Αρχική > πολιτισμός > Αμφισβήτηση του πολιτισμικού ετεροπροσδιορισμού

Αμφισβήτηση του πολιτισμικού ετεροπροσδιορισμού

imageΤου Νίκου Τσούλια

Ζούμε σε μια εποχή που έχει ήδη χαρακτηριστεί από την ταχέως εξελισσόμενη μεντιοκρατική κοινωνία στην οποία οι πληροφορίες, η επικοινωνία (και λιγότερο οι γνώσεις) έχουν κυρίαρχη θέση και καθορίζουν σε σημαντικό βαθμό τις δραστηριότητες των ανθρώπων. Ένας διαρκής βομβαρδισμός μηνυμάτων, ο οποίος διακόπτεται μόνο όταν ο πολίτης δεν έχει καμιά επαφή με το περιβάλλον του, από χίλιες δυο πηγές πολιορκεί τη σκέψη του αφήνοντας ελάχιστα περιθώρια για κάποιο εσωτερικό διαλογισμό ή έστω για κάποιο πρόχειρο φιλτράρισμα και τακτοποίηση των άπειρων πληροφοριών.

Ο καταναλωτισμός – θεμελιακή όψη του βιομηχανικού πολιτισμού, αφού άλωσε κάθε πτυχή του σώματός μας μέσα από τις επιταγές των αξιών του καπιταλιστικού συστήματος, προχωρεί σε ολομέτωπη επίθεση κατά του πνεύματός μας και της σκέψης μας.

Το υπόστρωμα είναι ευνοϊκό. Οι μεγάλες ιδεολογίες και τα οράματά τους έχουν υποχωρήσει. Η αγορά καθίσταται ο μοναδικός κριτής της ιστορικότητας. Η πρόοδος είναι συνυφασμένη με την επικράτηση του επιστημονικο – τεχνολογικού «παραδείγματος». Ο ορθολογισμός του αναπτυγμένου κόσμου έχει επιβάλλει την παράνοια και τη βαρβαρότητα «νομιμοποιώντας» την εξαθλίωση στο μεγαλύτερο τμήμα του πλανήτη μας ως αναπόφευκτη κατάσταση και ίσως και ως προϋπόθεση της προόδου και της ευτυχίας για τους λίγους. Η πολιτική έχει χάσει την ψυχή της και το ρόλο της και οριοθετείται στις διαχειρίσιμες υποθέσεις. Οι βασικοί θεσμοί των κοινωνιών (οικογένεια, σχολείο, κοινότητα υπό την ευρεία έννοια) αποδομούνται και αγχώνονται στο πώς θα ενσωματωθούν στις νέες εξελίξεις.

Ο σύγχρονος άνθρωπος αποκομίζει μια αίσθηση ότι γίνεται κοινωνός του κόσμου και συμμέτοχος των εξελίξεων μέσω της πολύπλοκης επικοινωνιακής δικτύωσης. Οποία αυταπάτη! Γιατί στην ουσία δεν είναι παρά ένας παθητικός δέκτης που δέχεται τα αποτελέσματα ή τον αποσβενόμενο απόηχό τους που παράγουν οι «άλλοι». Ο ίδιος για να εμπλακεί στην ειδησεογραφική θύελλα θα πρέπει να διαπράξει κάποιες ακραίες ενέργειες και μάλλον αρνητικού χαρακτήρα.

Ουσιαστικά είναι ένα «άδειο κουτί» που δέχεται μηνύματα πάσης φύσεως και τα οποία τείνουν να εκμαυλίσουν το νοητικό του σύστημα μέσα από μια διαδικασία πρόχειρης κατάταξης και αξιολόγησης, όπου η δική του αυτόνομη σκέψη θα εξαντλείται σε επιδερμικές τοποθετήσεις κατά κανόνα άκριτης υιοθέτησης ή αυτόματης απόρριψης των πληροφοριακών σημαινόντων και σημαινομένων.

Αν μάλιστα λάβουμε υπόψη μας ότι η ειδησεογραφική κουλτούρα είναι ένα στερέωμα καταστροφολογίας και κινδυνολογίας, μπορεί να κατανοήσουμε το γιατί ένας τέτοιος πολίτης – ιδιώτης θα κλείνεται όλο και πιο πολύ στο καβούκι του αισθανόμενος περίπου ευτυχής που δεν τον αγγίζει κάποια άλλη χειρότερη κατάσταση, παραιτούμενος ακόμα και θεωρητικά από την ιδέα διεκδίκησης μιας καλύτερης ζωής γι’ αυτόν. Από την άλλη πλευρά οι εικόνες της πολύ φανταχτερής ευτυχίας παρουσιάζονται τόσο μακρινές γι’ αυτόν που δεν τις αιχμαλωτίζει ούτε και στις φαντασιώσεις του, έστω και λάθρα.

Όλη αυτή η αντι-πολιτισμική πληροφοριόσφαιρα δημιουργεί στρεβλά σχήματα αξίων και διαπαιδαγώγησης. Η έννοια της γνώσης ταυτίζεται εν πολλοίς με την έννοια της πληροφορίας. Το πεδίο της μάθησης και της παιδείας διαβρώνεται στις ουσιαστικές μορφωτικές και ανθρωπιστικές του συνιστώσες και μετατρέπεται σε έναν «άμορφο» χώρο συλλογής άχρηστων μηνυμάτων.

Χαρακτηριστικό δείγμα αυτής της εικόνας είναι ο Homo Teleopticus. Πάρτε έναν τέτοιον άνθρωπο που βλέπει με τις ώρες τη «σύγχρονη εστία» της οικογένειας, την τηλεόραση. Η σκέψη του είναι στομωμένη. Λειτουργεί σε ένα κενό βιωμάτων. «Συμμετέχει» στις πιο απίθανες θεματολογίες και όμως δεν μπορεί να συγκροτήσει τη δική του παρουσία ως προς όλο αυτό τον θαυμαστό κόσμο των εικόνων. Διαρκώς μονολογεί συνήθως σιωπηλά και ενίοτε φωναχτά. «Μεταναστεύει» από τα προβλήματά του, αλλά η διολίσθηση επί του φαινομενικού τού οξύνει τις αιχμές του πραγματικού.

Η «κοινωνία της επικοινωνίας» καθαγιάζει την κυριαρχία της επικοινωνίας πάνω στη πληροφορία, σε βαθμό που να καθιστά την έννοια της πληροφορίας τόσο διφορούμενη όσο και την έννοια της επικοινωνίας – αφού ως επικοινωνία λογίζεται το να δέχεσαι στοιχεία από τους άλλους και τίποτα πέραν τούτου. Επικυρώνει την υπεροχή της εικόνας πάνω στο γεγονός, του μηνύματος πάνω στην ιδέα, της αξιοπιστίας πάνω στην αλήθεια. «Αυτό εκτρέφει μια τεράστια παρεξήγηση, καθώς η αναζήτηση της συγκατάθεσης επιτελείται στο πλαίσιο μιας οργανωμένης ανισορροπίας ανάμεσα στο πραγματικό και στην αναπαράστασή του», θα ισχυριστούν οι R. Tixler – Guichard και D. Chaize στο πολύ αξιόλογο περιοδικό «Le Monde diplomatique».

Δεν μπορούν, λοιπόν, να θεωρηθούν ως έκπληξη τα αποτελέσματα αλλεπάλληλων ερευνών της επίδρασης της τηλεθέασης ή του λόγου ή της ομιλίας και της δυσλεξίας των παιδιών. Το ότι δεν συνδιαλέγονται τα διάφορα μέρη στο εσωτερικό της οικογένειας, διευκολύνει την αποδυνάμωση των ψυχικών και συναισθηματικών δεσμών και δημιουργεί πλούσια κοιτάσματα «αθέατης» μοναξιάς. Θα συμβούν δε όλες αυτές οι διεργασίες με τη διάλυση της πυρηνικής οικογένειας. Εν κατακλείδι, η αναπαραγωγή των πολύπλοκων πολιτισμικών αναπαραστάσεων που περνούσε από γενιά σε γενιά (μέσω παππούδων, γιαγιάδων και γονέων) υπό τη μορφή του αφηγηματικού λόγου στη διάρκεια της ανάπτυξης της προσωπικότητας των παιδιών, θα γίνει όλο και πιο μετέωρη, όλο και πιο αλυσιτελής.

Διάγουμε μια περίοδο όπου η διαχείριση του προσωπικού μας χρόνου αποκτά όλο και μεγαλύτερα περιθώρια σε σχέση με τη βασική εργασιακή μας απασχόληση. Αυτό σημαίνει ότι ανασυντάσσεται η υφή και η λειτουργία του ελεύθερου χρόνου του σύγχρονου ανθρώπου. Στη σημερινή μεταβατική φάση είναι εμφανής η αδυναμία συγκρότησης πολιτικής (προσωπικής και δημόσιας) ως προς τον χρόνο. Διατηρούμε, ουσιαστικά, τις παλιές αντιλήψεις περί τριμερισμού του 24ωρου σε εργασία, ψυχαγωγία, ύπνο, παρόλο που αυτή η τακτική προσκρούει σε μια αρκετή διαφορετική πραγματικότητα.

Η αδυναμία μας αυτή μάλιστα είναι πασιφανής, αφού το μόνο που κάνουμε στο χρόνο εκείνο όπου δεν υπάρχει η λειτουργία του εαυτού μας ως υποκειμένου και ως δρώντος προσώπου, είναι η προσφυγή μας στην τηλεθέαση και στη «συλλογή» πληροφοριών αισθανόμενοι ότι έτσι υπερβαίνουμε το κενό τού «να μην κάνουμε τίποτα». Πρόκειται, βέβαια, περί αυταπάτης και το ξέρουμε, αλλά δεν φαίνεται να μας πολυενοχλεί αφού έχουμε αποδεχτεί αυτή τη μεταβατική φάση ως φάση αβεβαιοτήτων, αντιφάσεων και μεταβολών. Άλλωστε η ταχέως επεκταθείσα τάση αστικοποίησης των συνθηκών ζωής έθεσε υπό αμφισβήτηση μεγάλο μέρος της βιολογικότητάς μας και της κοινωνικότητάς μας όπως έχουν σχηματοποιηθεί κατά τη μοντέρνα περίοδο της Ιστορίας.

Ωστόσο, όλος αυτός ο «πολιτισμός του ετεροκαθορισμού» του ανθρώπου από μια τεράστια βιομηχανία παραγωγής, διακίνησης και κυρίως επιβολής μονομερών και μονοσήμαντων πληροφοριών, μηνυμάτων, αποτυπώσεων της … κοινής γνώμης – δημοσκοπήσεων, διαφημιστικής προπαγάνδας (της μεγαλύτερης προπαγάνδας που γνώρισε μέχρι τώρα ο άνθρωπος), τεχνολογικής κυρίως επικοινωνίας και αδιαλείπτου ροής εικόνων έχει συγκεκριμένους στόχους και δεν είναι καθόλου ουδέτερος και αθώος. Στοχεύει στην καθολική πνευματική μας χειραγώγηση. Στοχεύει στην υποταγή όχι μόνο των αποτελεσμάτων της σκέψης μας αλλά κυρίως στον τρόπο του σκέπτεσθαι. Στοχεύει στην πλήρη υπονόμευση της κριτικής ματιάς, του στοιχείου της αμφισβήτησης και της αναζήτησης. Διαμορφώνεται ένας πολιτισμός «έτοιμων λύσεων», όπου ο άνθρωπος όχι μόνο δεν θα δημιουργεί αλλά ούτε καν δεν θα επιλέγει, γιατί δεν θα προλαβαίνει τον καταιγισμό των άπειρων προϊόντων που παράγονται για χάρη του… Η μανία των κινητών τηλεφώνων και της διαρκούς αλλαγής των είναι ένα απλό παράδειγμα.

Η γενικευμένη κρίση της αντιπροσωπευτικής δημοκρατίας προέκυψε τελικά από εκείνο το σημείο στο οποίο εμφάνιζε και την πλούσια δυναμική της, στην καλά ενημερωμένη «κοινή γνώμη». Με αυτό τον τρόπο άλλωστε θα εκφραζόταν η έννοια της αντιπροσώπευσης αυθεντικά και γνήσια και θα διασφαλιζόταν η διαφάνεια και ο ουσιαστικός έλεγχος της κοινωνίας στην πολιτική εξουσία. Η έκρηξη των πληροφοριών και της γνώσης αποκαθήλωσε την οπτική της «αντιπροσώπευσης» μέσα από την απομυθοποίησή της και έθεσε σε αμφισβήτηση την ουσία αυτού του τύπου της δημοκρατίας. Αλλά η πληροφόρηση δεν παράγει και πολιτική. Τόσα και τόσα σκάνδαλα τάραξαν την ελληνική κοινωνία και το πολιτικό στερέωμα παραμένει αδρανειακό σαν να μην έχει συμβεί τίποτα.

Ο πολίτης δεν αρκείται πλέον σε ρόλος έμμεσης έκφρασης είτε αυτή αφορά την πολιτική αντιπροσώπευση και τη συγκρότηση ενός τέτοιου ποιού δημοκρατίας είτε αφορά την ενημέρωση και την πληροφόρηση για το τι παράγουν οι κυρίαρχες ομάδες της σημερινής ιστορικότητας.Αμφισβητεί το γενικευμένο ρόλο ενός πολιτισμού ετεροκαθορισμού. Διεκδικεί για τον εαυτό του τη θέση του υποκειμένου, αναζητεί λειτουργίες αυτοπροσδιορισμού.

Δεν θέλει να διαβάζει μια ιστορία γραμμένη από τους άλλους, θέλει να τη συνδιαμορφώνει. Αποκρούει τους στόχους της κεφαλαιοκρατικής ιδεολογίας, να είναι ένας παθητικός δέκτης, ένα «άδειο κουτί» που θα γεμίζει με τα μηνύματα των άλλων, ένας άνθρωπος – καταναλωτής (πραγματικός και εικονικός) που θα καταναλώνει τον εαυτό του και τη ζωή του στην «αδηφαγία» των υλικών αγαθών του κατασκευασμένου κόσμου μας, άλλοις λόγοις στη λογική της συσσώρευσης κέρδους για τους επικυρίαρχους της αναπαραγωγής της εξουσίας των.

Μερικοί αναλυτές μιλάνε για ιδιώτευση, για παραίτηση από τα «κοινά» και ότι ακόμα η σημερινή ανασφάλεια θα δημιουργήσει ένα σκηνικό φόβου και εξάρτησης. Αυτή είναι η μια πλευρά ανάγνωσης, η πρόχειρη, η για κάποιους συμφέρουσα. Μπορεί, όμως, η «ιδιώτευση» να είναι το πρώτο βήμα ενός νέου αυτοπροσδιορισμού, μιας απόλυτης αντίθεσης στην κολοβωμένη δημοκρατία και στο πολιτισμό του ετεροπροσδιορισμού, να είναι μια απόπειρα αναδιάταξης του πεδίο δράσης της ζωής μας και της Ιστορίας.

  1. Δεν υπάρχουν σχόλια.
  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: