Αρχική > λογοτεχνία > 100 χρόνια από τη γέννηση του Οδυσσέα Ελύτη

100 χρόνια από τη γέννηση του Οδυσσέα Ελύτη

Του ΒΑΣΙΛΗ Κ. ΚΑΛΑΜΑΡΑ
ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ, 22.10.11

Φανταστείτε τον Οδυσσέα Ελύτη να κάθεται σε μια χαμηλή πολυθρόνα, με τα χειρόγραφα πλάι του. Το πλάι του είναι το πάτωμα. Πάνω εκεί αφημένα τα ακόμη ανολοκλήρωτα ποιήματά του. Τον βολεύουν -γιατί η ποίηση είναι αφόρητη χειρωναξία κι όχι αποκλειστικά ονειροφαντασία- τα μεγάλου σχήματος αναδιπλούμενα τετράδια, με σελίδες καντριγιέ, που τα ακουμπά στα γόνατά του.

Στη Villa Natacha με τους Ivar Ivask και Στρατή Ελευθεριάδη-Τεριάντ

Στη Villa Natacha με τους Ivar Ivask και Στρατή Ελευθεριάδη-Τεριάντ Η ποίηση προσκυνά στον θεό της ή ο θεός της ποίησης καθίζει την ποίηση στα γόνατά του, όπως ο Αρθούρος Ρεμπό: «Μια νύχτα πήρα την ομορφιά στα γόνατά μου/και τη βρήκα πικρή και τη βλαστήμησα/οπλίστηκα ενάντια στη δικαιοσύνη/δραπέτευσα…».

Ακούγεται μουσική του Μότσαρτ, αυτού του μουσικού παιχνιδιού, γιατί τέτοιος υπήρξε ο Οδυσσέας Ελύτης, ένας Μότσαρτ τού συνήθως αβίαστου στίχου, ο οποίος προσπάθησε να κρατήσει ζωντανή τη λάμψη του ταλέντου και να μην την αφήσει να θαμπώσει, εκτός κι αν είχε τη θαμπάδα του ασημένιου τάματος. Παγανιστής και χριστιανίζων, συγγενικός μ’ οτιδήποτε δεν έσβηνε με μια μονοκοντυλιά τη λέξη «αίνιγμα» και το παράγωγό της, τον επιθετικό προσδιορισμό «αινιγματικός». Αυτό το αίνιγμα και την αινιγματικότητά του ως θέαση και ως πράξη, αφού ουδέποτε έπαψε να είναι αίνιγμα, ο Οδυσσέας Ελύτης το είχε προικοδοτήσει με το όνομα της ηλιακής μεταφυσικής ή ρηματικά ειπωμένο να καταστήσει δήλον το αφανές.

Το δήλον της αφάνειας, όχι στην απόλυτη φωτοχυσία της ταύτισης πνεύματος και σώματος, αποπειρώνται να ξεκλειδώσουν και να πετάξουν μετά τα κλειδιά, για να φανεί το ελυτικό έργο καινοφανές, τρεις νέες εκδόσεις. Η αφορμή είναι η στρογγυλή επέτειος των εκατό χρόνων από τη γέννησή του. Θυμίζουμε: γεννήθηκε το 1911 και πέθανε το 1996. Οι δύο πρώτες εκδόσεις κυκλοφόρησαν αυτές τις μέρες: η συγκέντρωση σ’ έναν τόμο τριάντα επτά συνεντεύξεων, από το 1942 ώς το 1992, με τον τίτλο «Συν τοις άλλοις» (συνοδεύεται από δίσκο ακτίνας με τη συνέντευξη στη «Μεγάλη Βρεταννία», στις 19 Οκτωβρίου 1979, με αφορμή τη βράβευση με Νομπέλ – εκδόσεις Υψιλον) και ο τόμος «Ο Ελύτης στην Ευρώπη», ο οποίος έχει «χτιστεί» με τις τριάντα τρεις εισηγήσεις των πρακτικών συνεδρίου που πραγματοποιήθηκε τον Νοέμβριο του 2006 στο Πανεπιστήμιο της Ρώμης «La Sapienza» (εκδόσεις Ικαρος). Τον έχουν επιμεληθεί η Πάολα Μαρία Μινούτσι και ο Χρήστος Μπιντούδης.

Ομως, η έκδοση του έτους σηματοδοτείται και, αν θέλετε, σημαδεύεται από το λεύκωμα το οποίο ετοιμάζει (και πάλι) ο «Ικαρος» -όπου βρίσκεται συγκεντρωμένο σχεδόν το σύνολο του ποιητικού και δοκιμιακού του λόγου-, με τον ομιλητικό και εύηχο τίτλο «Οδυσσέας Ελύτης: Ο ναυτίλος του αιώνα», που παραπέμπει στην ποιητική συλλογή αυτοβιογραφικού παφλασμού «Ο μικρός ναυτίλος». Εδώ τα μείζονα και τα ήσσονα γεγονότα του εικοστού αιώνα, με οδηγό τον ίδιο τον ποιητή, μέσα από κείμενά του ως διατυπωμένη γνώμη και ως άναρχη σκέψη, συνιστούν δρομοδείχτες και σηματωρούς. Μια σύγχρονη Οδύσσεια, η ζωή ενός ποιητή στις ακρογιαλιές του Ομήρου, ένα άξιον εστί στην Ελλάδα και στον απανταχού Ελληνισμό. Ενας μεγάλος Ελληνας ποιητής, γι’ αυτό γλιστρά, σε κλάσμα δευτερολέπτου, το αβίαστο συμπέρασμα ότι εσαεί κι ένας μεγάλος διεθνής ποιητής. Την όλη επιμέλεια υπογράφει η Ιουλίτα Ηλιοπούλου, με τον τρόπο που μόνο αυτή γνωρίζει.

«Εμένα με καίει ο νέος Ελληνισμός, ο νέος ελληνικός μύθος», απαντούσε σε συνέντευξη και το εννοούσε. «Εχω δικαίωμα σαν Ελληνας ν’ ανησυχώ για την ταυτότητά μου», έμπαινε τίτλος σε άλλη του συνέντευξη, λίγες μέρες αφ’ ότου είχε αναγορευτεί επίτιμος διδάκτορας της Φιλοσοφικής Σχολής του Αριστοτελείου Πανεπιστημίου Θεσσαλονίκης. «Η αυθαίρετη και ηλίθια στο βάθος διάκριση ανάμεσα σε "εθνικόφρονες" και "προοδευτικούς" μπερδεύει, όπως συνήθως, τα πράγματα», διατυπώνει στην ίδια συνέντευξη.

Επιμένουν ορισμένοι ακόμη να τον χαρακτηρίζουν ποιητή του Αιγαίου; Ναι, αγάπησε το Αιγαίο, όμως αγκαλιάζοντας τα νησιά του σαν να ήταν δικά του παιδιά αφού φυσικά παιδιά δεν απέκτησε ποτέ. Κατά δήλωσή του δεν ήθελε να εγκαταλείψει ποτέ τη φοιτητική ζωή, γι’ αυτό και το ελαχίστων τετραγωνικών διαμέρισμα της οδού Σκουφά δεν αποτελούσε επικοινωνιακό άλλοθι, αλλά στάση ζωής. Του ολίγου και του αναγκαίου άνθρωπος, απόλυτα ξύπνιος και διαυγής: «Τι πάει, δηλαδή;», συνέχιζε με ερώτηση, μετά από αυτό το δικό μας σύντομο σχολιαστικό στάσιμο: «Οτι τον αγαπούν μόνον οι εθνικόφρονες, που ξέρουμε πολύ καλά ότι ενίοτε τους συμφέρει απλώς να τον αγαπούν; Σ’ εμένα η πίστη στον Ελληνισμό είναι κάτι άλλο. Συνυφασμένο αναμφισβήτητα με την παράδοση. Αλλά και εδραιωμένο στο παρόν. Πιστεύω πως ο μικρός λαός που είμαστε και οι άλλοι μικροί λαοί δεν είναι το ίδιο πράγμα».

Πολλά πλην και ένα συν

Τι τέλος πάντων είμαστε; Υπάρχει ένα εν γενέσει συμπέρασμα, διατυπωμένο με τα συμφραζόμενα του τέλους της δεκαετίας του ’70. Και είναι πολύ σαφές: «Είμαστε γεμάτοι ελαττώματα, σύμφωνοι, έχουμε όμως κοντά στα πολλά πλην και ένα συν απέναντι στους άλλους που είναι μοναδικό». Ποιο είναι αυτό; «Οι ξένοι το καταλαβαίνουν περισσότερο από εμάς τους ίδιους. Γι’ αυτό και ή μας ζηλεύουν, όπως οι γείτονές μας, ή μας φοβούνται και δεν εννοούν να μας αφήσουν να σηκώσουμε κεφάλι, όπως απαξάπαντες οι Δυτικοί». Επίκαιρα, μα πολύ επίκαιρα δεν σας φαίνονται όλα αυτά; Ο λόγος στον ποιητή, χωρίς άλλη διακοπή: «Το έδειξαν με την αισχρή στάση τους απέναντί μας και στα χρόνια της Μικρασιατικής εκστρατείας και στις ημέρες μας με την Κύπρο. Αφήνω ότι η ιστορία αυτή είναι βαθύτερη και, άμα την ξεσκαλίσεις, θα φτάσεις ώς τις Σταυροφορίες και ώς το Σχίσμα. Μόνιμη επιδίωξη της Δύσης ανέκαθεν ήταν να μας χωρέσει τα δυο πόδια στα δικά της παπούτσια. Και να που τα καταφέρνει στις ημέρες μας. Από δω κι εμπρός θα περπατάμε με το ένα πόδι στην ΕΟΚ και με το άλλο στο ΝΑΤΟ». Ούτε προφήτης να ήταν.

Μα, το γεγονός ότι η ποίηση μιας μικρής χώρας υπερβαίνει τα σύνορά της δεν είναι διαβατήριο για να περάσει στα «σαλόνια» των μεγάλων μητροπολιτικών κέντρων των αποφάσεων; Καθόλου. Η αυτογνωσία του Οδυσσέα Ελύτη τσακίζει κόκαλα: «Νιώθω κάθε μέρα την πνευματική μας υπόσταση ν’ αλλοιώνεται, καθώς διοχετεύεται μέσα στο μεγάλο, αδηφάγο χωνευτήρι του Βορρά. Μερικοί ανόητοι -δεν διστάζω να το πω- συνάδελφοι βαυκαλίζονται με την ιδέα ότι, χάρη στην Κοινή Αγορά, το έργο τους θα περάσει με μια μεταφρασούλα και θα γίνει παγκόσμιο. Τίποτα δεν θα γίνει. Και οι ίδιοι, στην προσπάθειά τους να γίνουν ευκολομετάφραστοι, θα χάσουν και το γλωσσικό τους αίσθημα. Στις ευρωπαϊκές πρωτεύουσες, καθημερινά, κυκλοφορούν μεταποιημένα πνευματικά προϊόντα απ’ όλο τον κόσμο. Επιπλέουν για μερικές εβδομάδες κι ύστερα καταποντίζονται στον Καιάδα της ανωνυμίας».

«(…) Πώς να διαμορφωθεί η πνευματική κοινότητα όταν οι φραγμοί των γλωσσών ορθώνονται αξεπέραστοι;», αναρωτιόταν ρητορικά στην ομιλία που εκφώνησε κατά τη διάρκεια της απονομής του Βραβείου Νομπέλ στη Σουηδική Ακαδημία. «Σας γνωρίζουμε και μας γνωρίζετε από το 20% ή έστω το 30% που απομένει ύστερα από τη μεταγλώττιση. Ειδικά εμείς όλοι, όσοι κρατάμε από μια συγκεκριμένη παράδοση και αποβλέπουμε στα θαύματα του λόγου, στον σπινθήρα που τινάζουν εκάστοτε δύο λέξεις κατάλληλα τοποθετημένες, παραμένουμε βουβοί, αμετάδοτοι. Πάσχουμε από την έλλειψη μιας κοινής γλώσσας. Και ο αντίκτυπος απ’ αυτή την έλλειψη -αν ανεβούμε την κλίμακα- σημειώνεται ακόμη και στην πολιτική και κοινωνική πραγματικότητα της κοινής μας πατρίδας, της Ευρώπης.

»Λέμε, και το διαπιστώνουμε κάθε μέρα, ότι ζούμε σ’ ένα χάος ηθικό. Κι αυτό, τη στιγμή που ποτέ άλλοτε η κατανομή των στοιχείων της υλικής μας ύπαρξης δεν έγινε με τόσο σύστημα, τόση στρατιωτική θα έλεγα τάξη, τόσον αδυσώπητο έλεγχο. Η αντίφαση είναι διδακτική. Οταν σε δύο σκέλη το ένα υπερτροφεί, το άλλο ατροφεί. Μια αξιέπαινη ροπή να συνενωθούν σε ενιαία μονάδα οι λαοί της Ευρώπης προσκόπτει σήμερα στην αδυναμία να συμπέσουν τα ατροφικά και τα υπερτροφικά σκέλη του πολιτισμού μας. Οι αξίες μας ούτε αυτές δεν αποτελούν μια γλώσσα κοινή».

ΣχολείοΣχολείοΣχολείο

«Εζησα το θαύμα της Αλβανίας»

Ο Οδυσσέας Ελύτης, η ημιτελής «Αλβανιάδα» και η συμμετοχή του στον αγώνα

Του ΔΗΜΗΤΡΗ ΓΚΙΩΝΗ, ΕΛΕΥΘΕΡΟΤΥΠΙΑ 22.10.11

Επέτειος της 28ης Οκτωβρίου εν όψει και ας αναφερθώ, σε όσους δεν το γνωρίζουν, σ’ ένα αφιερωμένο στο αλβανικό έπος ποιητικό έργο του Οδυσσέα Ελύτη, το οποίο όμως απέσυρε και θα εξηγηθεί πιο κάτω από τον ίδιο γιατί.

Ο Οδυσσέας Ελύτης στο αλβανικό μέτωπο - 1941
Ο Οδυσσέας Ελύτης στο αλβανικό μέτωπο – 1941 Πρόκειται για την «Αλβανιάδα», έργο ημιτελές, που δημοσιεύθηκε το 1965 στο φοιτητικό περιοδικό «Πανσπουδαστική», με εκτενή συνέντευξη του ποιητή και σχέδια του Γιάννη Μόραλη.

Περνάω αμέσως στο μεγαλύτερο μέρος τής άκρως ενδιαφέρουσας (ανυπόγραφης) αυτής συνέντευξης (που υπάρχει στο αρχείο μου, δανειζόμενος τον ίδιο τίτλο, με δικούς μου υπότιτλους), παρακάμπτοντας το ποίημα αφού ο δημιουργός του δεν το περιέλαβε τελικά στα έργα του. Οπου ο Ελύτης, αφού εξηγεί πώς αποφάσισε να σταματήσει τη σύνθεση του εν λόγω ποιήματος (τον τράβηξε το «Αξιον Εστί», ενώ δεν πρέπει να μας διαφεύγει και το «Ασμα ηρωικό και πένθιμο για τον χαμένο ανθυπολοχαγό της Αλβανίας», που έγραψε την ίδια περίοδο), περνάει στο Επος του Σαράντα όπου, όπως είναι γνωστό, συμμετείχε ως έφεδρος ανθυπολοχαγός κι όπου αρρώστησε βαριά και παραλίγο να χάσει τη ζωή του.

«Ομορφη αφροσύνη»

– Πώς συμβαίνει να μην έχει εκδοθεί ακόμη η «Αλβανιάδα»; Μήπως έχουν δημοσιευθεί αποσπάσματα σε κανένα περιοδικό;

– Οχι, το ποίημα αυτό δεν δημοσιεύθηκε ποτέ. Μεταδόθηκε όμως τον Οκτώβριο του 1956 από το Ραδιοφωνικό Σταθμό Αθηνών, με απαγγελία Θάνου Κωτσόπουλου και Μήτσου Λυγίζου, ραδιοσκηνοθεσία Νίκου Γκάτσου και μουσική Μάνου Χατζιδάκι. Δεν είχε, απ’ όσο ξέρω, καμιάν απήχηση, μολονότι η ραδιοφωνική παρουσίαση βοηθούσε στην ανάδειξη της ιδιότυπης τεχνικής του. Ισως να έφταιγα εγώ, ίσως το θέμα. Γεγονός είναι ότι μου έλειψε από κει και πέρα η διάθεση να συνεχίσω ένα έργο με τόσο μεγάλες διαστάσεις. Καλά ή κακά δεν είμαι από τους ποιητές που μπορούν να γράφουν ερήμην του κοινού. Μου χρειάζεται ο «αντίκτυπος». Κάτι περισσότερο: μου χρειάζεται αυτό που λέμε «αόρατη παραγγελία», η συναίσθηση ότι μια ομάδα ανθρώπων, έστω και μικρή, περιμένει κάτι από μένα. Προχώρησα αρκετά στο δεύτερο μέρος, κ’ ύστερα, ξαφνικά, σταμάτησα. Με τράβηξε το «Αξιον Εστί» που είχε αρχίσει να ωριμάζει μέσα μου και που έμελλε να ηχήσει αλλοιώς. Ωστόσο, μια που αυτό το πρώτο μέρος εξακολουθεί, προσωπικά, να με ικανοποιεί απολύτως κ’ έχει εξάλλου πάρει κατά κάποιο τρόπο το βάφτισμα της δημοσιότητας, ευχαρίστως σας το παραχωρώ.

(Στη συνέχεια απαντάει σε ερώτηση για την τεχνική του ποιήματος – και αμέσως μετά):

– Τι είναι εκείνο που σας συγκίνησε στο Επος του Σαράντα;

– Πώς να σας το πω: ήταν ό,τι διάβαζα στην πράξη, και μ’ ένα σφίξιμο στην καρδιά μην τύχει και δακρύσω, αυτά που με ανία και δυσφορία διάβαζα ώς τότε στα βιβλία και για την ιστορία της χώρας μου. Ηταν μια βίαιη φορά προς τα εμπρός του λαού που είχε κάποτε ηττηθεί, όχι εξ αιτίας του, στη Μικρασία, και που τώρα θα έπαιρνε την εκδίκησή του. Ετσι το έβλεπα εγώ. Σαν άχτι μακροχρόνιο που έβγαινε και ξεθύμαινε. Δεν έπαιζε ρόλο που ο εχθρός ήταν διαφορετικός. Ο εχθρός ήτανε η Τυραννία, ήτανε η μορφή του Αδικου, που την είχαμε υποστεί κάτω από διαφορετικές μορφές επί αιώνες και είχε γίνει μοίρα μας. Αυτή η εξέγερση εναντίον της Μοίρας, χωρίς υπολογισμό, μες στα όλα, αυτή η «όμορφη αφροσύνη», όπως λέω κάπου αλλού, ήτανε που ανέβαζε το γεγονός σε μιαν άλλη σφαίρα, ποιητική. Μέσα μου έγινε μια αναπαρθένευση των τριμμένων εννοιών. Οι λέξεις ξεφουσκώνανε και ξαναγεμίζανε με καθαρή ουσία. Με τη βοήθεια της ουσίας αυτής βρήκα το θάρρος να ξαναπροφέρω λόγια που ώς τότε φοβόμουνα επειδή τα συναντούσα μόνο στα χείλη των κούφιων πολιτικών και των πατριδοκαπήλων.

«Σώθηκα από θαύμα»

– Προσωπικά, εσείς, σαν έφεδρος ανθυπολοχαγός, τι κάνατε στον αγώνα;

– Τι να έκανα εγώ, ένα χαλασμένο παιδί της Αθήνας. Με κόπο, κόπο ανυπολόγιστο, κατάφερα να είμαι απλώς συνεπής προς την αποστολή μου. Αλλά είδα στα πρόσωπα των στρατιωτών μου τη λάμψη που είναι ικανός ο Ελληνισμός ν’ αναδώσει όταν πιστεύει στο δίκιο του. Και γνώρισα από κοντά την αψηφισιά του θανάτου, την ακατάβλητη θέληση της ζωής που έγινε τελικά και δική μου. Στο μέτωπο, αρρώστησα από βαρύτατο τύφο. Τα νερά που πίναμε όπου βρίσκαμε, ανάμεσα στα πτώματα των μουλαριών, ήτανε μολυσμένα. Χωρίς να γνωρίζω τι έχω, χρειάστηκε να κάνω τρία μερόνυχτα με τα πόδια και με ζώο για να βρεθώ σε βατό δρόμο και να διακομισθώ στο Νοσοκομείο των Ιωαννίνων. Εμεινα εκεί σαράντα μέρες με σαράντα πυρετό, ακίνητος, με πάγο στην κοιλιά. Με είχανε αποφασίσει, αλλά εγώ δεν είχα αποφασίσει τον εαυτό μου. Θυμάμαι ότι αρνήθηκα να με μεταφέρουν στον μικρό θάλαμο των ετοιμοθανάτων, όπως κάποιο άλλο βράδυ αρνήθηκα να κοινωνήσω και να εξομολογηθώ στον παπά που μου φέρανε, όταν η κρίση της αρρώστειας έφτασε στο κατακόρυφο.

Μόλις αρχίσανε οι βομβαρδισμοί, ανοίγανε το διπλανό μου παράθυρο -μην σπάσουν τα τζάμια και τιναχτούν απάνω μου- και φεύγανε όλοι στα καταφύγια. Ετσι πέρασα όλες τις τρομερές μέρες της Γερμανικής επιθέσεως. Κατάμονος σ’ έναν έρημο θάλαμο, και γεμάτος πληγές από την απόλυτη ακινησία. Και την ημέρα που κρίθηκε ότι είχα γλυτώσει και άρχισε να υποχωρεί ο πυρετός, ήρθε η διαταγή να εκκενωθεί το Νοσοκομείο. Με βάλανε όπως όπως σ’ ένα φορείο, που το χώσανε σ’ ένα φορτηγό αυτοκίνητο.

Η φάλαγγα από τα Γιάννενα ως το Αγρίνιο πολυβολήθηκε οκτώ φορές από τα «στούκας». Οι φαντάροι τρέχανε στα χωράφια, όμως εγώ ήταν αδύνατο να σταθώ όρθιος έστω και για μια στιγμή. Τελικά, στο Αγρίνιο, με παρατήσανε σ’ ένα πεζούλι και φύγανε. Μια καλή κοπέλλα, εθελοντής νοσοκόμος με άλλη αποστολή, με βοήθησε και μ’ έσυρε ως το υπόγειο μιας καπναποθήκης, όπου σωριάστηκα κ’ έμεινα τρεις μέρες. Αλλά τα υπόλοιπα δεν έχουν σημασία για τους άλλους. Σημασία έχει ότι «έζησα το θαύμα» και σώθηκα από ένα θαύμα. Οι γιατροί στην Αθήνα τρίβανε τα μάτια τους. Σύμφωνα με την Επιστήμη, θα έπρεπε με την παραμικρή μετακίνηση να πάθω εντερορραγία και να τελειώσω.

ΣχολείοΣχολείοΣχολείο

του Γρηγόρη Μπέκου, ΤΟ ΒΗΜΑ, 21610.11

Ο Ελύτης και οι δύο Ελλάδες

Ολες οι συνεντεύξεις, 37 συνολικά, που έδωσε ο νοµπελίστας ποιητής σε εφηµερίδες και περιοδικά µεταξύ 1942-1992 σε µία έκδοση. Ενα σχέδιο που είχε προαγγείλει ο ίδιος, αλλά δεν πρόλαβε να εκπληρώσει

Ο Ελύτης και οι δύο Ελλάδες

Ο Οδυσσέας Ελύτης (αριστερά) παραλαμβάνει από τον βασιλιά της Σουηδίας Κάρολο 16ο Γουσταύο το Νομπέλ Λογοτεχνίας στις 10 Δεκεμβρίου 1979 στη Στοκχόλμη

«Για µένα υπάρχει η Ελλάδα η δική µου. Δεν είναι η Ελλάδα η τρέχουσα. Και το έργο µου έρχεται σαν βράχος στο κύµα που τη χτυπά. Αντιστέκεται. Και η αντίσταση είναι ουσιαστική. Βγαίνει έµµεσα µε κάτι που διαρκεί – αυτό είναι και το ουσιώδες του δηµιουργού. Διότι η Ελλάδα µπορεί να είναι και εκατό χρόνια σε πτώση κι εγώ γράφω ένα ποίηµα που έχει αντίκρισµα στην Ελλάδα την παντοτινή» έλεγε ο Οδυσσέας Ελύτης το 1988, εννέα χρόνια µετά τη βράβευσή του µε το Νοµπέλ Λογοτεχνίας το 1979.

Ο ποιητής διεκδικεί µια ανεξάρτητη θέση µέσα στον κόσµο για λογαριασµό της τέχνης του, µια στάση αυστηρά προσωπική την οποία διαφυλάττει προκειµένου να ξεδιπλώσει στο παρόν, µε το ένα µάτι βυθισµένο στο παρελθόν και το άλλο στο µέλλον, το «όραµά» του, ένα όραµα καµωµένο από µια ουσία ελληνική, άχρονη και αναλλοίωτη. Η αισθητική, η ποιότητα, που για αυτόν ήταν το παν, ενέχει µε όρους απόλυτους – «διαφανείς» θα τους ονοµάτιζε ο Ελύτης – την ηθική συνέπεια και την ιερότητα της «αποστολής» του. Η γλώσσα τού ποιητή, η ελληνική γλώσσα της αδιάσπαστης συνέχειας, µε την οποία ο ίδιος χάραξε «µε σοφία και θάρρος» το σηµείο ενατένισης της πατρίδας και του εαυτού του, είναι η µαγιά µε την οποία έπλασε τον ατοµικό του (και συλλογικό µας) µύθο, «έναν µύθο µε άξονα το φως και τον έρωτα έως θανάτου».

Εναν χρόνο πριν από τον θάνατό του, το 1995, ο Οδυσσέας Ελύτης προήγγειλε µέσω του Τύπου τη συγκέντρωση των συνεντεύξεων που έδωσε κατά τη διάρκεια µισού αιώνα (1942-1992) παρουσίας του στα νεοελληνικά γράµµατα.

Η έκδοση µε τον τίτλο Συν τοις άλλοις , που κυκλοφόρησε πρόσφατα, είναι η ετεροχρονισµένη εκπλήρωση ενός σχεδίου του ίδιου του ποιητή, όπως µας πληροφορεί στο εισαγωγικό της σηµείωµα η σύντροφος και κληρονόµος του Ιουλίτα Ηλιοπούλου. Οι 37 συνεντεύξεις του βιβλίου, δοσµένες κατά κύριο λόγο σε εφηµερίδες και περιοδικά (πλειοψηφούν «Το Βήµα» και «Τα Νέα»), συσσωµατώθηκαν στη βάση της πρώτης επιλογής που έκανε ο ίδιος ο ποιητής και προστίθενται πλέον δίπλα στην ποίηση, στην πρόζα, στο δοκιµιακό και µεταφραστικό του έργο.

Αποσπασµατική αυτοβιογραφία

Επί της ουσίας, ο άνθρωπος και ποιητής Οδυσσέας Ελύτης αυτοβιογραφείται µε έναν τρόπο αποσπασµατικό, αλλά επαρκέστατο και εν πολλοίς αποκαλυπτικό (η συνοχή της έκδοσης αναδύεται στο τέλος) για εκεί νους που θα αναζητούσαν λ.χ. µια εισαγωγή όχι µόνο στο έργο του, αλλά και στο σύµπαν, πραγµατικό και συµβολικό, από το οποίο γεννήθηκε. Ο Ελύτης, µε αφορµή τις ερωτήσεις των συνοµιλητών του, βρίσκει την ευκαιρία να µιλήσει για τον Ελύτη σε δηµόσια θέα, άλλοτε µε πάθος και ευαισθησία, άλλοτε µε ένταση και σοβαρότητα, ευρισκόµενος σε µια συνθήκη όπου, εκ των πραγµάτων, γίνεται πιο άµεσος εξαιτίας του προφορικού λόγου.

Κατά τα λοιπά, έχουµε έναν Ελύτη λειτουργικά επαναληπτικό. Η επανάληψη αυτή (εκλεπτυσµένα διαφορετική από έναν ποιητή του διαµετρήµατος αυτού που πάντα προσθέτει κάτι) µετατρέπεται σε ένα πλαίσιο βασικών αναφορών που διαπερνούν το έργο του. Οταν δεν είναι επικριτικός γίνεται ελεγχόµενα εξοµολογητικός, αποσαφηνίζοντας σε µεγάλο βαθµό ό,τι θεωρείται «ερµητικό» για την προσέγγιση της ποίησής του και τη στάση του απέναντι στη ζωή. Οταν ο Ελύτης αναφέρεται στις επιρροές και στην ενσυνείδητη διαχείριση των επιδράσεων άλλων δηµιουργών πάνω του γίνεται απολαυστικός. Οι µεταβάσεις λ.χ. από τον ∆ιονύσιο Σολωµό στον Πολ Ελιάρ και από τον Θεόφιλο στον Πάµπλο Πικάσο είναι ενδεικτικές της οικουµενικής αντίληψης του ποιητή για την Ελλάδα.

Η εξονυχιστική ανάλυση πάντως αποφεύγεται, καθώς «θ’ αποτελούσε δολοφονία της φαντασίας του αναγνώστη». Εξάλλου «ο ποιητής απασχολείται όχι µε τον τρόπο που παρουσιάζονται τα ιστορικά ή κοινωνικά φαινόµενα, αλλά µε τον τρόπο που λειτουργεί η συναισθηµατική αντίδραση του συνόλου των ανθρώπων απέναντι σ’ αυτά», εξηγούσε από το 1951 ακόµη ο Ελύτης.
Ο αναγνώστης θα αντιληφθεί χωρίς µεγάλη δυσκολία ότι ο ποιητής είχε µια συνεκτική θεωρία για την τέχνη του, ένα ποιητικό πρόγραµµα «πύκνωσης και µετουσίωσης της γλώσσας», επιβεβληµένο από την τεράστια πνευµατική παράδοση του τόπου του αφ’ ης στιγµής «ο κάθε ποιητής πραγµατώνεται µέσα απ’ τη γλώσσα του».

Ο Ελύτης είναι ένας αλχηµιστής που καταφάσκει στη µαγεία και στο βάθος των αισθήσεων, κινείται από µια λαχτάρα «παρθενικότητας» και «διαφάνειας» στην ποίηση για να πολεµήσει την ασχήµια της εποχής του «µε όπλα την οµορφιά και την αθωότητα». Αλλωστε «εγώ ήµουν, απλά και µόνον, ένας χηµικός που έβαζε λίγο βόρειον άνεµο, λίγο λουλακί θαλάσσης, λίγο δέρµα νέας κοπέλας, λίγη κατάνυξη αγιότητας, για να βγάλει το αποτέλεσµα που η ζωή του στερούσε» υπογράµµιζε ο ποιητής, του οποίου «η παιδική ηλικία διαµορφώθηκε µέσα σε µιαν ατµόσφαιρα καταθλιπτική».


«Η κακοδαιµονία µας»

Ο Ελύτης, πνεύμα αντίθετο προς όλες τις εξουσίες, επανέρχεται συνεχώς στην κακοδαιμονία της ελληνικής ζωής και διεκδικεί μια πικρή διαχρονικότητα προβληματισμού. «Υπάρχουν δύο Ελλάδες. Αυτή που εξαναγκάζει και τους ίδιους τους υπηκόους της να καταπονεί και σε έναν διεθνή χορό μεταμφιεσμένων να μετέχει με το φόρεμα της Ευρωπαίας (διάβαζε: Αμερικάνας). Και υπάρχει η άλλη, που εξακολουθεί να υπακούει στον Ηράκλειτο και στον Μακρυγιάννη. Η πρώτη μπορεί να καταλυθεί μια μέρα. Η δεύτερη, ακόμη και αν μείνει χωρίς υπόσταση, ποτέ. Τουλάχιστον εγώ, γι’ αυτήν υπάρχω» έγραφε το 1982.

Μαζί με αυτή τη συλλογή των συνεντεύξεων κυκλοφορεί και ένα ηχητικό ντοκουμέντο, ένα CD με τη συνέντευξη Τύπου που δόθηκε στο ξενοδοχείο «Μεγάλη Βρεταννία» στις 19 Οκτωβρίου 1979 με αφορμή την αναγγελία για τη βράβευση του Ελύτη με το Νομπέλ Λογοτεχνίας.

Κατηγορίες:λογοτεχνία Ετικέτες: ,
  1. Δεν υπάρχουν σχόλια.
  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: