Αρχική > λογοτεχνία > Κείμενα του Δ. Μαρωνίτη για τον Ελύτη

Κείμενα του Δ. Μαρωνίτη για τον Ελύτη

image

Πολιτικός Ελύτης

του Δ. Μαρωνίτη,
ΤΟ ΒΗΜΑ, 18.9.11

Το προκείµενο (τίτλος και θέµα) έχει συγκεκριµένη αφορµή: προέκυψε στο αυγουστιάτικο φεστιβάλ «Πρέσπες 2011», αφιερωµένο στον Παπαδιαµάντη και στον Ελύτη, για τα εκατό χρόνια από τον
θάνατο του πρώτου και από τη γέννηση
του δευτέρου. Οπου η δική µου συµβολή εντοπίστηκε στη διαλογική Μαρία Νεφέλη, πρόσφορη για συνανάγνωση µε τη Μαρία Ναυπλιώτου.

Ενα έργο που δεν φαντάστηκα πως φέρει και σήµατα πολιτικής οµολογίας του Ελύτη· ενός ποιητή που µάλλον απέφυγε στη ζωή και στη γραφή του βολές και εισβολές στον χώρο της επίµαχης πολιτικής. Ακόµη και αν πρόκειται για περιστατική εξαίρεση, σκέφτοµαι πως δεν είναι δίκαιο να περάσει η όποια πολιτική διάσταση της Μαρίας Νεφέλης απαρατήρητη και ασχολίαστη.

Παραµένει βέβαια µετέωρο το κρίσιµο ερώτηµα αν δικαιούµαστε να µιλούµε γενικότερα στη συγκεκριµένη περίπτωση για πολιτικό ποιητή, όπως το επιχείρησε και το υποστήριξε λόγου χάριν ο Τσίρκας για τον Καβάφη. Προτού ωστόσο αποφασιστεί αν όντως πρόκειται για πολιτικής φύσεως εγρήγορση του Ελύτη, και όχι για προέκταση µιας γενικότερης ιδεολογικής ευαισθησίας, χρειάζεται ίσως να θυµηθούµε κάποια στοιχειώδη πράγµατα για την προκλητική ταυτότητα της Μαρίας Νεφέλης. Οι επόµενες τρεις, συντοµογραφικές, σηµειώσεις ενισχύουν ελπίζω µια τέτοια άποψη.

1. Η Μαρία Νεφέλη, δηµοσιευµένη στον Ικαρο το 1978 (έναν χρόνο πριν από το Βραβείο Νοµπέλ), διαθέτει πυκνή και συµµετρική σκαλωσιά. Αρθρώνεται σε τρία κύρια µέρη, σε καθένα από τα οποία αντικρίζονται εναλλακτικά τα επτά ποιήµατα της Μ. Ν. µε ισάριθµα ποιήµατα του Αντιφωνητή. Αποτέλεσµα: ο τυπικός αριθµός 3 συστήνει τον κάθετο άξονα της σύνθεσης, ο τυπικός επίσης αριθµός 7 τον οριζόντιο, ενώ το άθροισµά τους εκβάλλει στον σφαιρικό αριθµό 10. Πρόκειται προφανώς για υπολογισµένο άβακα, που σκοπεύει στην υπόδειξη αυστηρής πειθαρχίας σε ένα ποιητικό σύνολο θεληµατικά ατίθασο και αποφασισµένα αναρχικό.

2. Η Μαρία Νεφέλη ως πρόσωπο φαίνεται να συναιρεί σωµατικές εµπειρίες έκδοτης κοπελιάς µε την ενόραση αλαφροΐσκιωτης κόρης. Υπονοµεύοντας το κατεστηµένο νόηµα του φύλου, της φύσης και της ιστορίας, ψάχνει να βρει µέσα στα συντρίµµια του τον αρχέγονο σπόρο του ανθρώπου. Απέναντί της ο Αντιφωνητής υπερασπίζεται τον υπό διάλυση κόσµο µε τη µέθοδο της αντιστροφής, αποκαλύπτοντας, όπως σε ένα αναποδογυρισµένο χαλί, τους πολύπλοκους κόµπους της ύφανσής του. Η αρετή της ποίησης είναι για τον Αντιφωνητή το θάρρος της να ανακαλύπτει µέσα στο αρνητικό το θετικό, και αντιστρόφως, ενόψει µιας ποιητικής «ουτοπίας».

3. Ως ποιητικό σύνολο η Μαρία Νεφέλη δεν αντιστέκεται σε κανέναν πειρασµό µορφής και περιεχοµένου, υπακούοντας στην ευαγγελική προµετωπίδα της που εντέλλεται: εγώ δε λέω υµίν µη αντιστήναι τω πονηρώ, που πάει να πει: σ’ ένα τροχιοδροµηµένο πέλαγος αρµενίζει ως σύµβολο βιολογικής και εκφραστικής ελευθερίας. Ιδεολογική αφορµή της προφανώς υπήρξε ο ανατρεπτικός γαλλικός Μάης του ’68, µε τα προηγούµενα και τα παρεπόµενά του, αναγνωρίσιµα στην ουγγρική εξέγερση και στην Ανοιξη της Πράγας.

Τελικώς, ο λυρικότερος ποιητής της γενιάς του ’30, ανιχνεύοντας την ωριµότητα στη Μαρία Νεφέλη, έτρεψε καθ’ οδόν τον αυθόρµητο νεανικό λυρισµό του σε τρισδιάστατη ιδεολογία: ποιητική, φυσική, µεταφυσική. Θα ήταν ωστόσο άστοχο να περιοριστεί η αναζήτηση ποιητικής ωριµότητας του Ελύτη στην τροχιά µόνον ενός, ιδεολογικά φορτισµένου, εξωστρεφούς λυρισµού, όπου κατά βάση ανήκει η Μαρία Νεφέλη. Θα πρέπει να συνυπολογίζεται και η άλλη τροχιά βαθύτερου και εσωτερικού λυρισµού, ο οποίος εγκαινιάστηκε στις Εξι και µία τύψεις, για να καταλήξει στα ώριµα και τελεσίδικα Ελεγεία της Οξόπετρας .

Προς υπόδειξη πάντως της αναρχικής ταυτότητας της Μαρίας Νεφέλης, αντιγράφω επακριβώς από την εισαγωγική «Παρουσία» το πρώτο ζεύγος φωνής και αντιφώνησης των δύο προσώπων του ποιήµατος. Προηγείται η Μ. Ν.:
Περπατώ µες στ’ αγκάθια µες στα σκοτεινά / σ’ αυτά που ’ναι να γίνουν και στ’ αλλοτινά / κι έχω για µόνο µου όπλο µόνη µου άµυνα / τα νύχια µου τα µωβ σαν τα κυκλάµινα.

Και ανταποκρίνεται ο Αντιφωνητής σε πεζόµορφο λόγο:
«Παντού την είδα. Να κρατάει ένα ποτήρι και να κοιτάζει στο κενό. Ν’ ακούει δίσκους ξαπλωµένη χάµου. Να περπατάει στο δρόµο µε φαρδιά παντελόνια και µια παλιά γκαµπαρντίνα. Μπρος από τις βιτρίνες των παιδιών. Πιο θλιµµένη τότε. Και στις δισκοθήκες, πιο νευρική, να τρώει τα νύχια της. Καπνίζει αµέτρητα τσιγάρα. Είναι χλωµή κι ωραία. Μ’ αν της µιλάς ούτε που ακούει καθόλου. Σα να γίνεται κάτι αλλού – που µόνο αυτή τ’ ακούει και τροµάζει. Κρατάει το χέρι σου σφιχτά, δακρύζει, αλλά δεν είναι εκεί. ∆εν την έπιασα ποτέ και δεν της πήρα τίποτα».

Σ’ αυτό το πλαίσιο εγγράφονται καθ’ οδόν κάποια, αµµφίβολα έστω, πολιτικά σήµατα. Περί αυτών την άλλη Κυριακή.

Σχολείο

Ποίηση και πολιτική

TO BHMA, 25.9.11

Προκειµένου να απαντηθεί η ερώτηση αν, πόσο και πώς αρµόζει ο τίτλος του πολιτικού ποιητή στον Οδυσσέα Ελύτη, ο οποίος, όπως έγραφα τις προάλλες, έµεινε γενικότερα στη ζωή του και στη γραφή του σε απόσταση ασφαλείας από τον χώρο της πολιτικής, απαιτούνται κάποιοι, έγκυροι και νηφάλιοι, ορισµοί. Τόσο για την έννοια και την πράξη της πολιτικής όσο και για την έννοια και την άσκηση της ποίησης, προπάντων όταν και όπου οι δύο αυτοί τρόποι, προαιρετικά ή υποχρεωτικά, διασταυρώνονται. Χρέος που αποκλείεται να εξοφληθεί στην προκειµένη περίπτωση, αφού, πέρα από το προσωπικό έλλειµµα, η διαπραγµάτευσή του θα ήταν εδώ εκτός χώρου και χρόνου. Για να µη φτάσει ωστόσο η προκείµενη ολική απορία στην παραίτηση, προτείνεται η µετατροπή της σε µερική απορία.

Λόγου χάριν: µιλώντας για διασταύρωση ποίησης και πολιτικής, εννοούµε σταθερά ή µεταβαλλόµενα τα δύο µεγέθη, τόσο από άποψη υποκειµένων όσο και αντικειµένων; Αν ισχύει το δεύτερο, τότε ενδέχεται, αλλάζοντας στον χρόνο και στον χώρο οι δύο όροι, να µεγαλώνει ή να µικραίνει και η µεταξύ τους απόσταση, παίζοντας ανάµεσα στην αµοιβαία απώθηση και έλξη. Eνα παράδειγµα, για να συνεννοηθούµε. Στα χρόνια της επτάχρονης δικτατορίας, η αντιπολιτευτική ποίηση υπήρξε ευπρόσδεκτη, και όποιος την απωθούσε θεωρούνταν ή σύµµαχος της χούντας ή φυγόµαχος και δειλός. Ενώ σήµερα, για κάποιους λόγους (που δεν είναι της ώρας να συζητηθούν) η πολιτική ποίηση εµφανίζει µερική ή ολική υποστολή.

Παράδειγµα πάντως προηγούµενης αµοιβαίας έλξης πολιτικής και ποίησης αποτελεί σίγουρα η προµετωπίδα στον «Στόχο» του Μανόλη Αναγνωστάκη, δηµοσιεύµενον καταρχήν στα «∆εκαοχτώ Κείµενα», που κυλοφόρησαν το καλοκαίρι του 1971 και γνώρισαν πυκνές ανατυπώσεις.
Αντιγράφω: Το θέµα είναι τ ώ ρ α τι λες / Καλά φάγαµε καλά ήπιαµε / Καλά τη φέραµε τη ζωή µας ως εδώ / Μικροζηµίες και µικροκέρδη συµψηφίζοντας / Το θέµα είναι τ ώ ρ α τι λες.

Σύµπτωση; Η επίµονη αυτή πρόκληση του Μανόλη Αναγνωστάκη, που αποκαλύπτεται στο επόµενο ποίηµα της συλλογής (τίτλος του: «Ποιητική»), έχει οδυνηρό αντίκρισµα και στις δίσεχτες µέρες µας. Η αλήθεια ωστόσο είναι ότι πολιτική και ποίηση δεν τα πήγαν ποτέ πολύ καλά µεταξύ τους, ακόµη και όταν κινούνται στον ίδιο ιδεολογικό χώρο (ειδικότερα µάλιστα της Αριστεράς), διαφέροντας προπαντός στην εξ ορισµού αποκλίνουσα ηθική τους. Την αµοιβαία τους αυτή ένταση δοκίµασα να ορίσω, διδακτικά και δοκιµιακά, εδώ και κάµποσα χρόνια, επιµένοντας στην πρώτη µεταπολεµική γενιά µε τρία επώνυµα παραδείγµατα· ο λόγος για την «Πολιτική και Ποιητική Ηθική» (Κέδρος, 1976, µε πολλές ανατυπώσεις).

Η περίπτωση όµως του Οδυσσέα Ελύτη δεν ανήκει σ’ αυτή την κατηγορία. Νεότερος εταίρος της γενιάς του τριάντα, ανανέωσε, στο κλίµα του γαλλοϊσπανικού υπερρεαλισµού, το νεοελληνικό λυρικό τοπίο, παραµερίζοντας στην αρχή τις αντίξοες πολιτικές συνθήκες της µεταξικής δικτατορίας. Η πρώτη στροφή του προς τα εθνικά θέµατα εντοπίζεται στην πρόθυµη και δόκιµη συµµετοχή του στον ελληνοϊταλικό πόλεµο, που ποιητικά αποτυπώθηκε το 1945 στο «ΑΣµα ηρωικό και πένθιµο για τον χαµένο ανθυπολοχαγό της Αλβανίας», όπου πολιτικής τάξεως αφορµές και αναφορές, εύλογα µάλλον, αποφεύγονται.

Μεσολάβησαν δεκαπέντε ολόκληρα χρόνια αυτοσυγκέντρωσης και δηµόσιας σιωπής, ωσότου να εµφανιστεί το 1959 ακέραιο το «Αξιον Εστί » · επικολυρική σύνθεση µείζονος σηµασίας, σηµαδεµένη από τις ενδιάµεσες (εθνικές, αντιστασιακές και εµφυλιακές) περιπέτειες του τόπου. Το έργο, µικροσκοπικό και συνάµα µακροσκοπικό ( Αυτός ο κόσµος ο µικρός ο µέγας ), αρθρώνεται σε τρία µέρη ( Η Γένεσις, Τα Πάθη, Το ∆οξαστικόν ) και συντάσσεται σε έµµετρους ύµνους, σε µουσικές ωδές και σε πεζά αναγνώσµατα. Τα όποια, πολιτικής τάξης, νοούµενα και υπονοούµενα αναγνωρίζονται σε κάποιες από τις επτά Ωδές, και κυρίως στα τιτλοφορηµένα έξι Αναγνώσµατα , ένθετα και αυτά στο µέρος των Παθών ( Η πορεία στο µέτωπο, Οι ηµιονηγοί, Η µεγάλη έξοδος, Το οικόπεδο µε τις τσουκνίδες, Η Αυλή των προβάτων, Προφητικό ).

Επίτιτλοι, τίτλοι και οι µεσότιτλοι της σύνθεσης παραπέµπουν ευθέως στο Χριστολογικό πρόγραµµα (µε σήµατα από την Παλαιά και την Καινή ∆ιαθήκη), επιµένοντας ειδικότερα στα Πάθη και στην Ανάσταση. Σε σηµείο που θα µπορούσε κάποιος (τραβώντας υπερβολικά το σχοινί της απορίας) να αναρωτηθεί µήπως η όποια υποκείµενη πολιτική διάσταση της εποχής συµπιέζεται τελικώς µέσα στο ποίηµα από την περίπτυξη του πατριωτικού και υµνολογικού οίστρου. Επεται συνέχεια.

Σχολείο

Μακρινή πατρίδα

ΤΟ ΒΗΜΑ, 2.10.11

Αισθάνοµαι πως βιάστηκα, ψάχνοντας για ίχνη πολιτικής στην ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη, να προσπεράσω το επιβλητικό Aξιον εστί, για να περάσω στη µάλλον αναρχική Μαρία Νεφέλη και στον πολλαπλώς απρόβλεπτο Μικρό Ναυτίλο , όπου, σε δύο τουλάχιστον περιπτώσεις, η ποιητική γλώσσα προσγειώνεται, όπως θα δούµε την άλλη Κυριακή, στην πολιτική κυριολεξία. Αναπληρώνοντας εξ υστέρου κάπως το κενό, θα επιµείνω σήµερα στην Ωδή ι , τη µελωδικότερη των «Παθών».

Προηγούνται όµως δύο περιφερεικά στοιχεία, που διαφωτίζουν, λοξά έστω, την πολιτική τύχη του Αξιον εστί. Το ένα είναι βιογραφικό· το άλλο κατά κάποιον τρόπο βιβλιογραφικό. Το πρώτο αναφέρεται στο νεανικό ενδιαφέρον του ποιητή για τον επαναστατικό µαρξισµό, στην εκδοχή του τροτσκισµού. Μετέφρασε µάλιστα ο νεαρός Ελύτης και άρθρα του Τρότσκι για φοιτητική εφηµερίδα, προοιωνίζοντας έτσι την παραβατική απόκλιση της ποίησής του, ενµέρει και της ζωής του. ∆εν θα επιµείνω.

Η βιβλιογραφική εξάλλου παράµετρος σχετίζεται µε την πρώτη, µερική εµφάνιση του Αξιον εστί. Σίγουρα δεν είναι τυχαία η προδηµοσίευση αποσπασµάτων στην «Επιθεώρηση Τέχνης» (1958), υποδηλώνοντας αµοιβαία ιδεολογική συµπάθεια. Η οποία επικυρώθηκε και πήρε απρόβλεπτες, καλλιτεχνικές και πολιτικές, διαστάσεις (στο εσωτερικό και στο εξωτερικό), όταν (1964) µελοποίησε το θεµελιακό αυτό έργο µε αστείρευτη έµπνευση ο Μίκης Θεοδωράκης, καθιστώντας το έµβληµα αντιστασιακό στα επερχόµενα χρόνια της χούντας. Κάτω από τις συνθήκες αυτές το Αξιον εστί σφραγίστηκε, οριστικά πλέον, ως ποιητικό έργο πολιτικής αυτογνωσίας και εγρήγορσης.

Προχωρώ τώρα στο παράδειγµα που υποσχέθηκα, αντιγράφοντας την πρώτη και την τελευταία στροφή της Ωδής ι’, προκειµένου να οριστεί µε κάποια ακρίβεια και δικαιοσύνη ο τρόπος έκφρασης στη συγκεκριµένη περίπτωση. Ο οποίος, προς όφελος µάλλον της ποίησης, παρακάµπτει τη συγχρονική κυριολεξία, προκρίνοντας τη µέθοδο της διαχρονικής αλληγορίας.

Η πρώτη, ιδρυτική στροφή αποφαίνεται: Της αγάπης αίµατα µε πορφύρωσαν / Και χαρές ανείδωτες µε σκιάσανε / Οξειδώθηκα µες στη νοτιά των ανθρώπων / Μακρινή Μητέρα, Ρόδο µου αµάραντο. Η τελευταία απολογίζει τα πάθη µιας µακράς δοκιµασίας: Της πατρίδας µου πάλι οµοιώθηκα / Μες στις πέτρες άνθισα και µεγάλωσα / Των φονιάδων το αίµα µε φως ξεπληρώνω / Μακρινή Μητέρα, Ρόδο µου αµάραντο . ∆εν είµαι βέβαιος για το πόσο και πώς προσλαµβάνεται η νοηµατική ροή της προκείµενης Ωδής, ειδικότερα στις δύο ακραίες στροφές της. Το κλειδί της πάντως εντοπίζεται στον επαναλαµβανόµενο πέντε φορές στίχο, που ακούγεται ως προσφώνηση και συνάµα ως επιφώνηση του ποιητή: Μακρινή Μητέρα, Ρόδο µου αµάραντο. Μετέωρο ωστόσο παραµένει µέχρι τέλους ένα διπλό ερώτηµα: α) ο αφηγηµατικός κορµός της Ωδής, µοιρασµένος σε πέντε στροφές, ανήκει εξ ολοκλήρου στη Μακρινή Μητέρα ή, εν µέρει τουλάχιστον, και στον υπονοούµενο ποιητή; β) τι συµβολίζει η Μακρινή Μητέρα, που εξισώνεται από τον ποιητή µε Ρόδο αµάραντο;

Προτείνω, ως λύση της διπλής αυτής απορίας, τη συνειρµική παραποµπή του Ελύτη στον Σολωµό των Ελεύθερων Πολιορκηµένων , ειδικότερα στο απόσπασµα 1 από το τρίτο Σχεδίασµα. Παραθέτω την αρχή και το τέλος του. Η αρχή: Μητέρα µεγαλόψυχη, στον πόνο και στη δόξα, / Κι αν στο κρυφό µυστήριο ζουν πάντα τα παιδιά σου, / Με λογισµό και µ’ όνειρο, τι χάρ’ έχουν τα µάτια, / Τα µάτια τούτα να σ’ ιδούν µες στο πανέρµο δάσος. Το τέλος: Αλλά, Θεά, δεν ηµπορώ ν’ ακούσω τη φωνή σου, / Κι ευθύς εγώ τ’ Ελληνικού κόσµου να τη χαρίσω; / ∆όξα ’χ’ η µαύρη πέτρα του και το ξερό χορτάρι.
Πέρα από την αµοιβαία συµφωνία της συµβολικής µορφής, τον συνειρµό της Μακρινής Μητέρας του Ελύτη µε τη Μητέρα µεγαλόψυχη του Σολωµού τον ενισχύει πιστεύω και το επόµενο δίστιχο της Ωδής: Της πατρίδας µου πάλι οµοιώθηκα / µες στις πέτρες άνθισα και µεγάλωσα.

Αν έχω δίκιο, έτσι εξηγείται και η συναίρεση των δύο φωνών στην Ωδή του Ελύτη: της Μακρινής Μητέρας αφενός· του ποιητή αφετέρου. Και το κυριότερο: η έκφραση της πατρίδας µου πάλι οµοιώθηκα αποκαλύπτει τη βαθύτερη ρίζα τόσο της σολωµικής Μητέρας ( µεγαλόκαρδης στον πόνο και στη δόξα ) όσο και της ελυτικής Μητέρας ( οξειδωµένης µες στη νοτιά των ανθρώπων ).

Ενώνοντας τις δύο λέξεις της Ωδής, θα µιλούσα για µακρινή πατρίδα. Που ο Σεφέρης την είπε καηµό της Ρωµιοσύνης. Με ό,τι ιδεολογικό και πολιτικό βάρος µπορεί να έχει ο ένας και ο άλλος όρος στις µαύρες µέρες µας. Συνεχίζεται.

Σχολείο

Σχήµατα λόγου

ΤΟ ΒΗΜΑ, 9.10.11

Ζεύγος, που θα µπορούσε να θεωρηθεί οµόλογο µ’ εκείνο της ποίησης και της πολιτικής. Υπό τον όρο ότι η ποίηση καλλιεργεί τη γλώσσα προπάντων ως λόγο µεταφορικό, ενώ η πολιτική παινεύεται πως κυριολεκτεί, προσηλωµένη φανατικά στην πραγµατικότητα. Ετσι εξηγείται, λένε, η αµοιβαία τους ένταση, η οποία σε οριακές περιστάσεις φτάνει στη δραµατική σύγκρουση. Πόσο αληθεύει αυτή η αντιθετική σύζευξη παραµένει ζήτηµα συζητήσιµο· ως σχήµα πάντως δελεάζει όσους τους βολεύει, και στις δύο µεριές. Κάτι που ενδέχεται να ισχύει και στη δική µου περίπτωση, από την ώρα που αποφάσισα να ψάξω ίχνη πολιτικής στην εξελισσόµενη ποίηση του Οδυσσέα Ελύτη, αφού ούτε αµιγής µεταφορικός λόγος φαίνεται να υπάρχει ούτε κυριολεκτικός. Οι δύο αυτοί τρόποι όχι µόνον διασταυρώνονται, αλλά συχνά πυκνά και ανταλλάσσονται, καθώς κάποιες µεταφορές µεταβάλλονται καθ’ οδόν σε κυριολεξίες και κάποιες κυριολεξίες σε µεταφορές.

Μ’ αυτούς τους όρους προχωρώ σε δύο παραδειγµατικές περιπτώσεις, όπου η µεταφορική ποίηση του Ελύτη προσγειώνεται στην πολιτική κυριολεξία: η µία εντοπίζεται στη Μαρία Νεφέλη , ευνοηµένη και από το αντιεξουσιαστικό της κλίµα· η δεύτερη στον Μικρό Ναυτίλο, είδος µεικτό και θεληµατικά παράνοµο, στον βαθµό που µεταφέρει µέσα στο σώµα του ποιήµατος τα εργαλειακά σύνεργα της ποίησης.
Σε όλο το µήκος της «σκηνικής» (όπως την ήθελε ο Ελύτης) Μαρίας Νεφέλης αναγνωρίζονται µικροσκοπικά ίχνη πολιτικής κυριολεξίας. Υπάρχουν όµως και κάποια σηµεία όπου η πολιτική κυριολεξία παίρνει το πάνω χέρι. Οπως στην τελευταία αντιφωνία της συλλογής, µοιρασµένη ακριβοδίκαια. Το πράγµα προφαίνεται ήδη στους επίτιτλους των δύο φωνών: το µέρος της Μαρίας Νεφέλης επιγράφεται «Ο Στάλιν»· του Αντιφωνητή «Η Ουγγρική Εξέγερση». Εκείνη σφραγίζει το διαµαρτυρικό της µανιφέστο µε τη φράση: Κάθε καιρός κι ο Στάλιν του.

Αυτός µε µιαν αντίρροπη διακήρυξη: Κάθε καιρός κι η Ουγγρική του εξέγερση. Η Μαρία Νεφέλη ενδιαµέσως αποφαίνεται: οι πολλοί παραποιούν τον Ενα. Ο Αντιφωνητής αντιστρέφει τους δύο όρους: τους πολλούς παραποιεί ο Ενας. Εκείνη προειδοποιεί: Οταν ακούς «τάξη», ανθρώπινο κρέας µυρίζει. Και αυτός, µε τον δικό του τρόπο, αποκαλύπτοντας τον εκτελεστικό παράγοντα καταστολής της προδοµένης εξέγερσης, καταγγέλλει: εν ονόµατι / του Κόµµατος και του Λαού προχωράει µε κάννες και µ’ ερπύστριες. ∆εν χρειάζονται υποθέτω σχόλια. Ισως ωστόσο παραµένει µια απορία: πότε γράφονται αυτά τα τολµηρά, τα οποία δηµοσιεύονται το 1978, µε καθυστέρηση τουλάχιστον µιας εικοσαετίας;

Προχωρώ τώρα στον πολύτροπο Μικρό Ναυτίλο, συστήνοντας µε υποχρεωτική συντοµία την ταυτότητά του. Σφηνωµένος ανάµεσα στο Ηµερολόγιο ενός αθέατου Απριλίου (1984) και στα Ελεγεία της Οξώπετρας (1991), κυκλοφορεί το 1985. Περιβάλλεται από την «Είσοδο» και την «Εξοδο», και αρθρώνεται σε τρία εναλλασσόµενα κεφάλαια, µε δάνειο τίτλο το καθένα: το ένα επονοµάζεται Μυρίσαι το Αριστον (από κοντάκιο του Ρωµανού)· το άλλο Και µε φως και µε θάνατον (από Ωδή του Κάλβου)· το τρίτο Οττω τις έραται (από ποίηµα της Σαπφώς). Μαζί τους ωστόσο συµπλέκεται και ένα αλλότριο (στη σύλληψη και στην εκτέλεση) µέρος, το οποίο µάλιστα προτάσσεται και εξαγγέλλεται ως Προβολέας.

Επιµερίζεται σε τέσσερις προβολές, ρίχνοντας φως σε σκοτεινά δρώµενα της πολιτικής ζωής του Ελληνισµού, από την αρχαιότητα έως τις µέρες µας, σε γλώσσα ανυποχώρητης κυριολεξίας.

Παραθέτω πέντε δείγµατα: τρία από τον α’ Προβολέα και δύο από τον δ’:
1. ∆ικαστήριο υπαίθριο στην αρχαία πόλη των Αθηνών. Φτάνουν οι κατηγορούµενοι και προχωρούν ανάµεσα σε βλαστήµιες και κραυγές: Θάνατος! Θάνατος!
2. Ναύπλιο. Ελληνες και Βαυαροί αξιωµατικοί στο Υπασπιστήριο του Βασιλέα συνοµιλούν χαµηλόφωνα. Ενας αγγελιοφόρος παίρνει το µήνυµα και φεύγει κατά τα σκαλιά που οδηγούνε ψηλά στο Παλαµήδι.

3. Κτίσµατα χαµηλά στο ΕΑΤ/ΕΣΑ. Στο προαύλιο µεθυσµένοι οπλίτες. Αγριοφωνάρες και αισχρές χειρονοµίες. Ο αξιωµατικός που βγαίνει από κάποιο κελί κάτι λέει στον στρατιωτικό ιατρό. Πίσω του ακούγονται γδούποι και οιµωγές.
4. Μια ειδική επιτροπή, που επέχει θέση Στρατοδικείου, καταδικάζει τον Καραϊσκάκη ως «επίβουλον προδότην της πατρίδος».
5. Στην Κύπρο, άνθρωποι σταλµένοι από τη δικτατορική κυβέρνηση των Αθηνών στήνουν – µε σκοπό να τον δολοφονήσουν – ενέδρα στον Εθνάρχη Μακάριο, που µόλις καταφέρνει να διαφύγει.

Οι προβολές αυτές (συνολικά 28· 7 σε κάθε Προβολέα ) αποτελούν ισότιµο µέρος στο εσωτερικό της συλλογής, συστήνοντας µιαν άλλη, σκοτεινή όψη της ποίησης του Ελύτη: απροκάλυπτα πολιτική.

Κατηγορίες:λογοτεχνία Ετικέτες:
  1. Δεν υπάρχουν σχόλια.
  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: