη, η φυσική των διαδικασιών μακράν της ισορροπίας. Οδήγησε σε νέες έννοιες, όπως η αυτοοργάνωση και οι δομές έκλυσης (dissipative structures), που σήμερα χρησιμοποιούνται σε ευρύτατο φάσμα τομέων, το οποίο εκτείνεται από την κοσμολογία, διαμέσου της χημείας και της βιολογίας, ως την οικολογία και τις κοινωνικές επιστήμες. Η φυσική μακράν της ισορροπίας μελετά τις διαδικασίες έκλυσης, που χαρακτηρίζεται από τη χρονική μη αναστρεψιμότητα (irreversibility). 19

… η ύλη στην ισορροπία, χωρίς το βέλος του χρόνου, είναι τυφλή – όταν όμως εμφανίζεται το βέλος του χρόνου, μακράν της ισορροπίας, η ύλη αρχίζει να βλέπει! 20

Δεν είμαστε γεννήτορες του βέλους του χρόνου αλλά τα παιδιά του. 20

Η παραδοσιακή φυσική, συμπεριλαμβανομένης της κβαντικής μηχανικής και της σχετικότητας, δεν διακρίνει το παρόν από το μέλλον, και συνδέει την πλήρη γνώση με τη βεβαιότητα: εάν γνωρίζουμε τις αρχικές συνθήκες, τότε μπορούμε να προβλέψουμε το μέλλον και να ανασυνθέσουμε το παρελθόν. Μόλις όμως ενσωματωθεί η αστάθεια, οι νόμοι της φύσης αποκτούν νέο νόημα – εκφράζουν πλέον τις «δυνατότητες». 21

Ο χρόνος δεν έχει αρχή και πιθανώς ούτε τέλος! 22

Το ζήτημα του χρόνου και του ντετερμινισμού δεν περιορίζεται μόνο στις επιστήμες – βρίσκεται στον πυρήνα της δυτικής σκέψης ήδη από την εμφάνιση αυτού που ονομάστηκε «ορθός λόγος» και ανάγεται στην προσωκρατική εποχή. Πώς να αντιληφθούμε την ανθρώπινη δραστηριότητα ή πώς να διανοηθούμε την ηθική σε έναν ντετερμινιστικό κόσμο; Το ερώτημα αυτό εκφράζει μια βαθιά αντίφαση στους κόλπους της δυτικής διανόησης, που αφενός προάγει την αντικειμενική γνώση και αφετέρου εγγυάται το ανθρωπιστικό ιδεώδες της υπευθυνότητας και της ελευθερίας. 23

… μια νέα θεώρηση που δεν ταυτίζει την επιστήμη με τη βεβαιότητα, ούτε την πιθανότητα με την άγνοια. 23

Είμαστε μάρτυρες της γέννησης μιας νέας επιστήμης που δεν περιορίζεται πλέον σε απλοποιημένες , εξιδανικευμένες περιπτώσεις, αλλά μας θέτει ενώπιον της πολυπλοκότητας του πραγματικού κόσμου – πρόκειται για μια επιστήμη που βλέπει την ανθρώπινη δημιουργικότητα ως μέρος μιας θεμελιώδους κατεύθυνσης, η οποία είναι κοινή σε όλα τα επίπεδα της φύσης. 24

Κεφ. 1 Το δίλημμα του Επίκουρου.

Τα ερωτήματα που εξετάζονται: Το σύμπαν διέπεται από ντετερμινιστικούς νόμους; Ποιος είναι ο ρόλος του χρόνου; 25

Για τον Επίκουρο, το πρόβλημα της επιστήμης, της κατανόησης της φύσης καθώς και εκείνο της μοίρας των ανθρώπων ήταν αδιαχώριστα. Τι μπορούσε να σημαίνει η ανθρώπινη ελευθερία στον ντετερμινιστικό κόσμο των ατόμων; Όπως έγραφε στον Μενοικέα, «τη δε ειμαρμένη που προτείνουν μερικοί ως κυρίαρχο των πάντων, {ο σοφός} την κοροϊδεύει {…}, διότι είναι προτιμότερο να ακολουθούμε το μύθο περί θεών παρά να υποτασσόμαστε στην ειμαρμένη των δυτικών φιλοσόφων. 25 Γιατί ο μύθος περί θεών αφήνει να διαφαίνεται κάποια ελπίδα εξιλέωσης μέσω απόδοσης τιμών προς αυτούς, ενώ η ειμαρμένη, κατ’ ανάγκην, δεν αφήνει καμιά ελπίδα εξιλέωσης». 26

Επανειλημμένα οι μεγάλοι στοχαστές της δυτικής παράδοσης, όπως ο Kant, ο Whitehead ή ο Heidegger, υπερασπίστηκαν την ανθρώπινη ύπαρξη ενάντια σε μια αντικειμενική αναπαράσταση του κόσμου η οποία απειλούσε το νόημά της. 26

Για τον Ηράκλειτο, όπως τον ερμήνευσε ο Πόππερ, «η αλήθεια έγκειται στην κατανόηση του ουσιώδους γίγνεσθαι της φύσης, στο να παριστάται ως εγγενώς άπειρη, ως μια διαδικασία καθ’ εαυτήν». 26 Αντίθετα, το περίφημο ποίημα του Παρμενίδη βεβαιώνει τη μοναδική πραγματικότητα του όντος, που είναι αγέννητο, άφθαρτο και τέλειο». Κατά τον Πλάτωνα επίσης, όπως γνωρίζουμε από τον Σοφιστή, έχουμε ανάγκη και το είναι και το γίγνεσθαι, διότι, αν η αλήθεια είναι συνυφασμένη με το είναι, σε μια σταθερή πραγματικότητα, δεν μπορούμε να συλλάβουμε ούτε τη ζωή ούτε τη σκέψη αν αφαιρέσουμε το γίγνεσθαι. 27

Ήδη από την εμφάνισή του, ο δυισμός τού είναι και του γίγνεσθαι ταλανίζει τη δυτική σκέψη, σε τέτοιο βαθμό που ο Jean Wahl έφτασε να χαρακτηρίσει «ατυχή» την ιστορία της φιλοσοφίας, αμφιταλαντευόμενη συνεχώς μεταξύ ενός κόσμου αυτόματου και ενός σύμπαντος που διέπεται από τη θεά βούληση. 27

Η εξαγγελία των «νόμων της φύσης» αποτελεί θρίαμβο του είναι έναντι του γίγνεσθαι. Το κατεξοχήν παράδειγμα είναι ο νόμος του Νεύτωνα που συνδέει τη δύναμη με την επιτάχυνση: ο εν λόγω νόμος είναι ταυτόχρονα ντετερμινιστικός και αναστρέψιμος στον χρόνο. Αν γνωρίζουμε την κατάσταση ενός συστήματος σε μια οποιαδήποτε στιγμή, τότε μπορούμε να υπολογίσουμε τις επόμενες καταστάσεις, καθώς και τις προηγούμενες. Δηλαδή, το παρελθόν και το μέλλον διαδραματίζουν τον ίδιο ρόλο, αφού ο νόμος είναι αναλλοίωτος ως προς την αναστροφή του χρόνου. 27

Η νευτώνεια φυσική εκθρονίστηκε από την κβαντική μηχανική και τη σχετικότητα. 27 Ωστόσο, επιβίωσαν τα θεμελιώδη χαρακτηριστικά του νόμου του Νεύτωνα, ο ντετερμινισμός του και η χρονική συμμετρία του. 27-28

Εφόσον οι αρχικές συνθήκες είναι δεδομένες, τα πάντα προσδιορίζονται. Η φύση είναι ένα αυτόματο που μπορούμε να το ελέγχουμε, τουλάχιστο κατ’ αρχήν. Η καινοτομία, η επιλογή, η αυθόρμητη δράση δεν είναι παρά φαινόμενα που σχετίζονται μόνο με την ανθρώπινη οπτική γωνία. 28

Στο βιβλίο του, Open Universe (Ανοιχτό Σύμπαν), ο Karl Popper γράφει: «Θεωρώ τον ντετερμινισμό του Laplace – επιβεβαιωμένο καθώς φαίνεται από τον ντετερμινισμό των φυσικών θεωριών και από την πασιφανή επιτυχία τους – ως το ανθεκτικότερο και σοβαρότερο εμπόδιο στην πορεία για μια εξήγηση και μια απολογία της ανθρώπινης ελευθερίας, δημιουργικότητας και υπευθυνότητας». 29 Σύμφωνα με τον Popper, όμως, ο ντετερμινισμός δεν θέτει μόνο υπό αμφισβήτηση την ανθρώπινη ελευθερία – καθιστά αδύνατη τη συνάντηση με την πραγματικότητα, που αποτελεί τον απώτερο σκοπό της γνώσης μας. 29-30

Ο St. Hawking στο Χρονικό του Χρόνου, εκθέτει μια καθαρά γεωμετρική ερμηνεία της κοσμολογίας: κατά κάποιον τρόπο, ο χρόνος δεν είναι παρά ένα συμβεβηκός του χώρου. 31

Και, όπως πολλοί κοσμολόγοι, καταφεύγει στην «ανθρωπική αρχή», η οποία είναι τουλάχιστον εξίσου αυθαίρετη όσο και η παρέγκλιση του Επίκουρου. 31

Ο εξελικτικός χαρακτήρας της φύσης πρέπει να ενσωματωθεί στους φυσικούς νόμους. Διαφορετικά, είμαστε καταδικασμένοι σε μια αντιφατική σύλληψη της πραγματικότητας. Η εμφύτευση της απροσδιοριστίας και της ασυμμετρίας στους νόμους της φυσικής είναι η απάντηση που μπορούμε να δώσουμε στο δίλημμα του Επίκουρου. 32

Οι αρχαίοι Έλληνες μας κληροδότησαν δύο ιδεώδη που διαδραμάτισαν καθοδηγητικό ρόλο στην ιστορία μας: το πρώτο είναι η κατανόηση της φύσης, ή, όπως έγραψε ο Whitehead, η «διαμόρφωση ενός συστήματος γενικών ιδεών, που είναι λογικό, συνεκτικό, και σε συνάρτηση με το οποίο όλα τα στοιχεία της εμπειρίας μας να μπορούν να ερμηνευτούν», – το δεύτερο είναι η δημοκρατία, που προϋποθέτει την ανθρώπινη ελευθερία, τη δημιουργικότητα, την υπευθυνότητα. 32

Ο 19ος αιώνας μας άφησε μια διπλή κληρονομιά – αφενός έχουμε τους νόμους του Νεύτωνα, που, όπως είδαμε, αντιστοιχούν σε ένα στατικό σύμπαν, και αφετέρου μια εξελικτική περιγραφή συνδεδεμένη με την εντροπία. 33

Μη αναστρέψιμη διαδικασία: η ραδιενεργός διάσπαση, η τριβή, το ιξώδες, που επιβραδύνει την κίνηση ενός ρευστού. 33

Στην κίνηση του εκκρεμούς δεν μπορούμε να διακρίνουμε το μέλλον από το παρελθόν. Αν εναλλάξουμε το μέλλον με το παρελθόν, παρατηρούμε την ίδια κίνηση του εκκρεμούς. 33

Στη φύση παρατηρούνται ταυτόχρονα μη αναστρέψιμες και αναστρέψιμες διαδικασίες – οι πρώτες αποτελούν τον κανόνα, ενώ οι δεύτερες την εξαίρεση. 33

Ο ορισμός των δύο νόμων της θερμοδυναμικής: «Η ενέργεια του σύμπαντος είναι σταθερή. Η εντροπία του σύμπαντος αυξάνεται προς ένα μέγιστο». 34

Η αύξηση της εντροπίας δείχνει την κατεύθυνση του μέλλοντος, είτε τοπικά στο επίπεδο ενός συστήματος, είτε ολικά στο επίπεδο του σύμπαντος. 34

Για τον L. Boltzamann, ο 19ος αιώνας ήταν ο αιώνας του Δαρβίνου, ο αιώνας κατά τον οποίο η ζωή κατανοήθηκε ως αποτέλεσμα μιας συνεχούς εξελικτικής διαδικασίας και το γίγνεσθαι τοποθετήθηκε κατ’ αυτό τον τρόπο στο κέντρο της αντίληψής μας για τη φύση. 34

Murray Gell-Mann, στο: The Quark and the Jaguar: «Η εντροπία και η πληροφορία συνδέονται στενά. Στην πραγματικότητα, η εντροπία μπορεί να θεωρηθεί ως μέτρο της άγνοιας». 37

Οι νόμοι της φυσικής, στην παραδοσιακή τους διατύπωση, περιγράφουν έναν εξιδανικευμένο, ευσταθή κόσμο, και όχι τον ασταθή, εξελικτικό κόσμο στον οποίο ζούμε. 37

… η φύση παράγει τις πιο λεπτοφυείς και πολύπλοκες δομές της χάρη στις μη αναστρέψιμες διαδικασίες που συνδέονται με το βέλος του χρόνου. 39

I. Prigogine, στο: From Being to Becoming (Από το Είναι στο Γίγνεσθαι):

1. Οι μη αναστρέψιμες διαδικασίες, που συνδέονται με το βέλος του χρόνου, είναι το ίδιο πραγματικές όσο και οι αναστρέψιμες, που περιγράφονται από τους παραδοσιακούς νόμους της φυσικής: δεν μπορούν να ερμηνευτούν σαν προσεγγίσεις των θεμελιωδών νόμων. 39

2. Οι μη αναστρέψιμες διαδικασίες παίζουν εποικοδομητικό ρόλο στη φύση. 39

Συχνά μιλάμε για «ντετερμινιστικό χάος». Όντως, οι εξισώσεις των χαοτικών συστημάτων είναι ντετερμινιστικές όπως και οι νόμοι του Νεύτωνα. 42

Από αυτή την άποψη, οι πιθανότητες εκφράζουν την άγνοιά μας, την έλλειψη πληροφορίας για την κατάσταση του συστήματος. 45

Τα δύο επίπεδα περιγραφής, το εξατομικευμένο (που αντιστοιχεί σε μεμονωμένες τροχιές) και το στατιστικό (που αντιστοιχεί σε πιθανότητες) θα έπρεπε να είναι ισοδύναμα. 45

Η πιθανοκρατική περιγραφή είναι πλουσιότερη από τη εξατομικευμένη, η οποία ωστόσο πάντα θεωρούνταν ως η θεμελιώδης. 48

Θα μπορούσε κανείς να αναρωτηθεί γιατί χρειάστηκε τόσος χρόνος για να φτάσουμε σε μια γενίκευση των νόμων της φύσης που να συμπεριλαμβάνει τη μη αναστρεψιμότητα και τις πιθανότητες. 49

Τι είναι ένα ολοκληρώσιμο σύστημα ατά τον Poincare; Κάθε δυναμικό σύστημα μπορεί να χαρακτηριστεί από την κινητική ενέργεια, η οποία εξαρτάται μόνο από την ταχύτητα των σωμάτων που το συναποτελούν, και από τη δυναμική ενέργεια, η οποία εξαρτάται από την αλληλεπίδραση αυτών των σωμάτων, δηλαδή από τις σχετικές αποστάσεις τους. Ιδιαίτερα απλή περίπτωση τέτοιου συστήματος αποτελεί το σύστημα ελεύθερων σωματιδίων τα οποία είναι απαλλαγμένα από αμοιβαίες αλληλεπιδράσεις. Στην προκείμενη περίπτωση, δεν υπάρχει δυναμική ενέργεια, και ο υπολογισμός της τροχιάς είναι απλός. 50

Δύσκολα βρίσκουμε ένα σημαντικό πρόβλημα της κβαντικής ή της κλασικής φυσικής όπου δεν παίζουν κάποιο ρόλο οι συντονισμοί. 53

Στο στατιστικό επίπεδο, οι συντονισμοί επιφέρουν την άρση του ντετερμινισμού, εισάγουν την αβεβαιότητα στους κόλπους της κλασικής μηχανικής και αίρουν τη συμμετρία του χρόνου. 56

Επί 4 αιώνες, οι τροχιές θεωρούνταν τα θεμελιώδη αντικείμενα της κλασικής φυσικής – τώρα φαίνεται να έχουν περιορισμένη ισχύ. 56

Ποια είναι τα όρια όπου ισχύουν η νευτώνεια περιγραφή, με όρους τροχιών, ή η κβαντική περιγραφή, με όρους κυματοσυναρτήσεων; 57

Από τις αρχές του 20ου αιώνα, συνηθίσαμε την ιδέα ότι η κλασική μηχανική χρειάστηκε γενίκευση όταν εφαρμόστηκε τόσο σε μικροσκοπική κλίμακα, όπως τα άτομα και τα στοιχειώδη σωματίδια (κβαντική μηχανική), όσες και στις μεγάλες κλίμακες της αστροφυσικής (σχετικότητα). Το γεγονός ότι η αστάθεια επιβάλλει επίσης επέκταση της κλασικής μηχανικής είναι εντελώς απροσδόκητο, αφού η συγκεκριμένη επέκταση αφορά και την κβαντική μηχανική. 59

Η θεμελιώδη παραδοχή της κβαντικής θεωρίας είναι ότι κάθε δυναμικό πρόβλημα πρέπει να λύνεται με όρους πλάτους πιθανότητας, όπως ακριβώς κάθε πρόβλημα της κλασικής μηχανικής λύνεται με όρους ξεχωριστών τροχιών. 60

Πώς θα μπορούσε σε μια ανθρώπινη πράξη, όπως η παρατήρηση, να ευθύνεται για τη μετάβαση από το «δυνάμει» στο «ενεργεία»: Δηλαδή, η εξέλιξη του σύμπαντος θα ήταν διαφορετική αν απουσίαζαν οι άνθρωποι ή, ειδικότερα, οι φυσικοί που κάνουν μετρήσεις; 61

Κεντρικό αντικείμενο της κβαντικής μηχανικής καθίσταται – όπως και στην κλασική μηχανική – η πιθανότητα ρ (η οποία στην κβαντική μηχανική ονομάζεται επίσης «τελεστής πυκνότητας»), και όχι πλέον η κυματοσυνάρτηση Ψ. 66

Η «επαφή του νου με την ύλη», για την οποία έκανε λόγο ο Davies, χάνει το μυστήριό της: η αναγκαία συνθήκη για την επικοινωνία με το φυσικό κόσμο, καθώς και για την επικοινωνία μας με τους άλλους ανθρώπους, είναι να υπάρχει το κενό βέλος του χρόνου. Διαφορετικά, η επικοινωνία είναι αδύνατη ή στερείται νοήματος. 67

Τα ευσταθή συστήματα που οδηγούν σε βεβαιότητες αντιστοιχούν σε εξιδανικεύσεις, σε προσεγγίσεις. 68

Το βέλος του χρόνου, κοινό σε όλα τα μέρη του σύμπαντος, πιστοποιεί αυτή την ενότητα {της φύσης}. Το δικό σας μέλλον είναι και δικό μου, το μέλλον του Ήλιου είναι ίδιο με οποιοδήποτε άλλου άστρου. 69

Καμιά διατύπωση των νόμων της φυσικής δεν θα κατορθώσει ποτέ να ικανοποιήσει την ανάγκη μας να κατανοήσουμε τη φύση, αν δεν λαμβάνει υπόψη της τον εποικοδομητικό ρόλο του χρόνου. 69

Κεφ. 2 Μόνο μια πλάνη;

Η επιστήμη είναι διάλογος με τη φύση. Όπως συμβαίνει σε κάθε αυθεντικό διάλογο, οι απαντήσεις είναι συχνά απροσδόκητες. 71

Ο Bergson στο κείμενό του «Το δυνατό και το πραγματικό», αναφέρεται στο χρόνο ως «ενεργό ανάβλυση της απρόβλεπτης καινοτομίας», την οποία φανερώνει τόσο η εμπειρία μας για την ανθρώπινη ελευθερία όσο και η απροσδιοριστία των πραγμάτων. Κατά συνέπεια, το δυνάμει είναι «πλουσιότερο» από το πραγματικό. 72-73

Ο Whitehead συνέλαβε την ύπαρξη ως διαδικασία. Το κοσμοείδωλο της κλασικής φυσικής ήταν γι’ αυτόν ένα λάθος που έγινε από αδόκιμες γενικεύσεις και αφαιρέσεις. 73

Η μακροσκοπική μη αναστρεψιμότητα αποτελεί έκφραση της τυχαιότητας των στοχαστικών διαδικασιών στο μικροσκοπικό επίπεδο. 74

… η εντροπία ενός απομονωμένου συστήματος αυξάνεται μονότονα προϊόντος του χρόνου, έως τη μέγιστη τιμή της, που αντιστοιχεί στη θερμοδυναμική ισορροπία. 75

Ενώ στην ισορροπία και πλησίον της ισορροπίας οι νόμοι της φύσης ισχύουν για όλα τα συστήματα, μακράν της ισορροπίας εξαρτώνται από τον τύπο των μη αναστρέψιμων διαδικασιών. 80

Μακράν της ισορροπίας, η ύλη αποκτά νέες ιδιότητες, όπου οι διακυμάνσεις και οι αστάθειες διαδραματίζουν ουσιώδη ρόλο: η ύλη γίνεται περισσότερο ενεργός. 80

Αντίθετα από τον θερμοδυναμικό κλάδο, ο οποίος πλησίον της ισορροπίας συνδέεται με την ελάχιστη παραγωγή εντροπίας, οι δομές έκλυσης αυξάνουν γενικά την παραγωγή εντροπίας. 81

Τα νουλεοτίδια παράγουν πρωτεΐνες, οι οποίες με τη σειρά τους παράγουν νουλεοτίδια. 82

Μεταφορικά, μπορούμε να πούμε ότι στην ισορροπία η φύση είναι τυφλή, ενώ μακράν της ισορροπίας αρχίζει να βλέπει. Και τούτη η νέα ιδιότητα, η ευαισθησία της ύλης προς τον εαυτό της και προς το περιβάλλον της, είναι συνυφασμένη με την έκλυση, που αποτελεί μη αναστρέψιμη διαδικασία. 82

Όσον αφορά τις δομές της έκλυσης, μπορούμε να κάνουμε λόγο για «αυτοοργάνωση». Ακόμη κι αν γνωρίζουμε την αρχική κατάσταση του συστήματος, και τις συνοριακές συνθήκες, δεν μπορούμε να προβλέψουμε την πορεία του, διότι υπάρχουν πολλές διαθέσιμες δυνατές καταστάσεις μεταξύ των οποίων το σύστημα «επιλέγει» μέσω των διακυμάνσεων. 85

Το βέλος του χρόνου διαδραματίζει ουσιώδη ρόλο στο σχηματισμό των δομών, στη φυσικοχημεία όσο και στη βιολογία. Βρισκόμαστε στην αρχή. Είναι ακόμη πολύ μεγάλη η απόσταση ανάμεσα στις πολύπλοκες ουσίες που μπορούμε να παράγουνε στη χημεία – ακόμη και σε καταστάσεις μακράν τις ισορροπίας – και στην πολυπλοκότητα των δομών που συναντάμε στη βιολογία. 86

C.K. Biebracher, P. Schuster, Γρ. Νίκολης {προς την Ε.Ε.}: «Θα θέλαμε να υπογραμμίσουμε τη υπεροχή των αυτοοργανούμενων συστημάτων σε σχέση με τη συνήθη ανθρώπινη τεχνολογία που αποφεύγει επιμελώς την πολυπλοκότητα και διαχειρίζεται με συγκεντρωτικό τρόπο την πλειονότητα των τεχνικών διαδικασιών… Η υπεροχή των αυτοοργανούμενων συστημάτων καθίσταται εμφανής στα βιολογικά συστήματα, όπου σχηματίζονται πολύπλοκα προϊόντα με ανυπέρβλητη ακρίβεια, αποτελεσματικότητα και ταχύτητα». 87

Το όραμα της νεότητάς μου ήταν να συνεισφέρω στην ενοποίηση της επιστήμης με τη φιλοσοφία επιλύοντας το αίνιγμα του χρόνου. 87

Τα αποτελέσματα με ενθάρρυναν να διεισδύσω σε ένα ουσιωδέστερο ερώτημα: «Ποιες είναι οι ‘ρίζες’ του χρόνου στο μικροσκοπικό επίπεδο;». 87

Κύριο θέμα του βιβλίου: η επέκταση των νόμων της φύσης που επιτρέπει να ενσωματώσουμε σε αυτούς τις πιθανότητες και τη μη αναστρεψιμότητα. 87

Κεφ. 3 Από τις πιθανότητες στη μη αναστρεψιμότητα.

… όταν μελετούμε ασταθή συστήματα, οφείλουμε να διατυπώνουμε τους νόμους της δυναμικής σε στατιστικό επίπεδο. Αυτό βέβαια μεταβάλλει ριζικά την περιγραφή μας για τη φύση, αφού τα θεμελιώδη αντικείμενα της φυσικής δεν είναι πλέον τροχιές ή κυματοσυναρτήσεις αλλά πιθανότητες. 89

Στην κλασική και στην κβαντική δυναμική, ο χρόνος δρα με συνεχή τρόπο. 97

Η ισοδυναμία ανάμεσα στην περιγραφή με τροχιές και στη στατιστική περιγραφή δεν ισχύει πλέον. 103

Κεφ. 4 Οι νόμοι του χάους.

Όλες οι μη αναστρέψιμες διαδικασίες στη φύση χαρακτηρίζονται από μια κοινή κατεύθυνση του βέλους του χρόνου. Όλες παράγουν εντροπία στην ίδια κατεύθυνση του χρόνου – που είναι το μέλλον. 119

Η περιγραφή με όρους τροχιών παραμένει σε ισχύ όταν οι αρχικές συνθήκες είναι γνωστές με άπειρη ακρίβεια. 122

Paul Valery: Το μέλλον δεν είναι πλέον δεδομένο, αλλά «οικοδομείται». 123

Κεφ. 5 Πέρα από τους νόμους του Νεύτωνα.

Ο μονοφόρος χρόνος της δυναμικής… 126

Η άρση του ντετερμινισμού κρίνεται απαραίτητη πλέον στη φυσική. Δεν πρέπει όμως να τη συγχέουμε με την απουσία προβλεψιμότητας, που θα καθιστούσε μάταιη κάθε ανθρώπινη δραστηριότητα. 127

Η άρση του ντετερμινισμού δεν εκφράζει με κανένα τρόπο κάποια μεταφυσική επιλογή – απλώς είναι η συνέπεια της στατιστικής περιγραφής των ασταθών δυναμικών συστημάτων. 127

Ο Poincare έδειξε ότι τα περισσότερα συστήματα είναι μη ολοκληρώσιμα, ότι δηλαδή οι αλληλεπιδράσεις δεν είναι δυνατόν να εξαλειφθούν με την κατάλληλη αλλαγή των μεταβλητών. 129

Στην πλειονότητα των φυσικών καταστάσεων, και ειδικά στα μακροσκοπικά συστήματα όπως τα αέρια και τα υγρά, έχουμε μόνιμες αλληλεπιδράσεις, αφού οι κρούσεις δεν σταματούν ποτέ. 134

…μπορούμε να μιλάμε για «κατάρρευση» της τροχιάς. 143

… η τροχιά, αντί να συνδέεται με κάποια ντετερμινιστική περιγραφή, καθίσταται πιθανοκρατικό αντικείμενο. 143

Η περιγραφή της φύσης που μας περιβάλλει έχει ελάχιστα κοινά με την κλασική, τη συμμετρική ως προς το χρόνο, εκείνη που εκφράζει τον παραδοσιακό νευτώνειο κόσμο. Ο κόσμος μας είναι γεμάτος διακυμάνσεις, θορύβους, χάος – θυμίζει πολύ τον κόσμο τον οποίο είχαν φανταστεί οι έλληνες ατομιστές. Η παρέγκλιση που εισήχθη για να λυθεί το δίλημμα του Επίκουρου δεν αποτελεί ξένο στοιχείο – είναι η έκφραση της δυναμικής αστάθειας. 147

Κεφ. 6 Μια νέα διατύπωση της κβαντικής θεωρίας.

Η κβαντική θεωρία των ασταθών δυναμικών συστημάτων οδηγεί, όπως και η κλασική θεωρία, σε μια ρεαλιστική στατιστική περιγραφή. 152

Η κβαντική μηχανική, όπως και η κλασική, παρά τις θεμελιώδεις διαφορές τους, οδηγούν σε ντετερμινιστικούς και χρονικά ανατρέψιμους νόμους. 157

η ενέργεια στην κβαντική μηχανική αντιστοιχεί σε συχνότητα: E = hω/2π. 161

Στον δικό μας τρόπο σκέψης, ο παρατηρητής και οι μετρήσεις του δεν διαδραματίζουν πλέον ενεργό ρόλο στην εξέλιξη των κβαντικών συστημάτων, τουλάχιστον όχι περισσότερο απ’ ό,τι στην κλασική μηχανική. 170

Εξαλείφονται τα ανθρωποκεντρικά χαρακτηριστικά που εμπεριέχονται στην παραδοσιακή διατύπωση της κβαντικής θεωρίας, η οποία ξαναβρίσκει το δρόμο του φυσικού ρεαλισμού, όπως το ευχόταν ο Πόππερ. 170

Ενισχύουμε τον πιθανοκρατικό χαρακτήρα της κβαντικής μηχανικής, που τόσο αγαπούσε ο Bohr, αλλά ταυτόχρονα εξαλείφουμε την υποκειμενιστική όψη της, σύμφωνα με την επιθυμία του Αϊνστάιν. 170

Κεφ. 7 Ο διάλογός μας με τη φύση.

Αν ο κόσμος ήταν συμμετρικός ως προς το χρόνο, δε θα μπορούσαμε να τον γνωρίσουμε. Κάθε μέτρηση, στοιχείο απαραίτητο για την απόκτηση γνώσης, προϋποθέτει τη δυνατότητα επίδρασης του κόσμου, είτε σε εμάς είτε στα όργανα μέτρησης. Η γνώση, όμως, δεν προϋποθέτει απλώς να αλληλεπιδρούν το υποκείμενο που γνωρίζει με το αντικείμενο της γνώσης – αποτελεί επιπλέον η εν λόγω αλληλεπίδραση να διαφοροποιεί το παρελθόν από το μέλλον. Η πραγματικότητα του γίγνεσθαι είναι η εκ των ουκ άνευ συνθήκη διαλόγου μας με τη φύση. 171

Όσον αφορά το κλασικό ιδεώδες της επιστήμης, εκείνο ενός κόσμου χωρίς χρόνο, χωρίς μνήμη και χωρίς ιστορία θυμίζει τους εφιάλτες που περιγράφονται στα μυθιστορήματα των Huxley, Orwell και Kundera. 171-172

«Κανείς ποτέ δεν διανοήθηκε – και καμιά διδασκαλία δεν διακήρυξε – ότι η διαδικασία σύνθεσης είναι ισοδύναμη με την ανάστροφη διαδικασία αποσύνθεσης: δηλαδή ότι ένα φυτό, επειδή φυτρώνει, ανθίζει και πεθαίνει μπορεί να επίσης να αναστηθεί, να αναθάλει και να ξαναγίνει σπόρος, ή ότι ο άνθρωπος, επειδή ωριμάζει και συνεχώς μαθαίνει, τότε αντιστρόφως μπορεί να ‘ξεμάθει’, να γίνει παιδί, έμβρυο, κύτταρο». 172

Το κύριο αποτέλεσμα της έρευνάς μας είναι η αναγνώριση συστημάτων που αίρουν την ισοδυναμία ανάμεσα στην εξατομικευμένη περιγραφή (τροχιές, κυματοσυναρτήσεις) και τη στατιστική περιγραφή με συλλογές. Η αστάθεια μπορεί όντως να ενσωματωθεί στους θεμελιώδεις νόμους μόνος το στατιστικό επίπεδο. Οι νόμοι της φύσης, λοιπόν, προσλαμβάνουν νέα σημασία: δεν πραγματεύονται πια βεβαιότητες αλλά δυνατότητες. Επιβεβαιώνουν το γίγνεσθαι, και όχι μόνο το είναι. Περιγράφουν έναν κόσμο ακανόνιστων, χαοτικών κινήσεων που συγγενεύει με εκείνο τον οποίο οραματίστηκαν οι αρχαίοι ατομιστές, παρά με τον κόσμο των νευτώνειων τροχιών. 173

Το σύμπαν, θεωρούμενο ως όλο, είναι ένα εξαιρετικά ανομοιογενές θερμοδυναμικό σύμπαν μακράν της ισορροπίας. 177

Η απομάκρυνση από την ισορροπία αποτελεί επίσης αναγκαία συνθήκη του διαλόγου μας με τη φύση. Η ροή ενέργειας από τις πυρηνικές αντιδράσεις στο εσωτερικό του Ήλιου διατηρεί το σύστημα μακράν της ισορροπίας, και ως εκ τούτου επέτρεψε να αναπτυχθεί ζωή στη Γη. 177

Η μη αναστρεψιμότητα, και συνεπώς η ροή του χρόνου, εδράζεται στους νόμους της δυναμικής, αλλά δεν εκφράζει έναν καθολικό κανόνα στον οποίο θα όφειλε να υποταχθεί η ποικιλία των φαινομένων. Αντίθετα, η μη αναστρεψιμότητα ενισχύεται στο μικροσκοπικό επίπεδο, κατόπιν στο επίπεδο της ζωής, και εν τέλει στο σύνολο της ανθρώπινης δραστηριότητας. 180

Κεφ. 8 Ο χρόνος προηγείται της ύπαρξης;

Dirac: «Η ομορφιά και η αλήθεια πάνε μαζί». 183

{για την απαρχή του σύμπαντος / έκρηξη}… οι νόμοι της φυσικής δεν μπορούν να εφαρμοστούν σε ένα σημείο που συγκεντρώνει άπειρη πυκνότητα ύλης και ενέργειας. 184

Η μη αναστρεψιμότητα θα μπορούσε να προέρχεται από την αστάθεια του προσύμπαντος, η οποία είναι αποτέλεσμα αλληλεπιδράσεων ύλης – βαρύτητας. Συνεπώς, το σύμπαν μας γεννήθηκε υπό την επίδραση της αστάθειας. Έννοιες όπως η αυτοοργάνωση μπορούν να εφαρμοστούν επίσης στα πρώιμα στάδια του σύμπαντος. 185

Στη νευτώνεια φυσική, ακόμη και στην κβαντική, ο χώρος και ο χρόνος ήταν δεδομένοι άπαξ δια παντός. Επιπλέον, υπήρχε ένας παγκόσμιος χρόνος, κοινός για όλους τους παρατηρητές. Στη σχετικότητα δε συμβαίνει το ίδιο. Ο χώρος και ο χρόνος συμπλέκονται. 185

Αϊνστάιν: «Η διάκριση ανάμεσα στο παρελθόν, το παρόν και το μέλλον αποτελεί απλώς μια πλάνη». 186 στο τέλος της ζωής άλλαξε γνώμη…

…στο άτομο του υδρογόνου, το ηλεκτρόνιο γυρίζει περίπου 10 τρισεκατομμύρια φορές το δευτερόλεπτο. 194

Γιατί άραγε να υπάρχει κάτι και όχι τίποτε; Προφανώς, τούτο είναι το έσχατο ερώτημα, και ίσως υπερβαίνει τις δυνατότητες της θετικής γνώσης. 197

Η ρηξικέλευθη ιδέα του Αϊνστάιν συνίστατο στο ότι συνέδεσε τη βαρύτητα με την καμπυλότητα του χρόνου. 197

Η παρουσία ύλης καμπυλώνει το χωροχρόνο. 198

Οι εξισώσεις του Αϊνστάιν εκφράζουν μια ισοδυναμία ανάμεσα στη γεωμετρία και την ύλη, σχεδόν όπως ο Πρώτος Νόμος της θερμοδυναμικής εισάγει την ισοδυναμία στο έργο καις τη θερμότητα. Αλλά ο Δεύτερος Νόμος αίρει την εν λόγω ισοδυναμία: μπορούμε πάντοτε να μετατρέψουμε το έργο σε θερμότητα, όχι όμως και το αντίστροφο. Εν προκειμένω, η κατάσταση είναι κάπως ανάλογη: Η εντροπία συνδέεται με την ύλη – ενέργεια και όχι με το χωροχρόνο. Η μετατροπή του χωροχρόνου σε ύλη αντιστοιχεί σε μια μη αναστρέψιμη διαδικασία έκλυσης, η οποία παράγει εντροπία. Επομένως, αποκλείεται η ανάστροφη διαδικασία, που θα μετέτρεπε την ύλη σε χωροχρόνο. Η γέννηση του σύμπαντος συνδέεται με έκρηξη εντροπίας. 203

Η βαρύτητα είναι η μόνη από τις γνωστές αλληλεπιδράσεις για την οποία δεν κατέστη δυνατόν να διατυπωθεί καμία συνεπής κβαντική θεωρία. 204

Ο Αϊνστάιν πάσχιζε σε όλη τη ζωή του να κάνει πραγματικότητα το όνειρο μιας ενοποιημένης θεωρίας, που θα περιελάμβανε όλες τις αλληλεπιδράσεις. Η πραγματοποίηση αυτού του ονείρου ίσως απαιτεί μια εξελικτική περιγραφή του σύμπαντος. Σε αυτή την περίπτωση, η ενοποιημένη θεωρία συνδέεται αναπόσπαστα με την άρση της χρονικής συμμετρίας του σύμπαντος. 205

Η ιστορία της ύλης παρεμβάλλεται στην κοσμολογική ιστορία, και η ιστορία της ζωής σε εκείνη της ύλης. Και τελικά, η ζωή του καθενός μας είναι μέρος της ιστορίας της κοινωνίας. 206

Κεφ. 9 Μια στενή δίοδος.

Το μέλλον δεν είναι δεδομένο. Ζούμε το τέλος της βεβαιότητας. 207

Το όραμα του Αϊνστάιν για τη φυσική ταυτίζεται με τον υπέρτατο θρίαμβο της ανθρώπινης λογικής έναντι του αποτρόπαιου, βίαιου κόσμου. 209

Jorge Luis Borges, στο ‘Νέα ανασκευή του χρόνου’: «Ο χρόνος είναι η ουσία από την οποία είμαι φτιαγμένος. Ο χρόνος είναι ένα ποτάμι που με παρασέρνει, αλλά εγώ είμαι το ποτάμι – είναι ένας τίγρης που με κατασπαράζει, αλλά εγώ είμαι ο τίγρης – είναι μια φωτιά που με κατακαίει, αλλά εγώ είμαι η φωτιά. Ο κόσμος, δυστυχώς, είναι πραγματικός – εγώ, δυστυχώς, είμαι ο Borges». 211

Ο Αϊνστάιν έγραφε ότι αν υποχρεωνόταν να εγκαταλείψει την αυστηρή αιτιότητα, θα προτιμούσε καλύτερα να είναι τσαγκάρης… 211

Η καθαρή τυχαιότητα συνεπάγεται άρνηση της πραγματικότητας όσο και ο ντετερμινισμός, και δεν ικανοποιεί το αίτημά μας να κατανοήσουμε την πραγματικότητα. 211 Εν ολίγοις, προσπαθήσαμε να διανοίξουμε μια στενή οδό ανάμεσα σε δύο αντιλήψεις που οδηγούνε εξίσου στην αλλοτρίωση: Αφενός στην αντίληψη ενός ντετερμινιστικού κόσμου που διέπεται από νόμους οι οποίοι δεν αφήνουν καθόλου χώρο στην καινοτομία, και αφετέρου στην αντίληψη ενός κόσμου που κυβερνάται από έναν θεό που παίζει ζάρια, έναν κόσμο άνευ νοήματος, όπου τίποτε δεν μπορεί να αξιολογηθεί, ούτε να προβλεφθεί, ούτε να περιγραφεί με γενικούς όρους. 212

Κεφ. 10 Είναι το μέλλον δεδομένο;

Η εμφάνιση δομών μακράν της ισορροπίας {και η θερμοδυναμική} ήταν σημαντική διότι έδειξε ότι ο χρόνος διαδραματίζει έναν σημαντικό ρόλο, ότι μακράν της ισορροπίας νέα γεγονότα συμβαίνουν διαρκώς. 216

…ασθενή πεδία, όπως το βαρυτικό, μπορούν να επηρεάσουν τις βιοχημικές αντιδράσεις σε κρίσιμα σημεία μακράν της ισορροπίας. 217

Τώρα πλησιάζουμε στη διατύπωση μιας νέας θεωρίας, μιας μαθηματικής θεωρίας που θα μας επιτρέψει να περιγράψουμε τη δυναμική βάση της αυτοοργάνωσης. 217

Στη φυσική έχουμε δύο τύπους περιγραφών: την περιγραφή μέσω κλασικών τροχιών ή κβαντικών κυματοσυναρτήσεων και την περιγραφή μέσω στατιστικών συλλογών τροχιών ή κυματοσυναρτήσεων. 217

Τα ασταθή σωματίδια δημιουργούνται μέσα σε πολύ μικρό χρονικό διάστημα, γνωστό και ως «χρόνος του Ζήνωνα», αρκετό όμως για να σχηματιστεί το νέφος φωτονίων. 225

Το σύμπαν διατηρείται μακράν της ισορροπίας από τη Μεγάλη Έκρηξη μέχρι σήμερα. 227

… δεν γνωρίζω άλλες κοινωνίες τόσο έντονα προσανατολισμένες προς την καινοτομία όσο η δυτική κοινωνία, αρχής γενομένης από την Ελλάδα. 230

Κεφ. 11 Ο χρόνος στη φυσική της μη ισορροπίας.

Η φυσική κατεύθυνση του χρόνου είναι η κατεύθυνση στην οποία αυξάνονται οι συσχετίσεις. 240

Οι διαρκείς αλληλεπιδράσεις μεταξύ όλων των όντων είναι ο μοναδικός λόγος για κάθε αλλαγή που συμβαίνει στον κόσμο. 244

Κεφ. 12 Ο χρόνος στην επιστημολογία της πολυπλοκότητας.

Για να κατανοήσουμε έστω και ποιοτικά το σύμπαν, χρειαζόμαστε μια θεωρία που θα εμπεριέχει τη μη αναστρεψιμότητα και το βέλος του χρόνου. 249

Το φυσικό σύμπαν βρίσκεται σήμερα πιο κοντά στο βιολογικό σύμπαν, διότι η εμφάνιση και η εξέλιξη των άστρων και των γαλαξιών είναι διεργασίες μη αναστρέψιμες, όπως η βιολογική αυτοοργάνωση. 249

Η ανθρωπική αρχή {με αυτή βρισκόμαστε εκτός φύσης} είναι ένα από τα μεγαλύτερα λάθη, διότι επανεισάγει τη δυαδικότητα. 250

…ακόμα και αν κατανοήσουμε πλήρως τη δομή του γονιδίου, δεν θα κατανοήσουμε το νόημα του ανθρώπου. Η μη γενετική πλευρά της βιολογίας αποδεικνύεται πολύ σημαντική. 253

… η βαρύτητα διατηρεί το σύμπαν μακράν της ισορροπίας. 255

{Η ενοποίηση των θεμελιωδών αλληλεπιδράσεων θεωρείται το «ιερό δισκοπότηρο» της φυσικής}. 257

Δεν πιστεύω στη συγκεκριμένη ενοποίηση, διότι νομίζω ότι η βαρύτητα παίζει περισσότερο συμπληρωματικό παρά ενοποιητικό ρόλο. Δηλαδή συντηρεί τα τεκταινόμενα. Στη θερμοδυναμική, η βαρύτητα διαταράσσει την ισορροπία. 257

Η βιολογία είναι εξελικτική επιστήμη, ενώ η κλασική και η κβαντική φυσική είναι αιτιοκρατικές και χρονικά αναστρέψιμες. 259

Κεφ. 13 Ζωή και διαδίκτυο.

…Με το διαδίκτυο, θα είναι μια κοινωνία με πολλαπλές αλληλεπιδράσεις και θα παράγει μαζική κουλτούρα. 262

… ενδέχεται να μειωθεί η δημιουργικότητα, αφού πολλοί θα αναζητούν την έτοιμη πληροφορία και δε θα έχουν χρόνο να σκέπτονται. 262-263

Η πληροφορική διαδόθηκε ταχύτερα από τον χριστιανισμό ή το βουδισμό. 263

Ο μεγαλύτερος κίνδυνος σήμερα είναι ο διαχωρισμός των ανθρώπων σε γνώστες και μη γνώστες. Γι’ αυτό είναι απαραίτητη η συνεχής εκπαίδευση. 264

Χρειάζεται να αναπτυχθεί ή μη γενετική βιολογία στη βάση της θεωρίας της πολυπλοκότητας. Δεν αληθεύει ότι με την κλωνοποίηση έχουμε δύο πανομοιότυπους ανθρώπους, διότι μετά τη γέννηση αναπτύσσονται και διαφοροποιούνται. 264

Νομίζω ότι το βέλος του χρόνου επηρεάζει κάθε οντότητα που ενυπάρχει στο σύμπαν. Εσείς γερνάτε, εγώ γερνώ, τα άστρα γερνούν, τα δέντρα γερνούν αλλά με διαφορετικούς ρυθμούς. 265

Επίμετρο.

Πώς μπορεί η εντροπία να αυξάνει μη αναστρέψιμα σε ένα σύστημα ατόμων που αλληλεπιδρούν με αναστρέψιμες και συντηρητικές δυνάμεις; Παρότι το πρόβλημα τέθηκε επιστημονικά από τον Boltzmann τον περασμένο αιώνα, εξωδυναμικούς παράγοντες επικαλέστηκαν ο Επίκουρος και ο Λουκρήτιος. Ο Prigogine όμως δεν μπορούσε να δεχθεί κανένα εξωδυναμικό επιχείρημα (άγνοια, προσέγγιση), διότι η μη αναστρέψιμη εμφάνιση μακράν της ισορροπίας επιτυγχάνεται μέσω της ροής εντροπίας βάσει της εσωτερικής παραγωγής εντροπίας, η οποία ακολουθεί τον Δεύτερο Νόμο. Έτσι, λοιπόν, η μη αναστρεψιμότητα οφείλει να είναι εγγενής ιδιότητα της φύσης. Επειδή και η πιθανότητα (διακυμάνσεις) ενέχεται επίσης στις μεταβάσεις μακράν της ισορροπίας που παράγουν την ποικιλομορφία της φύσης, ο Prigogine δεν μπορούσε να φανταστεί τη μη αναστρεψιμότητα χωρίς την πιθανότητα, ακόμη και στο θεμελιώδες επίπεδο της δυναμικής περιγραφής. Η στρατηγική επισήμανσή του ήταν ότι η μη αναστρεψιμότητα και η πιθανότητα πρέπει να είναι αντικειμενικές ιδιότητες των ασταθών είτε των μη ολοκληρώσιμων δυναμικών συστημάτων. Έτσι ακριβώς έχουν τα πράγματα. Στα ασταθή είτε μη ολοκληρώσιμα συστήματα έχουμε επεκτάσεις της δυναμικής εξέλιξης, οι οποίες είναι εγγενώς μη αναστρέψιμες και εγγενώς πιθανοκρατικές. 268

Το μέλλον δεν είναι δεδομένο, αλλά διαμορφώνεται από τις προσπάθειές μας και από την ικανότητά μας να συλλαμβάνουμε κρίσιμες διακυμάνσεις και να τις μετατρέπουμε σε καινοτομίες. 272

Σχολείο

Το βέλος του χρόνου

—Ιωάννης Αντωνίου
Το Βήμα της Κυριακής, 8 Φεβρουαρίου 1998

Ilya Prigogine, Το τέλος της Βεβαιότητας

Ο Ιλιά Πριγκοζίν στο Τέλος της Βεβαιότητας εκθέτει τους στοχασμούς του πάνω στο πρόβλημα του χρόνου. Είναι ενδιαφέρον να δούμε γιατί υπάρχει το πρόβλημα και πώς ανέκυψε. Είναι γεγονός ότι η πολιτισμική κληρονομιά μας από τον περασμένο αιώνα περιείχε αντιφάσεις. Από την μία πλευρά έχουμε τους Νόμους της Δυναμικής του Νεύτωνος, που αφορούν ένα αιτιοκρατικό (ντετερμινιστικό) και χρονικά αντιστρέψιμο σύμπαν. Η Σχετικότητα και η Κβαντική Δυναμική, παρ’ ότι συμπλήρωσαν το νευτώνειο οικοδόμημα, δεν άλλαξαν αυτά τα χαρακτηριστικά  της χρονικής εξέλιξης. Από την άλλη πλευρά όμως έχουμε τον Δεύτερο Νόμο της Θερμοδυναμικής που μας λέει ότι η εντροπία, δηλαδή η κατάσταση αταξίας ενός συστήματος, αυξάνεται προϊόντος του χρόνου. Αυτή είναι μια εξελικτική αντίληψη για τον κόσμο που δεν συνάδει προς την Κλασική Μηχανιστική αντίληψη. Το Τέλος της Βεβαιότητας μας δείχνει πως μπορούμε να συμφιλιώσουμε αυτές τις αντιφατικές αντιλήψεις.

Ποια είναι η συμβατική στάση των επιστημόνων σε αυτό το πρόβλημα; Πιστεύοντας ότι η Δυναμική περιγραφή είναι θεμελιακή, προσπαθούν να δείξουν ότι η μη αναστρέψιμη αύξηση της εντροπίας προκύπτει ως προσέγγιση της πλήρους δυναμικής λύσης λόγω της άγνοιάς μας ή λόγω των μετρήσεών μας. Δηλαδή έχουν την πεποίθηση ότι στην πραγματικότητα ζούμε σε έναν ντετερμινιστικό κόσμο αλλά δεν το γνωρίζουμε.

Ο Ιλιά Πριγκοζίν δεν μπόρεσε να δεχθεί αυτή την άποψη, όχι μόνο επειδή οδηγεί σε μια δυαδική αντίληψη για την φύση, αλλά γιατί επίσης οδηγεί σε λογικές δυσκολίες. Αν δεν υπάρχει διαφορά μεταξύ παρελθόντος και μέλλοντος, πώς θα εξηγήσουμε τη μη αναστρέψιμη διαδικασία μάθησης;  Όπως τόνισε η Isabelle Stengers  (με την συνεργασία της οποίας ο Πριγκοζίν έχει γράψει αυτό το βιβλίο) στο συνέδριο «Στοχασμοί πάνω στην αβεβαιότητα» πριν από δυο μήνες στις Βρυξέλλες, «οι Νόμοι της Δυναμικής αφορούν έναν κόσμο όπου η διατύπωσή τους θα ήταν αδύνατη». Επίσης ο Xavier Le Pichen γράφει στον Nouvel Observateur ότι η γέννηση της φιλοσοφίας και της τέχνης οφείλεται στην ικανότητά μας να υπερβαίνουμε το παρόν, προβάλλοντας τη σκέψη μας στο μέλλον.

Αυτή η προβολή δεν περιορίζεται στον άνθρωπο, αλλά αποτελεί χαρακτηριστικό κάθε μορφής ζωής, όπως στους πιθήκους ή στις αμοιβάδες που δημιουργούν συλλογικούς σχηματισμούς για να πετύχουν καλύτερες τροφικές δυνατότητες και κατόπιν αποχωρίζονται.

Για τον Ιλιά Πριγκοζίν, ο δημιουργικός ρόλος του χρόνου έγινε πρόδηλος στη Φυσική μακράν της Ισορροπίας. Κοντά στη ισορροπία ο κόσμος είναι ευσταθής και διέπεται από Αρχές Ελαχίστου. Δηλαδή τα συστήματα ισορροπούν σε καταστάσεις ελάχιστης ενέργειας, όπως το απλό εκκρεμές στην κατακόρυφο, και διαθέτουν μηχανισμούς σταθεροποίησης όπου αποσβέννυνται τυχόν διακυμάνσεις από την ισορροπία. Αντίθετα, όπως έδειξαν ο Πριγκοζίν και ο Γκλάνσντορφ τη δεκαετία του 1960, μακράν της ισορροπίας παύουν να ισχύουν οι Αρχές Ελαχίστου, οι διακυμάνσεις μπορεί να ενισχυθούν και να οδηγήσουν σε νέες μορφές οργάνωσης μέσω διαδοχικών διακλαδώσεων.

Σήμερα αυτές οι διαπιστώσεις εφαρμόζονται στη Φυσική των υλικών, στη Βιολογία, στην Οικολογία, στην Οικονομία, ακόμη και στην Κοινωνιολογία. Αυτές οι πρωτοποριακές έρευνες στη Φυσική μακράν της Ισορροπίας οδήγησαν στα εξής συμπεράσματα:

1. Δεν μπορούμε να θεωρούμε πλέον ότι η μη αναστρεψιμότητα των διεργασιών μακράν της Ισορροπίας είναι προσεγγίσεις της αναστρέψιμης Δυναμικής. Το βέλος του χρόνου πρέπει να υπάρχει και στη θεμελιώδη Δυναμική Περιγραφή.
2. Ο κλασικός ντετερμινισμός αίρεται λόγω των διαδοχικών διακλαδώσεων τις οποίες το σύστημα επιλέγει μέσω των στοχαστικών διακυμάνσεων.

Η κύρια θέση που αναπτύσσεται στο Τέλος της Βεβαιότητας είναι ότι η Φυσική μακράν της Ισορροπίας είναι συνυφασμένη με συγκεκριμένες κλάσεις Δυναμικών Συστημάτων, όπως τα κατά Πουανκαρέ Μη Ολοκληρώσιμα είτα κατά Κολμογκόροφ χαοτικά συστήματα. Η εργασία του Πριγκοζίν και των συνεργατών του αποτελεί συνέχεια του έργου του Πουανκαρέ και του Κολμογκόροφ. Ο Πουανκαρέ σταμάτησε στη μη ολοκληρωσιμότητα του προβλήματος των τριών σωμάτων, δυσκολία που χαρακτήρισε ως την «κύρια δυσκολία της Δυναμικής». Οι ιδέες του Πουανκαρέ αναπτύχθηκαν περαιτέρω από την σχολή του Κολμογκόροφ στη Μόσχα, αλλά δεν δόθηκε συστηματική απάντηση για την πλειονότητα των συστημάτων, όπως τα Μεγάλα Συστήματα.

Ποιο ήταν το επόμενο βήμα που περιγράφεται στο Τέλος της Βεβαιότητας; Τα Μη Ολοκληρώσιμα Συστήματα μπορούν να επιλυθούν πιθανολογικά. Όπως φάνηκε από τις πρόσφατες εργασίες των ομάδων του Πριγκοζίν στις Βρυξέλλες και στο Όστιν, για αυτά τα συστήματα βρέθηκαν νέες λύσεις που αίρουν τη χρονική συμμετρία και είναι εγγενώς στοχαστικές, δηλαδή διαθέτουν και τα δυο χαρακτηριστικά της Φυσικής μακράν της Ισορροπίας που αναφέρθηκαν προηγουμένως. Η πιθανότητα αποτελεί καλώς ορισμένο αντικειμενικό χαρακτηριστικό των φυσικών φαινομένων και δεν αντιστοιχεί στην υποκειμενική μας άγνοια ή στις δυνατότητες προσέγγισης που διαθέτουμε.

Η στοχαστική περιγραφή συνδέεται έτσι με τη Δυναμική, ενώ παραδοσιακά προέκυπτε χρησιμοποιώντας εξωδυναμικές υποθέσεις. Στα Κεφάλαια 3-5 συζητείται με λεπτομέρειες αυτή η γέφυρα Δυναμικής/Πιθανοτήτων/Μη Αναστρεψιμότητας. Το Τέλος της Βεβαιότητας συνεχίζει το διάλογο μεταξύ Ηρακλείτου και Παρμενίδη που ξεκίνησε στην Ελλάδα πριν από 2.500 χρόνια. Η συμβατική αντίληψη που κληρονομήσαμε από τον περασμένο αιώνα δικαίωνε τον Παρμενίδη που έβλεπε ένα άχρονο σύμπαν. Σήμερα βλέπουμε ότι δικαιώνεται ο Ηράκλειτος. Αυτή η δικαίωση οδηγεί σε μια νέα αντίληψη και στάση προς τη Φύση.

Κατά την κλασική Μηχανική, η πραγματικότητα περιγράφεται ως ένα μηχανιστικό αυτόματο. Δύσκολα όμως θα αποδεχθούμε ότι είμαστε μηχανές – τμήματα της κοσμικής μηχανής. Στην Κβαντική Μηχανική, αντίθετα, δεν υπάρχει αντικειμενική πραγματικότητα ανεξάρτητη από την διαδικασία της μέτρησης. Είναι επίσης δύσκολο να πιστέψουμε στην κβαντική «μαγεία», ότι δηλαδή εμείς με τις μετρήσεις μας είμαστε υπεύθυνοι για την μοίρα του Σύμπαντος και δημιουργούμε την πραγματικότητα.

Ο Ιλιά Πριγκοζίν προτείνει μια μέση οδό: η πραγματικότητα είναι ένα οικοδόμημα, μια κατασκευή που συνεχίζεται. Το βέλος του χρόνου αποτελεί το πιο γενικό κοινό ενοποιό γνώρισμα όλων των όντων στο σύμπαν μας. Βεβαίως οι συγκεκριμένοι μηχανισμοί γήρανσης ποικίλλουν από σύστημα σε σύστημα.

Στο τελευταίο κεφάλαιο, ο Πριγκοζίν παραθέτει ορισμένες σκέψεις πάνω στο κοσμολογικό πρόβλημα. Η δήλωση του Πριγκοζίν ότι «ο χρόνος προηγείται της ύπαρξης» έχει προκαλέσει αρκετή συζήτηση. Η ερμηνεία όμως είναι απλή. Πριν από τη γένεση του σύμπαντος υπήρχε ένα προ-σύμπαν από κβαντικές διακυμάνσεις. Όταν κάποια διακύμανση υπερβεί μια κρίσιμη τιμή, ένα σύμπαν γεννιέται. Συνεπώς η γέννηση του σύμπαντος αποτελεί εκδήλωση προϋπάρχοντος βέλους του χρόνου. Η παρούσα γνώση μας για την γέννηση του σύμπαντος είναι σχετικά πενιχρή και είναι δύσκολο να αποφύγει κανείς εικασίες πάνω στο κοσμολογικό πρόβλημα.

Εν κατακλείδι, το βιβλίο αποτελεί μια πρόσκληση για την ενοποίηση μεταξύ της Δυναμικής (Κλασικής είτε Κβαντικής) και της Θερμοδυναμικής, μεταξύ της Κβαντικής Δυναμικής και της Μέτρησης της κβαντικής κατάστασης, μεταξύ των Ανθρωπιστικών Επιστημών που χαρακτηρίζονται από Ιστορικότητα και των Φυσικών Επιστημών. Αυτή η πρόσκληση είναι ανοιχτή ως πρόγραμμα δράσης και ανανέωσης της Επιστήμης και της σκέψης μας στο κατώφλι του 21ου αιώνα.

Ο Ιωάννης Ε. Αντωνίου ήταν καθηγητής στο Πανεπιστήμιο των Βρυξελλών και αναπληρωτής διευθυντής των Διεθνών Ινστιτούτων Solvay Φυσικής και Χημείας. Ήδη είναι καθηγητής Μαθηματικών στο Πανεπιστήμιο της Θεσσαλονίκης.

Σχολείο

Νέες ικανότητες για τη μετάβαση των νέων από το σχολείο στο χώρο της εργασίας στα πλαίσια των σύγχρονων κοινωνικοοικονομικών εξελίξεων: μια πρόκληση για την αγωγή και την εκπαίδευση

Του Σπύρου Κρίβα,
Αναπληρωτή Καθηγητή, του Πανεπιστημίου Πατρών

1. Εισαγωγή

Πριν προβώ στην επιμέρους ανάλυση του θέματός μου θα ήθελα να καταστήσω σαφή τη δομή και το πλαίσιο, μέσα στα οποία αυτή θα κινηθεί. Θεωρώ ότι δεν είναι δυνατό σήμερα να ομιλούμε για τη μετάβαση από το εκπαιδευτικό σύστημα στο χώρο της εργασίας, για θέματα σταδιοδρομίας και να αναζητούμε τις αναγκαίες ικανότητες και δεξιότητες για το νέο ως μελλοντικό εργατικό δυναμικό, χωρίς να εξετάζουμε το κοινωνικό πλαίσιο και τις πραγματοποιούμενες αλλαγές μέσα σε αυτό , εντός του οποίου θα υλοποιηθούν τα παραπάνω αναφερόμενα θέματα.. Μια τέτοια προσέγγιση εκτιμώ ότι θα μας βοηθήσει να κατανοήσουμε την αναγκαιότητα ανάδυσης των προαναφερόμενων ικανοτήτων, να τις εντοπίσουμε και να τις κατονομάσουμε και τέλος να εκτιμήσουμε την επάρκεια και την αναγκαιότητά τους για την διαμόρφωση της σταδιοδρομίας των νέων και την είσοδό τους στον κόσμο της εργασίας.

Προφανώς δεν είναι δυνατόν να γίνει μια συστηματική ανάλυση αυτού του πλαισίου στο χρονικό εύρος μιας εισήγησης. Θα επιχειρήσω όμως μια συνοπτική ανατομία τριών, βασικών κατά τη γνώμη μου διαστάσεων αυτών των εξελίξεων, ικανών όμως να αναδείξουν το περιεχόμενο, την αναγκαιότητα της απόκτησης συγκεκριμένων ικανοτήτων, αλλά και την κατεύθυνσή τους. Οι διαστάσεις αυτές είναι: α. Η διαφοροποίηση του εννοιολογικού πλαισίου αντίληψης της ζωής, του κόσμου και του εαυτού μας στο τέλος του αιώνα, που πέρασε και στις αρχές του καινούργιου, και το οποίο συνδέεται με κοινωνικοοικονομικές διαφοροποιήσεις , β. Η μετάβαση από τη βιομηχανική κοινωνία στην κοινωνία της γνώσης, της πληροφορίας ,της επικινδυνότητας και της αβεβαιότητας, και γ. Η παγκοσμιοποίηση.

Α. Η διαφοροποίηση του εννοιολογικού πλαισίου αντίληψης της ζωής

Mέχρι το τέλος του 19ου αιώνα επικρατούσε η μηχανιστική ερμηνεία του κόσμου, όπως αυτή προήλθε από τις επιστημονικές απόψεις του Francis Bacon, που μέσα από το causa formalis αναζητούσε το ασφαλές υπόδειγμα της ερμηνείας του κόσμου και των διαδικασιών στη φύση και στη συνέχεια κορυφώθηκε από την μηχανιστική αντίληψη για το σύμπαν του Καρτέσιου και του Νεύτωνα Η μηχανιστική αντίληψη για την επιστήμη έδινε μεγαλύτερη σημασία στη σταθερότητα, στην τάξη, στην ομοιομορφία και την ισορροπία. Την απασχολούσαν κυρίως τα κλειστά συστήματα και οι γραμμικές σχέσεις, όπου μικρές εισροές αποδίδουν κατά κανόνα μικρά αποτελέσματα. Η επιστημονική γνώση όμως, γενικότερα η επιστήμη δεν είναι μια ανεξάρτητη μεταβλητή. Είναι μάλλον ένα ανοικτό σύστημα, συνδεδεμένο με την κοινωνία με πολλά κυκλώματα ανάδρασης, έτσι ώστε η ανάπτυξή της διαμορφώνεται από την κοινωνική αποδοχή των ιδεών της. Με άλλα λόγια οι ιδέες αυτές αντικατοπτρίζονται στην κοινωνική συμβίωση και επηρεάζουν και άλλους επιστημονικούς χώρους και τομείς ζωής. Αυτό σημαίνει ότι η παραπάνω αναφερόμενη μηχανιστική αντίληψη της επιστήμης επέδρασε στη διαμόρφωση ενός συστήματος ιδεών. Αυτές απεικόνιζαν ένα κόσμο σε κοινωνικό επίπεδο, όπου κάθε περιστατικό είχε καθοριστεί από κάποιες αρχικές συνθήκες, που κι αυτές ήταν πάλι δυνατόν, σε ένα βαθμό τουλάχιστον, να καθοριστούν με ακρίβεια διαμορφώνοντας συγχρόνως μια ανάλογη στατική και αιτιοκρατική αντίληψη για τη ζωή και τον άνθρωπο.

Από το 1920 αρχίζουν έντονα να καταγράφονται αμφισβητήσεις σε επιστημολογικό και γνωστικό επίπεδο των αιτιοκρατικών, μηχανιστικών σχέσεων και βεβαιοτήτων στο χώρο των φυσικών επιστημών. Παρερχομένου του χρόνου απόψεις προερχόμενες από τη θεωρία της σχετικότητας του Einstein, την κβαντική θεωρία, τη θεωρία των μη-γραμμικών συστημάτων, τη θεωρία της αβεβαιότητας με τον Heisenberg και τους υποστηρικτές του, αμφισβητούν το μηχανιστικό παράδειγμα στη φυσική, που απαιτεί πάγιους νόμους, κανόνες και ασφαλείς ερμηνείες με ευδιάκριτο το αποδεικτικό στοιχείο. Οι νέες αντιλήψεις στη φυσική, στοιχειοθετούν ένα νέο επιστημολογικό παράδειγμα, όπου η ιδέα των παγκόσμιων νόμων που κυβερνάνε τη φύση αιτιοκρατικά, υποκαθίσταται από την ιδέα των νόμων της αλληλεπίδρασης. Εγκαθιδρύεται σιγά –σιγά στις νεώτερες φυσικές επιστήμες η ολιστική και οικολογική άποψη και η αντίληψη για ένα κόσμο του «γίγνεσθαι» με αυτοοργανούμενες δομές . ( Prigogine, 1997).

Οι αντιλήψεις αυτές, ανάλογα με τις προηγούμενες , θα επηρεάσουν από τις πρώτες δεκαετίες του 20ου αι. πιο δειλά και αργότερα εντονότερα την επικρατούσα μέχρι τότε, μηχανιστική αντίληψη για την επιστήμη και τη ζωή, όπως αυτό καταγράφεται στο στοχασμό μεταμοντέρνων διανοητών όπως π.χ. ο Foucault, o Rorty κ.α. Περνάμε με άλλα λόγια σε ένα κοινωνικό παράδειγμα της μεταμοντέρνας εποχής, στο πλαίσιο του οποίου οι αιτιοκρατικές βεβαιότητες εγκαταλείπονται και αναδύονται η πολυπλοκότητα και η αλληλεπίδραση, αλλά και το τέλος της βεβαιότητας.. Συγχρόνως, όπως παρατηρεί ο Norbert Elias στη σημερινή μεταβιομηχανική κοινωνία διαμορφώνεται η αντίληψη, η οποία αναγνωρίζει το άτομο ως υπεύθυνο και αυτόνομο, ικανό να διαμορφώνει ως αυτοποιητικό σύστημα τη δική του πραγματικότητα μέσα από αλληλεπιδράσεις και απρόοπτες, μη αιτιοκρατικά καθοριζόμενες σχέσεις μπροστά στην καθημερινή και μελλοντική αβεβαιότητα. ( Elias, 1976).

Β. Η μετάβαση από την βιομηχανική κοινωνία στη κοινωνία της γνώσης, της πληροφόρησης, της επικινδυνότητας και της αβεβαιότητας.

Έχει γίνει ευρέως κατανοητό ότι τις τελευταίες δεκαετίες λόγω των ραγδαίων κοινωνικοοικονομικών εξελίξεων και των συνακόλουθων επιπτώσεων από την επιστημονική και τεχνολογική ανάπτυξη και τη διεθνοποίηση της οικονομίας της αγοράς βιώνουμε ραγδαίες διαφοροποιήσεις σε πλανητικό πλέον επίπεδο. Από τη μια μεριά καταγράφονται διαδικασίες και διεργασίες που αποβαίνουν συνεχώς αδιαφανείς και παρέχουν δυσκολίες στη διαχείρισή τους. Αβεβαιότητα, αμφιβολία και ανασφάλεια καταγράφονται στην κοινωνική συμβίωση, έτσι ώστε δικαιολογημένα οι κοινωνιολόγοι Beck και Giddens να ομιλούν για την ανάδυση της «κοινωνίας της επικινδυνότητας» (risk society) ως ένα νέο κοινωνικό παράδειγμα και μάλιστα ως αναμενόμενο αποτέλεσμα των διαδικασιών εκσυγχρονισμού και ανάπτυξης. Ο Beck στο σημείο αυτό λέει: « Στις αναπτυγμένες βιομηχανικές κοινωνίες συνοδοιπορεί η κοινωνική παραγωγή πλούτου με την κοινωνική παραγωγή κινδύνων. Αντίστοιχα φαίνεται να υποτιμούνται τα ζητήματα κατανομής του πλούτου και των κοινωνικών αγαθών ως και οι συγκρούσεις από τις ελλείψεις μπροστά στα προβλήματα, τα οποία προέρχονται από τους παραγόμενους από τη σύγχρονη επιστημονική και τεχνολογική ανάπτυξη κινδύνους» (Beck, 1994).

Στα πλαίσια αυτού του παραδείγματος διακρίνει κανείς ευκρινώς ταχείες διαδικασίες τεχνολογικού εξορθολογισμού και αλλαγών στην εργασία και την οργάνωση, αλλά και άλλα θέματα ως διακριτά στοιχεία του νέου παραδείγματος, όπως π.χ. διαφοροποιήσεις και αβεβαιότητα στις κοινωνικές και εργασιακές σχέσεις, στις “βιογραφίες” των ατόμων, στο τρόπο ζωής, στην αντίληψη της πραγματικότητας, τις εκμεταλλευτικές σχέσεις με τη φύση και την όξυνση των οικολογικών προβλημάτων. Σε αυτά θα πρέπει να προσθέσουμε την οποιασδήποτε μορφής κοινωνική παθογένεια, τις διαδικασίες και καταστάσεις κοινωνικού αποκλεισμού, την πολυπολιτισμικότητα και ίσως και άλλα.

Από την άλλη μεριά πραγματώνεται στο εσωτερικό των δυτικών κυρίως κοινωνιών ένας μετασχηματισμός από τη βιομηχανική κοινωνία στη κοινωνία της γνώσης. Όπως ορθά παρατηρεί ο Drucker “ στην κοινωνία της γνώσης” το εκπαιδευμένο άτομο αποτελεί το έμβλημα και το σύμβολο της κοινωνίας. Εάν κατά τον μεσαίωνα ο φεουδαρχικός ιππότης ήταν το σαφέστερο σύμβολο της κοινωνίας και ο αστός στις περιόδους ανάπτυξης του καπιταλισμού, το μορφωμένο άτομο, το εκπαιδευμένο άτομο θα είναι ο χαρακτηριστικός εκπρόσωπος της μετακαπιταλιστικής κοινωνίας, στην οποία η γνώση αποτελεί κεντρική πηγή ανάπτυξης ( Drucker, 1991).

Σημαντικό στοιχείο στα πλαίσια των κοινωνικοοικονομικών εξελίξεων είναι η αύξηση της κοινωνικής και εργασιακής αβεβαιότητας. Σε διεθνές επίπεδο και ειδικότερα στις αναπτυγμένες χώρες με αντίκτυπο και επιδράσεις και σε άλλες αναπτυσσόμενες και υπό ανάπτυξη χώρες, όπως και στη πατρίδα μας με τις επιμέρους βέβαια ιδιαιτερότητες, εμφανίζεται κατά την μεταπολεμική περίοδο μια ραγδαία αύξηση της συμμετοχής των υπηρεσιών στο σύνολο της οικονομίας , ενώ μειώνεται ο αγροτικός τομέας, η βιομηχανία και οι κατασκευές. Για τους εργαζόμενους η μετάβαση από μία οικονομία που κυριαρχούσε η βιομηχανική παραγωγή σε μια οικονομία με κυρίαρχο των τομέα των υπηρεσιών σημαίνει – πέρα από άλλες ανακατατάξεις- διαδικασίες «ευελιξίας» (flexibilisation) στον εργασιακό χώρο, της οποίας δύο κοινά χαρακτηριστικά είναι η «απεξειδίκευση» ( despecialisation) της εργασίας , που συνδέεται με την απασχολησιμότητα (employability) των εργαζομένων, δηλ. την ικανότητά τους να εργάζονται σε περισσότερο από μια και μοναδική εργασιακή θέση, και η «ευελιξία» εντός του εργασιακού οργανισμού ως προς την οργάνωση και τις ώρες εργασίας. Όλα αυτά έχουν ως επακόλουθο οι διάφοροι εργασιακοί οργανισμοί, είτε δημόσιοι είτε ιδιωτικοί να τείνουν συνεχώς στη μείωση του αριθμού των εργαζόμενων με μόνιμη θέση ως ο πυρήνας των απασχολουμένων ( core workers), ενώ οι υπόλοιποι ανήκουν στην “περιφέρεια” ευέλικτων εργασιακών συμβάσεων και “περιφερειακών” συμβολαίων ( contractual periphery), σύμφωνα με σχετική έκφραση σε έρευνα του Atkinson . Έχουμε δηλ. μια οπισθοχώρηση της έννοιας της εργασίας εφ’ όρου ζωής με αυξανόμενη την τάση ευέλικτων εργασιακών σχέσεων (Attkinson, 1984: 28-31, Κατσανέβας, 1998: 18-26, Αγγελίδης, 1998: 117-120, ΕΣΥΕ, 1998 ).

Η απεξειδίκευση, προκαλεί εργασιακή αβεβαιότητα σε ένα μεγάλο τμήμα εργαζομένων. Μέχρι πρόσφατα οι περισσότεροι εργαζόμενοι είχαν μια οροθετημένη περιγραφή της εργασίας τους και των καθηκόντων τους , που εξειδίκευε τις προσδοκίες της εργοδοσίας από αυτούς. Σήμερα η έννοια της συγκεκριμένης εργασίας και θέσης μέσα στον εργασιακό οργανισμό χάνει το παραδοσιακό της νόημα, γιατί αντικαθίσταται από συνεργασίες στη μορφή εργασιακών δικτύων που διαμορφώνουν και υλοποιούν ένα πρόγραμμα (project).

Γ. Η παγκοσμιοποίηση

Πολλοί ισχυρίζονται ότι η «παγκοσμιοποίηση» μαζί με την «τεχνολογική ανάπτυξη», αποτελούν βασική προουπόθεση των κοινωνικοοικονομικών εξελίξεων. Δεν θα διαφωνήσω τελείως μαζί τους, γιατί το φαινόμενο καταγράφεται ως μία πραγματικότητα ,τουλάχιστον από το 1970-1990. Αποτελεί όντως μία δομική αλλαγή σε κοινωνικοοικονομικό επίπεδο και δεν είναι απλά μια συγκυρία. Θα διαφωνήσω όμως με την αντίληψη που έχουν κάποιοι για την παγκοσμιοποίηση ως οικονομικό κυρίως φαινόμενο ότι είναι ένα αναπόφευκτα νομοτελειακό μόρφωμα, μία κατάσταση μη αναστρέψιμη. Διευρύνεται με χαρακτηριστικά επικράτησης η αντίληψη, υιοθετούμενη και από διεθνείς οργανισμούς ( όπως π.χ. Διεθνές Ταμείο, Παγκόσμ. Οργανισμός Εμπορίου κλπ), σύμφωνα με την οποία η παγκοσμιοποίηση είναι το αναπόφευκτο αποτέλεσμα τεχνολογικών και οικονομικών αλλαγών, που απαιτούν το άνοιγμα των αγορών, την ελεύθερη διακίνηση εμπορευμάτων και κεφαλαίων. Επιπλέον, η αντίληψη αυτή υποστηρίζει ότι η παγκοσμιοποίηση ωφελεί όλους, εφόσον ωθεί στην ανάπτυξη ενός υγιούς ανταγωνισμού, ο οποίος με τη σειρά του οδηγεί στην ανάπτυξη. Ανάπτυξη όμως ποιών; Όλων των λαών; Είναι έτσι όμως η πραγματικότητα, όταν σύμφωνα με έκθεση του ΟΗΕ το 1999 το 20% των πλουσιοτέρων χωρών της γης ελέγχει το 86% του παγκόσμιου εισοδήματος, το 82% των εξαγωγών εμπορίου, και το 70% των ξένων επενδύσεων; ( Νεγρεπόντη-Δελιβάνη, 2001: 515-539).

Αυτή η μονοδιάστατη αντίληψη για την παγκοσμιοποίηση ως οικονομικό φαινόμενο με όσα έχει συνεπιφέρει είναι μη αναστρέψιμη; Για να γίνω πιο συγκεκριμένος, θα ισχύσουν ντετερμινιστικά σε παγκόσμιο πολιτικοοικονομικό επίπεδο όσα συζητήθηκαν ή αποφασίσθηκαν στο Νταβός ή από την G8 ανεξάρτητα από την πολιτικoκοινωνική αντίληψη που τα διέπει; Καταγράφονται έντονες αμφισβητήσεις γι’αυτό. Το Σιάτλ και η Πράγα και τελευταία το Πόρτο Αλέγκρε και η Γένοβα αμφισβητούν την παγκοσμιοποίηση ως νομοτελειακά αιτιώδη εξέλιξη, προβάλλουν συγχρόνως το χιμαιρικό και συνωμοτικό χαρακτήρα της και αναδεικνύουν ως εναλλακτική λύση την αποφασιστική και οργανωμένη δράση των πολιτών (Τουραίν, 1999, Βεργόπουλος,1999, Νεγρεπόντη-Δελιβάνη, 2001.). Ο γάλλος φιλόσοφος Μισέλ Λεβί και ο Αγκιτόν, εκπρόσωπος της γαλλική Attack, συμμετέχοντας με άλλους διανοούμενους στις διαδικασίες του Πορτ Αλέγκρε εκτιμούν τη σημασία του Παγκόσμιου Κοινωνικού Φόρουμ με αυτά τα λόγια: « Εδώ τη στιγμή αυτή αναδύεται μια άλλη παγκοσμιοποίηση εκείνη των λαών και των κοινωνικών κινημάτων. Και αυτό είναι το πιο σημαντικό» ( Εφημ. «Αυγή» 21.1.2001).

Θα συμφωνήσω με τον Ulrich Beck, ο οποίος σε ένα από τα τελευταία του βιβλία με τίτλο « Τι είναι παγκοσμιοποίηση» αναδεικνύει τις αυταπάτες της παγκοσμιότητας και προτείνει και προσδοκά ένα σύστημα δημοκρατικών απαντήσεων στην παγκοσμιοποίηση. Ένα σύστημα νέων δομών, σχέσεων και θεσμών. (Βeck, 1999).

Δ. Οι νέες ικανότητες

Οι σκιαγραφημένες παραπάνω οικονομικές και κοινωνικές εξελίξεις παράγουν μεταξύ των άλλων αβεβαιότητα όσον αφορά το εργασιακό μέλλον των ατόμων. Συγκεκριμένα αναφέρομαι στη δυσκολία που έχουν είτε οι υποψήφιοι για απασχόληση είτε οι εργαζόμενοι να έχουν μια επισκόπηση της σταδιοδρομίας. Δικαίως ως προς το θέμα αυτό ομιλεί ο Arthur για μια «χωρίς όρια σταδιοδρομία ( boundaryless career), η οποία πλέον δεν καθορίζεται από τον συγκεκριμένο εργοδότη αλλά από τις απροσδιόριστες αλληλε-πιδράσεις δυνάμεων και διαδικασιών μεταξύ των επιχειρήσεων και των οργανισμών. (Arthur,1994: 294-306). Άλλωστε σήμερα γίνεται συνεχώς σαφέστερο ότι η σταδιοδρομία περιγράφει μια διαβίου εξέλιξη του ατόμου όσον αφορά την μάθηση και την εργασία, είναι μια διαδικασία και όχι μια προδιαγεγραμμένη δομή (Watts, 1995 ).

Αυτό σημαίνει ότι οι εξελίξεις απαιτούν την ανάδυση ενός νέου τύπου ατόμου-δράστη με διαφορετικά από το παρελθόν προσόντα και ικανότητες. Τα προσόντα και οι ικανότητες του μελλοντικού προς απασχόληση ατόμου, χωρίς βέβαια να υποβαθμίζεται η γνώση του συγκεκριμένου εργασιακού αντικειμένου, περιγράφονται όλο και περισσότερο με όρους προσωπικών χαρακτηριστικών, όπως ικανότητα προσαρμογής στις συνεχείς αλλαγές, πνεύμα συνεργασίας, δυναμικότητα, δημιουργικότητα, κριτική ικανότητα, πρωτοβουλιακή δραστηριότητα, ετοιμότητα για καινοτομίες, ανάπτυξη επιχειρηματικού πνεύματος, αλλά και δεξιότητες επιδεκτικές κατάρτισης στα πλαίσια της διαβίου μάθησης και συνεχιζόμενης εκπαίδευσης, (Arthur, 1994: 295-306, Κασσωτάκης, 1994: 40-52, Κρίβας, 1998:52-58). Είναι πλέον αναγκαία η διαμόρφωση ενός ατόμου που θα είναι υπεύθυνο για τη διαμόρφωση της επαγγελματικής του ταυτότητας, για τον καθορισμό του εργασιακού του προσανατολισμού και το σχεδιασμό, τον προγραμματισμό και τη διαχείριση της σταδιοδρομίας του μέσα στον προσανατολισμό αυτό. Είναι αναγκαία η ανάπτυξη μιας «στοχαστικοκριτικής αυτό-βιογραφίας»,όπως παρατηρεί ο Giddens ( Giddens, 1991). Μια τέτοια τάση γίνεται σαφής στις διαφημίσεις και τις αγγελίες για την αναζήτηση προσωπικού σε σχετικά ευρωπαϊκά περιοδικά και έντυπα, αλλά διαφαίνεται και στην Ελλάδα, όπως προέκυψε από ανάλυση περιεχομένου αγγελιών και διαφημίσεων, που διενεργήσαμε (Κρίβας, 2000).

Μπροστά στις παραπάνω συνοπτικά παρουσιασμένες οικονομικές και κοινωνικές εξελίξεις αλλά και τις διαφοροποιήσεις στην αντίληψη για τη ζωή και τον άνθρωπο το άτομο είναι ανάγκη να λειτουργήσει ως « δρων υποκείμενο» τόσο σε ατομικό – όχι ατομικιστικό, υπάρχει διαφορά- όσο και σε συλλογικό επίπεδο. Ως υποψήφιο εργατικό δυναμικό δεν μπορεί να ακολουθήσει μια προδιαγεγραμμένη πορεία σταδιοδρομίας. Η εξέλιξη αυτή υποδηλώνει ότι ένα από τα βασικά προβλήματα του ατόμου ως μελλοντικού εργαζόμενου είναι η δυνατότητά του να διαχειρίζεται τις σχέσεις του με το χώρο της εργασίας και της μάθησης. Για την επίλυση του προβλήματος αυτού απαιτούνται επιμέρους ικανότητες, που συνολικά συνθέτουν την αυτοπεποίθηση του ατόμου στη διαμόρφωση της σταδιοδρομίας και την προσωπική ανάπτυξη. Ως τέτοιες ικανότητες θεωρούμε τις εξής: Αυτογνωσία, ικανότητα για αναζήτηση ευκαιριών, σχεδιασμός δράσης, δράση μεσω δικτύων, δυνατότητα διαπραγμάτευσης, αποδοχή και αντιμετώπιση της κοινωνικής αβεβαιότητας, αναπτυξιακή αντίληψη της ζωής, της μάθη-σης και της δράσης, πολιτική συνειδητοποίηση. Όμως οι ικανότητες αυτές ακριβώς λόγω των συγκεκριμένων εξελίξεων, ως επιδιωκόμενοι παιδαγωγικοί στόχοι, δεν θα πρέπει να συμβάλλουν στο αποκοίμισμα των συνειδήσεων και την άκριτη αντιστοίχηση στα προστάγματα της αγοράς, αλλά μάλλον να αποτελέσουν εφόδια για την κριτική ανάγνωση των εξελίξεων στο κόσμο της αγοράς και τη δημοκρατική παρέμβαση και ανάπτυξη.

Βιβλιογραφικές αναφορές

Αγγελίδης, Ι.(1998): Ευρωπαικές στρατηγικές για την απασχόληση, 1ο Εκπ/κο Σεμ. Συμβούλων Σταδιοδρομίας, ΑΠΘ,.

Atrhur, M, (1994), The boudaryless career, in: Journal of Organisational Behavior, vol. 15,

Attkinson, J (1984), Manpower strategies for flexible organisations, in : Personal management, vol. 16,8,.

Beck,U,(1994), The reiventation of politic, in: Beck, U. et al.: Reflexive modernisation, Cambridge, Polity Press,

Beck, U,1999), Τι είναι παγκοσμιοποίηση; Εκδ. Καστανιώτη, Αθήνα,

Βεργόπουλος, Κ. (1999),Παγκοσμιοποίηση- Η μεγάλη χίμαιρα, Εκδ. Νέα Σύνορα, Αθήνα,

Drucker, P. (1998), Post-capitalist society, N.York, Harper Businness, 1992.

Elias, N. (1976), Die Gesellschaft der Individuen, Suhrkamp Verlag, Frankfurt/M.

ΕΣΥΕ (1998), Ειδική ενημερωτική έκθεση: Απασχόληση-Ανεργία-Αμοιβή εργασίας, Αθήνα,

Giddens, A, (1991), Modernity and self-identity, Cambridge, Polity Press.

Κασσωτάκης, Μ.(1994): Κοινωνικοοικονομικές και εκπαιδευτικές εξελίξεις και οι επιπτώσεις τους στο θεσμό του ΣΕΠ, στο: Επιθεώρ. Συμβουλευτικής-Προσανατολισμού, τ.30-31,.

Κατσανέβας , Θ.(1998), Τα επαγγέλματα του μέλλοντος, Εκδ. Παπαζήση, Αθήνα

Κρίβας, Σπ. (1998), Η Συμβουλευτική-Προσανατολισμός στο πανεπιστήμιο για τη σταδιοδρομία των φοιτητών στα πλαίσια της διαφοροποιημένης αντίληψης για τη σταδιοδρομία, 1ο Εκπ/κο Σεμ. Συμβούλων Σταδιοδρομίας, ΑΠΘ.

Κρίβας, Σπ. (2000), Αναζητούμενες ικανότητες και δεξιότητες του μελλοντικού εργατικού δυναμικού, (Αδημοσίευτη έρενα).

Νεγρεπόντη-Δελιβάνη, Μ, (2001) Συνομωτική «παγκοσμιοποίηση», , Αθήνα, εκδ. Παπαζήση,

Prigogine, I.(1997), Το τέλος της βεβαιότητας, Αθήνα, Εκδ. Κάτοπτρο.

Τουραίν, Α. (1999), Πώς να ξεφύγουμε από τον φιλεελυθερισμό; Αθήνα, Εκδ. Πόλις .

Watts, A. (1995), University guidance in Europe in the context of lifelong career development, in: Proceedings of the Summer School of FEDORA, Dublin.

Σχολείο

Επανακτώντας τον «χαμένο» χρόνο

Γράφει ο ΣΠΥΡΟΣ ΜΑΝΟΥΣΕΛΗΣ, ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ 8.1.11

Αν ο χρόνος είναι απλώς «μια επίμονη ψευδαίσθηση», μια μαθηματική συντεταγμένη που αυξάνεται ή μειώνεται από το άπειρο παρελθόν στο άπειρο μέλλον (και αντιστρόφως!), τότε γιατί το ορατό μας Σύμπαν δεν είναι στατικό αλλά διαρκώς αλλάζει και εξελίσσεται; Πώς εξηγείται ότι ο χρόνος στην κοσμολογία, στη βιολογία και στην ανθρώπινη ιστορία φαίνεται να ρέει αποκλειστικά από το παρελθόν προς το μέλλον; Πράγματι, σε όλα τα πολύπλοκα συστήματα, των ανθρώπινων κοινωνιών συμπεριλαμβανομένων, βρίσκουμε καταγεγραμμένο στη δομή και την ιστορία τους μόνο το παρελθόν και το παρόν αλλά ποτέ το μέλλον τους. Αν όμως ο χρόνος «ρέει» προς μία και μόνο κατεύθυνση ενδέχεται κάποτε να τελειώσει;

Στις 6 Απριλίου του 1922, στην περίφημη Φιλοσοφική Εταιρεία στο Παρίσι, συναντήθηκαν δύο μεγάλοι στοχαστές, ο φυσικός Αλμπερτ Αϊνστάιν με τον φιλόσοφο Ανρί Μπερξόν, για να ανταλλάξουν απόψεις γύρω από το αίνιγμα του χρόνου. Στο επίμονο ερώτημα του Μπερξόν αν ο χρόνος που περιγράφει η θεωρία της σχετικότητας, και συνεπώς η σύγχρονη φυσική, έχει να κάνει με τον χρόνο όπως τον βιώνουν καθημερινά οι άνθρωποι, έλαβε από τον Αϊνστάιν την ακόλουθη απάντηση: «Το ερώτημα τίθεται ως εξής: ο χρόνος του φιλοσόφου είναι ο ίδιος με τον χρόνο του φυσικού;». Και προς μεγάλη απογοήτευση του Μπερξόν, ο δημιουργός της θεωρίας της σχετικότητας θα απαντήσει απερίφραστα: «Μόνο η επιστήμη λέει την αλήθεια και κανένα υποκειμενικό βίωμα δεν μπορεί να διασώσει ό,τι αρνείται η επιστήμη»!

Σε αυτήν την ατελέσφορη προσπάθεια διάλογου ενός μεγάλου φυσικού με έναν μεγάλο φιλόσοφο αποτυπώνεται η θεμελιώδης διαφωνία σχετικά με τη φύση του χρόνου και την επίδρασή του στο Σύμπαν. Ο χρόνος όπως περιγράφεται από τους βασικούς νόμους της δυναμικής του Νεύτωνα, αλλά και από τη θεωρία της σχετικότητας του Αϊνστάιν, είναι γραμμικός, συμμετρικός και ομοιότροπος ως προς το παρελθόν και το μέλλον. Με άλλα λόγια, ο χρόνος που εμείς οι άνθρωποι βιώνουμε καθημερινά δεν έχει κανένα απολύτως νόημα για τη φυσική, και συνεπώς δεν υπάρχει!

Ως μία παράμετρος στη μαθηματική περιγραφή της κίνησης των υλικών σωμάτων, ο χρόνος, είτε παίρνει θετικές είτε αρνητικές τιμές (η χρονική αντιστροφή από το t στο -t), δεν επηρεάζει σε τίποτα τις βασικές εξισώσεις που περιγράφουν τη συμπεριφορά και τις μεταβολές των υλικών αντικειμένων. Η μετα-φυσική εικασία της συμμετρικότητας του χρόνου, το ότι δηλαδή ο χρόνος μπορεί να ρέει ελεύθερα από το παρελθόν προς το μέλλον ή και αντίστροφα χωρίς αυτό να επηρεάζει ουσιαστικά τα παρατηρούμενα φαινόμενα, αποτελεί βασική παραδοχή τόσο της νευτώνειας δυναμικής όσο και της σχετικιστικής ή της κβαντικής φυσικής.

Η απώλεια του χρόνου

Προσβλέποντας στην «αντικειμενική» περιγραφή των φυσικών φαινομένων η κλασική φυσική όφειλε να υποβαθμίσει τον χρόνο σε απλή γεωμετρική παράμετρο, μετρήσιμη με κάποιο λίγο πολύ ακριβή τρόπο (ρολόγια) και κοινή για όλους τους παρατηρητές που βρίσκονται στο ίδιο σύστημα αναφοράς. Συνεπώς η «χρονικότητα» και η «ιστορικότητα» των φαινομένων που διαπιστώνουν οι παρατηρητές στην καθημερινή τους ζωή έπρεπε να θυσιαστεί στον βωμό της «αντικειμενικής» γνώσης.

Ετσι, ο ανθρώπινος χρόνος κατέληξε να θεωρείται ως μια υποκειμενική αυταπάτη: μια ιδιαίτερα «επίμονη ψευδαίσθηση», όπως υποστήριζε ο Αϊνστάιν. Ακόμη και για τον πατέρα του σχετικιστικού χώρου και του ελαστικού χρόνου, η ανθρώπινη «αίσθηση» του χρόνου αποτελούσε τροχοπέδη για τη βαθύτερη, πληρέστερη και εν τέλει αχρονική περιγραφή της φύσης.

Αναμφίβολα, το όνειρο της αχρονικής περιγραφής της φύσης θα αποδειχτεί ιδιαίτερα γόνιμο για την ανάπτυξη της λεγόμενης «κλασικής» επιστήμης. Ωστόσο, κατά τα μέσα του δέκατου ένατου αιώνα, θα αρχίσει να καταρρέει με την ταυτόχρονη εισβολή του χρόνου τόσο στις θερμοδυναμικές θεωρίες της φυσικής όσο και στις εξελικτικές θεωρίες της βιολογίας (και πιο πρόσφατα με την ανακάλυψη της χρονικότητας στην κοσμολογία και την αστροφυσική). Η αχρονική, υποτίθεται, επιστήμη θα ανακαλύψει προς μεγάλη της έκπληξη ότι όλες οι χημικές αντιδράσεις, όλα τα βιολογικά φαινόμενα, αλλά και όλα τα κοσμολογικά συμβάντα είναι χρονικά μη αναστρέψιμα.

Αυτή η εγγενής και ουσιαστική ασυμμετρία ανάμεσα στο παρελθόν, το παρόν και το μέλλον επιβεβαιώνεται σήμερα σε όλα τα πολύπλοκα φυσικά συστήματα: από τη βιολογική ανάπτυξη και την εξέλιξη των ζωντανών οργανισμών μέχρι τη διαμόρφωση και την εξέλιξη των ουράνιων σωμάτων! Μάλιστα, η πανταχού παρούσα «μη αναστρεψιμότητα» (irreversibility), δηλαδή ο σαφής χρονικός προσανατολισμός των περισσότερων φυσικών διαδικασιών, θα αποδειχτεί ότι αποτελεί τον κανόνα, ενώ η χρονική αναστρεψιμότητα την εξαίρεση. Τίποτα δεν απεικονίζει καλύτερα τη μονοσήμαντη, ανομοιόμορφη και μη αναστρέψιμη ροή του χρόνου, δηλαδή τη χρονική ασυμμετρία και τη μη ισοδυναμία παρελθόντος και μέλλοντος, από την έννοια του «βέλους του χρόνου».

Τα βέλη του χρόνου

Πολύ συνοπτικά, το βέλος του χρόνου θα κάνει την είσοδό του στη σύγχρονη επιστημονική σκέψη με δύο εκδοχές: μία αισιόδοξη και μία απαισιόδοξη. Η αισιόδοξη εκδοχή είναι αυτή της εξέλιξης και σταδιακής πολυπλοκοποίησης της ζωής πάνω στη Γη, όπως περιγράφεται από τη θεωρία της φυσικής επιλογής του Δαρβίνου. Ενώ η πεσιμιστική ή απαισιόδοξη εκδοχή του βέλους του χρόνου προκύπτει από την ανάπτυξη της θερμοδυναμικής των κλειστών συστημάτων.

Από τα δύο βασικά αξιώματα της θερμοδυναμικής προκύπτει ότι, αν η συνολική ενέργεια ενός κλειστού συστήματος είναι σταθερή (πρώτο αξίωμα), τότε αυτό το σύστημα τείνει να περνά από τις λιγότερο πιθανές καταστάσεις τάξης και οργάνωσης σε ολοένα πιο πιθανές καταστάσεις αποδιοργάνωσης και αταξίας (μεγιστοποίηση της εντροπίας). Σύμφωνα λοιπόν με το δεύτερο θερμοδυναμικό αξίωμα, η συνολική εντροπία του συστήματος, με το πέρασμα του χρόνου, μπορεί μόνο να αυξάνεται. Αν μάλιστα θεωρηθεί ότι ολόκληρο το Σύμπαν είναι ένα κλειστό σύστημα, τότε η σταδιακή ενεργειακή υποβάθμισή του θα οδηγήσει αναπόφευκτα στη μεγιστοποίηση της εντροπίας του, δηλαδή στον θερμικό θάνατό του!

Η αχίλλειος πτέρνα αυτής της πεσιμιστικής εκδοχής του βέλους του χρόνου ήταν ότι αρχικά μελετούσε μόνο κλειστά και αδρανή συστήματα. Ομως τέτοια ιδανικά συστήματα που δεν ανταλλάσσουν ύλη και ενέργεια με το περιβάλλον τους δεν υπάρχουν βέβαια στη φύση. Και το γεγονός αυτό αποδείχτηκε περίτρανα με την ανάπτυξη της θερμοδυναμικής των ανοιχτών συστημάτων. Μακριά από τη θερμοδυναμική ισορροπία τα ανοιχτά συστήματα τείνουν, αντίθετα, να αυτοοργανώνονται και να δημιουργούν πολύπλοκες δομές.

Καταστροφέας ή δημιουργός;

Ο χρόνος, για αυτά τα ανοιχτά και πολύπλοκα συστήματα, όπως π.χ. οι ζωντανοί οργανισμοί, οι ανθρώπινες κοινωνίες, αλλά και τα σμήνη γαλαξιών, δεν είναι απλώς μια γεωμετρική μεταβλητή αλλά ο αποφασιστικός παράγοντας που τελικά καθορίζει την εξέλιξή τους. Οπως υποστηρίζει ο βραβευμένος με Νόμπελ για τη μελέτη τέτοιων πολύπλοκων δομών Ιλυα Πριγκοζίν, στο εξαιρετικά ενδιαφέρον βιβλίο του «Το τέλος της βεβαιότητας» (εκδ. Κάτοπτρο): «Δεν είμαστε εμείς οι άνθρωποι οι γεννήτορες του βέλους του χρόνου. Αντίθετα, είμαστε τα παιδιά του».

Οπως είδαμε στο προηγούμενο άρθρο μας, ήδη από την αρχαιότητα ο χρόνος σχετίζεται στενά με την κίνηση και μετρά τη μεταβολή των υλικών σωμάτων. Ο Αριστοτέλης πρώτος ορίζει σαφώς τον χρόνο ως τον «αριθμό» που μετρά τη διάρκεια της κίνησης από ένα πρότερο σ’ ένα ύστερο. Ποιος όμως καθορίζει τι είναι «πρότερο» και τι «ύστερο»;

Δεδομένου δε ότι ο λόγος της επιστήμης συγκροτείται, εξ ορισμού και αποκλειστικά, πάνω στη μελέτη επαναλαμβανόμενων και εμπειρικά επιβεβαιωμένων φαινομένων, πώς λοιπόν νομιμοποιείται όταν μελετά φαινόμενα «μοναδικά», όπως η αρχή και το τέλος του χρόνου; Και πώς μπορεί να περιγράφει ή και να κατανοεί φαινόμενα ανεπανάληπτα στον χρόνο;

Τέτοια ακραία και μοναδικά κοσμογονικά συμβάντα οι ειδικοί τα αποκαλούν «ανωμαλίες» ή «μοναδικότητες» επειδή όλες οι γνωστές εξισώσεις που τα περιγράφουν καταρρέουν και δεν μπορούν πλέον να εφαρμοστούν για την περιγραφή τους. Τυπικά παραδείγματα είναι τόσο η Μεγάλη Εκρηξη (Big Bang), από την οποία υποτίθεται ότι προέκυψαν τα πάντα, όσο και η Μεγάλη Σύνθλιψη (Big Crunch), που εικάζεται ότι είναι ένα από τα πιο πιθανά σενάρια για το τέλος του χώρου και του χρόνου. Εξάλλου, όπως θα δούμε στο επόμενο άρθρο μας για τις χρονομηχανές και τα ταξίδια στον χρόνο, η επιστημονική αυστηρότητα τείνει να υποχωρεί ντροπαλά παραχωρώντας τη θέση της στην «αυθάδη» επιστημονική φαντασία όποτε αντιμετωπίζει τέτοια «ανώμαλα» φαινόμενα.

clip_image002

  1. Δεν υπάρχουν σχόλια.
  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: