Αρχική > αποδελτιώσεις > Η προτεσταντική ηθική και το πνεύμα του καπιταλισμού

Η προτεσταντική ηθική και το πνεύμα του καπιταλισμού

Weber, M. (2010), Η προτεσταντική ηθική και το πνεύμα του καπιταλισμού, Αθήνα: Δ.Ο.Λ., σ.

clip_image001[Οι αποδελτιώσεις δεν αντικαθιστούν το διάβασμα των βιβλίων, αντίθετα το κεντρίζουν. Προσφέρονται ως πρόταση μελέτης του σχετικού βιβλίου και για διευκόλυνση στη δική σας αποδελτίωση.
Ο χρόνος γι’ αυτούς που διαβάζουν έχει … άλλη αξία.
Θεωρώ πως κάθε διάβασμα βιβλίου απαιτεί κορφολόγημα του κειμένου για καλύτερη μελέτη και για βιβλιογραφική χρήση]

Επιμέλεια: Νίκου Τσούλια

ΠΡΟΛΟΓΟΣ

Κατ’ αυτόν, αυτό που είναι πιο σημαντικό για την κατανόηση της δυτικής καπιταλιστικής ανάπτυξης είναι ο τρόπος με τον οποίο η προτεσταντική καλβινιστική θεολογία περί σωτηρίας της ψυχής συνδέθηκε με μια εργασιακή ηθική που δίνει έμφαση στη σκληρή δουλειά, στον ασκητικό βίο, στη συστηματική αποταμίευση και στη χωρίς εκκλησιαστικούς ενδιάμεσους σχέση του πιστού με το θείο. 9

Τα τρία χαρακτηριστικά, δηλαδή η αυτονομία, ο κυρίαρχος οικονομικός προσανατολισμός και η πρώιμη ορθολογικοποίηση / γραφειοκρατικοποίηση αποτελούν έναν μοναδικό συνδυασμό που μαζί με τη μοναδικότητα της προτεσταντικής εργασιακής ηθικής ήταν οι αναγκαίοι (αλλά όχι και ικανοί) παράγοντες για την τεχνο-οικονομική εκτίναξη της δυτικοευρωπαϊκής κοινωνίας. 11

Ν. Μουζέλης.

Εισαγωγή

Η εμπειρική γνώση, ο στοχασμός πάνω σε προβλήματα του σύμπαντος και της ζωής, η φιλοσοφική και η θεολογική σοφία με τη μεγαλύτερη βαθύτητα δεν περιορίζονται στη Δύση, αν και στην περίπτωση της τελευταίας η ολοκληρωμένη ανάπτυξη μιας συστηματικής Θεολογίας πρέπει να καταλογιστεί στον Χριστιανισμό κάτω από την επίδραση του ελληνισμού… 15

Αλλά στη Βαβυλωνία, όπως άλλωστε και αλλού, έλειπε από την αστρονομία η μαθηματική θεμελίωση που πρώτοι της έδωσαν οι Έλληνες. 15

Η εξαιρετικά αναπτυγμένη ιστοριογραφία της Κίνας δεν είχε τη μέθοδο του Θουκιδίδη. 16

Αλλά ο καπιταλισμός είναι ταυτόσημος με την επιδίωξη του κέρδους και τη διαρκή ανανέωση του κέρδους μέσω της συνεχούς, ορθολογικής καπιταλιστικής επιχείρησης. Γιατί δεν μπορεί να γίνει διαφορετικά: σε μια εξολοκλήρου καπιταλιστική δομή της κοινωνίας, μια ιδιωτική καπιταλιστική επιχείρηση που δεν εκμεταλλεύεται τις ευκαιρίες για την απόκτηση κέρδους θα ήτα καταδικασμένη να σβήσει. 18

… η έννοια του πολίτη δεν υπήρξε πουθενά έξω από τη Δύση… 22

…το αποφασιστικό σημείο είναι ο ιδιόμορφος ορθολογισμός της δυτικής κουλτούρας. 24

Είναι αλήθεια πως το μονοπάτι του ανθρώπινου πεπρωμένου δεν είναι δυνατόν παρά να προκαλέσει δέος σε κάποιον που εποπτεύει ένα μόνο μέρος του. 26

Ένα από τα πρώτα καθήκοντα της κοινωνιολογικής και ιστορικής έρευνας πρέπει να είναι πρώτα από όλα να αναλύει τις επιδράσεις και τις αιτιακές σχέσεις που μπορούν να ερμηνευτούν ικανοποιητικά σαν αντιδράσεις στις συνθήκες περιβάλλοντος. 27

Μέρος 1: Το πρόβλημα

Κεφάλαιο Α΄, Θρήσκευμα και κοινωνική στρωμάτωση

Οι προτεστάντες έδειξαν μια ιδιαίτερη τάση να αναπτύσσουν έναν ιδιαίτερο οικονομικό ορθολογισμό που δεν παρατηρείται στον ίδιο βαθμό ανάμεσα στους καθολικούς. 34

… η μεγαλύτερη ενασχόληση του Καθολικισμού με τον άλλο κόσμο, ο ασκητικός χαρακτήρας των υψηλότερων ιδανικών του ήταν επόμενο να οδηγήσει τους οπαδούς του σε μια μεγαλύτερη αδιαφορία για τα αγαθά τούτου του κόσμου. 34

Οι προτεστάντες της Γερμανίας είναι απορροφημένοι από την εγκόσμια οικονομική ζωή, και τα ανώτερα στρώματά τους είναι σαφώς εχθρικοί απέναντι στη θρησκεία. 35

Κεφάλαιο Β΄, Το πνεύμα του Καπιταλισμού

«Πρόσεχε να μην θεωρείς δικά σου όλα όσα κατέχεις και να μη ζεις ανάλογα». 41

Το «υπέρτατο αγαθό» αυτής της ηθικής, να κερδίζει κανείς όλο και περισσότερα χρήματα, σε συνδυασμό με την αυστηρή αποφυγή όλων των αυθόρμητων απολαύσεων της ζωής, είναι πάνω από όλα ολότελα απαλλαγμένο από κάθε ευδαιμονιστική, για να μην πούμε ηδονιστική, πρόσμειξη. 43

Η οικονομική απόκτηση δεν είναι πια υποταγμένη στον άνθρωπο σαν μέσο για την ικανοποίηση των υλικών αναγκών του. 43-44

Η απόκτηση χρημάτων μέσα στο πλαίσιο της σύγχρονης οικονομικής τάξης πραγμάτων, όταν γίνεται νόμιμα, είναι το αποτέλεσμα και η έκφραση της αρετής και της επιδεξιότητας σε ένα επάγγελμα… 44

Η σημερινή καπιταλιστική οικονομία είναι ένας απέραντος κόσμος μέσα στον οποίο γεννιέται το άτομο, σαν μια τάξη πραγμάτων που δεν μπορεί να αλλάξει και μέσα στην οποία πρέπει να ζήσει. 44

Σε όλες τις περιόδους της ιστορίας, όπου ήταν δυνατό, υπήρχε μια αδίστακτη φιλοκτησία, που δεν τη συγκρατούσαν κανενός είδους ηθικές αρχές. 46

Ένας άνθρωπος δεν επιθυμεί «από τη φύση του» να κερδίζει όλο και πιο πολλά, αλλά απλούστατα να ζει όπως έχει συνηθίσει και κερδίζει τόσα όσα χρειάζονται γι’ αυτό το σκοπό. Οπουδήποτε ο σύγχρονος Καπιταλισμός άρχισε το έργο του για την αύξηση της παραγωγικότητας της ανθρώπινης εργασίας με την αύξηση της εντατικότητάς της, συνάντησε την πεισματωδέστατη αντίσταση αυτού του κυρίαρχου χαρακτηριστικού της προκαπιταλιστικής εργασίας. 48

Η παρουσία ενός πλεονάζοντος πληθυσμού, που να μπορεί να τον νοικιάζει φτηνά στην αγορά εργασίας, ήταν αναγκαία για την ανάπτυξη του Καπιταλισμού. 49

Η εργασία, αντίθετα, πρέπει να εκτελείται σαν να ήταν ένας απόλυτος αυτοσκοπός, μια ανώτερη επιταγή. Μια τέτοια όμως στάση δεν είναι καθόλου προϊόν της φύσης. Δεν μπορεί να αφυπνιστεί μόνο με τα χαμηλά μεροκάματα ή με τα υψηλά, αλλά δεν μπορεί παρά να είναι το προϊόν μιας μακρόχρονης και επίπονης αγωγής. 49

Ο Ζόμπαρτ έκανε διάκριση ανάμεσα στην ικανοποίηση αναγκών και στην ιδιοποίηση πλούτου σαν τις δύο κύριες αρχές της οικονομικής ιστορίας. 51

Οι άνθρωποι που είναι διαποτισμένοι από το πνεύμα του Καπιταλισμού σήμερα έχουν την τάση να είναι αδιάφοροι, αν όχι εχθρικοί, προς την Εκκλησία. Για τη δραστήρια φύση τους η σκέψη της ευσεβούς ανίας του παράδεισου δεν είναι πολύ ελκυστική – η θρησκεία τους φαίνεται σαν ένα μέσο για να αποσπώνται οι άνθρωποι από την εργασία σε τούτο τον κόσμο. 55

… πως οι «μπίζνες», με την αδιάκοπη εργασία που απαιτούν, έχουν γίνει απαραίτητο κομμάτι της ζωής τους. Αυτό πραγματικά είναι το μοναδικό κίνητρο, ταυτόχρονα όμως εκφράζει κάτι που, από τη σκοπιά της προσωπικής ευτυχίας, είναι απίστευτα παράλογο σε αυτό το είδος της ζωής, όπου ο άνθρωπος υπάρχει για χάρη της δουλειάς του, αντί να γίνεται το αντίθετο. 55

Κεφάλαιο Γ΄, Η αντίληψη του Λούθηρου για το επάγγελμα

… ο καταμερισμός της εργασίας αναγκάζει κάθε άνθρωπο να δουλεύει για τους άλλους…62

Το αποτέλεσμα της Μεταρρύθμισης καθαυτής ήταν μόνο πως, σε σύγκριση με την καθολική στάση, η ηθική έμφαση κι η θρησκευτική επικύρωση που δόθηκαν στην οργανωμένη εγκόσμια ενασχόληση σε ένα επάγγελμα αυξήθηκαν σε πολύ μεγάλο βαθμό. 64

Το άτομο οφείλει να παραμείνει μια για πάντα στην κατάσταση και το επάγγελμα όπου το τοποθέτησε ο Θεός, και να περιορίζει την εγκόσμια δραστηριότητά του μέσα στα όρια που χαράζονται από την κοινωνική του θέση. Ενώ η οικονομική του παραδοσιοκρατία ήταν αρχικά το αποτέλεσμα της παυλικής αδιαφορίας, έγινε αργότερα το αποτέλεσμα μιας όλο και πιο έντονης πίστης στη Θεία Πρόνοια, μιας πίστης που ταύτιζε την απόλυτη υπακοή στη θέληση του Θεού με την απόλυτη παραδοχή των πραγμάτων όπως είναι. 65

Το «επάγγελμα» [για τον Λούθηρο] είναι κάτι που κάθε άνθρωπος οφείλει να αποδεχτεί σαν μια θεία εντολή, με την οποία πρέπει να συμμορφωθεί. 65

… να αποτελέσει μια συμβολή στην κατανόηση του τρόπου με τον οποίο οι ιδέες γίνονται αποτελεσματικές δυνάμεις της ιστορίας. 69

Μέρος 2. Η πρακτική ηθική των ασκητικών παραφυάδων του Προτεσταντισμού

Κεφάλαιο Δ΄ Τα θρησκευτικά θεμέλια του κοσμικού ασκητισμού

  1. Ο Καλβινισμός

{Με την χαλαρή σύνδεση ανάμεσα στην πίστη και την αγάπη συνδέεται η παλιά ασκητική δικαιολόγηση της εργασίας σαν μέσο για να εξασφαλιστεί η κυριαρχία του εσωτερικού ανθρώπου πάνω στο σώμα}. 163, από 75

{Extra ecclesiam nulla salus = εκτός Εκκλησίας δεν υπάρχει σωτηρία}. 175/79

Αυτό το μεγάλο ιστορικό προτσές στην εξέλιξη των θρησκειών, η εξαφάνιση του μαγικού στοιχείου από τον κόσμο, που είχε αρχίσει με τους αρχαίους Εβραίους προφήτες και, μαζί με την ελληνιστική επιστημονική σκέψη, απέρριπτε όλα τα μαγικά μέσα για τη σωτηρία σαν δεισιδαιμονία και αμαρτία, έφτασε εδώ στη λογική κατάληξή του. 80

Ο κόσμος υπάρχει για να υπηρετεί τη δόξα του θεού, και μόνο για αυτό το σκοπό. 82

{Η μωαμεθανική ιδέα ήταν η ιδέα του προκαθορισμού, όχι του προορισμού, κι εφαρμοζόταν για τη τύχη του ανθρώπου σε τούτο τον κόσμο και όχι στον άλλο}. 182/83

Γιατί ποτέ ίσως δεν υπήρξε μια πιο έντονη μορφή θρησκευτικής αξιολόγησης της ηθικής δραστηριότητας από αυτή στην οποία οδηγούσε τους οπαδούς του ο Καλβινισμός. 87

{Κάθε θρησκευτική εμπειρία χάνει κάτι από το περιεχόμενό της όταν προσπαθεί κάποιος να τη διατυπώσει ορθολογικά, κι αυτό τόσο πιο πολύ, όσο πιο μακριά πάει η εννοιολογική διατύπωση}. 189/87

… ο συνηθισμένος καθολικός του Μεσαίωνα ζούσε, από ηθική άποψη, «μεροδούλι – μεροφάι», για να το πούμε έτσι. 87

Την ορθολογικοποίηση του κόσμου, τον παραμερισμό της μαγείας σαν μέσου για την σωτηρία οι καθολικοί δεν τα προήγαγαν ούτε κατά διάνοια στην έκταση που έκαναν οι πουριτανοί. 88

Ο πάπας ήταν ένας μάγος που επιτελούσε το θαύμα της μετουσίωσης και που κρατούσε στο χέρι του το κλειδί της αιώνιας ζωής. 88

{Σύμφωνα με τον Ρ. Μπάξτερ είναι αμαρτωλό καθετί που είναι αντίθετο με το λογικό που μας έδωσε ο Θεός σαν κανόνα για τη δράση μας}. 193/90

Ο Καλβινισμός έδωσε στις πλατύτερες μάζες των ανθρώπων που είχαν θρησκευτική ροπή ένα θετικό ερέθισμα να στραφούν προς τον ασκητισμό. 91

… βιβλοκρατία των καλβινιστών… 92

Ένας ολοκληρωτικός εκχριστιανισμός ολόκληρης της ζωής ήταν η συνέπεια αυτή της ηθικής διαγωγής, την οποία επέβαλε στους ανθρώπους ο Καλβινισμός, σε αντίθεση με τον Λουθηρανισμό. 93

  1. Ο Πιετισμός

Ιστορικά, το δόγμα του Προορισμού αποτελεί την αφετηρία του ασκητικού κινήματος που είναι συνήθως γνωστό με το όνομα Πιετισμός. 96

Η εργασία σε ένα επάγγελμα ήταν η κατεξοχήν ασκητική δραστηριότητα και ο Θεός ευλογούσε τους εκλεκτούς του με την επιτυχία της εργασίας τους… 99

3. Ο Μεθοδισμός

Τσίντσεντορφ: {Από έναν λογικό άνθρωπο δεν μπορεί να λείπει η πίστη και από έναν πιστό δεν πρέπει να λείπει η λογική}. 208/102

Ο συνδυασμός ενός συγκινησιακού, αλλά ωστόσο ασκητικού τύπου θρησκείας με μια όλο και μεγαλύτερη αδιαφορία ή και απόρριψη της δογματικής βάσης του καλβινιστικού ασκητισμού, χαρακτηρίζει επίσης το αγγλο-αμερικανικό κίνημα που αντιστοιχεί στον ηπειρωτικό Πιετισμό, δηλαδή στον Μεθοδισμό. 104

Η συγκινησιακή πράξη της αφύπνισης επιδιωκόταν μεθοδικά. 106

4. Οι βαπτιστικές αιρέσεις

Μόνο οι ενήλικοι άνθρωποι, που κατέκτησαν προσωπικά την πίστη τους, έπρεπε να βαφτίζονται. 107

{Ο αληθινός ασκητισμός είναι πάντα εχθρικός προς την εξουσία}. 217/108

Μπάρκλεϊ: {Αυτό που κάνει ένας άνθρωπος αντίθετα με την πίστη του, έστω κι αν η πίστη του είναι εσφαλμένη, δεν είναι καθόλου παραδεκτό από τον Θεό έστω κι αν το πράγμα αυτό είναι νόμιμο για έναν άλλο}. 218/109

Η ριζική εξάλειψη του μαγικού στοιχείου από τον κόσμο δεν άφηνε άλλη ψυχολογική διέξοδο έξω από την πρακτική του κοσμικού ασκητισμού. 110

… μια βαπτιστική αίρεση εξακολουθεί μέχρι σήμερα να καταδικάζει τη μόρφωση και κάθε μορφή ιδιοκτησίας πέρα από τα απαραίτητα για τη ζωή. Κι ακόμα ο Μπάρκλεϊ αντιμετωπίζει την υποχρέωση ενός ανθρώπου να ασκεί ένα επάγγελμα όχι από καλβινοστική ούτε από λουθηρανική σκοπιά, αλλά μάλλον θωμιστικά, σαν naturali ratione, την αναγκαία συνέπεια του γεγονότος πως ο άνθρωπος οφείλει να ζήσει σε τούτον τον κόσμο. 111

Γιατί παρόλη την τυπική νομιμοφροσύνη των εκλεκτών, αρκετά συχνά ίσχυε για τον καλβινιστή η παρατήρηση του Γκαίτε: «Ο άνθρωπος της δράσης είναι πάντα αδίστακτος κανένας δεν έχει συνείδηση παρά μόνο ένας παρατηρητής». 112

Ο χριστιανικός ασκητισμός, που αρχικά δραπέτευσε από τον κόσμο και κατέφυγε στη μονήρη ζωή, ως τώρα κυβερνούσε τον κόσμο, που είχε απαρνηθεί, από το μοναστήρι και με την Εκκλησία. Τώρα κατέβαινε στο παζάρι της ζωής, βροντώντας πίσω του την πόρτα του μοναστηρίου, κι αναλάμβανε να διαπεράσει αυτή ακριβώς την καθημερινή ρουτίνα με τη μεθοδικότητά του, για να τη μετατρέψει σε μια ζωή μέσα στον κόσμο, αλλά ούτε αυτού του κόσμου ούτε γι’ αυτόν τον κόσμο. 114

Κεφάλαιο Ε΄, Ο ασκητισμός και το πνεύμα του Καπιταλισμού.

Γιατί σε μια εποχή στην οποία το Υπερπέραν σήμαινε τα πάντα, στην οποία η κοινωνική θέση του χριστιανού εξαρτιόταν από το αν του επέτρεπαν να μεταλαβαίνει, ο κληρικός, με το ιερατικό του αξίωμα, την εκκλησιαστική πειθαρχία και το κήρυγμα ασκούσε επιρροή που εμείς οι σύγχρονοι άνθρωποι είναι τελείως αδύνατο να φανταστούμε. Σε μια τέτοια εποχή οι θρησκευτικές δυνάμεις που εκφράζονται μέσα από τέτοια κανάλια αποτελούν τους καθοριστικούς παράγοντες στη διαμόρφωση του εθνικού χαρακτήρα. 115

Η πλευρά του αγγλικού Πουριτανισμού που γεννήθηκε από τον Καλβινισμό παρέχει την πιο στερεή θρησκευτική βάση για την ιδέα του επαγγέλματος. 115

Η απώλεια χρόνου είναι το πρώτο και, κατ’ αρχήν, το πιο θανάσιμο αμάρτημα. Η διάρκεια της ανθρώπινης ζωής είναι εξαιρετικά σύντομη και πολύτιμη για να βεβαιωθεί κανείς αν έχει επιλέξει. 117

Ο χρόνος είναι πολυτιμότατος, γιατί κάθε χαμένη ώρα κόβεται από μια εργασία που θα μεγάλωνε τη δόξα του Θεού. Έτσι, ακόμα και ο παθητικός στοχασμός δεν έχει καμιά αξία, και μάλιστα είναι αξιοκατάκριτος αν γίνεται σε βάρος της καθημερινής εργασίας. 117

{… οι πρώτοι άνθρωποι που ζούσαν (στον Μεσαίωνα) μετρώντας επιμελώς τον χρόνο ήταν τα ρολόγια, και τα ρολόγια των εκκλησιών προορίζονταν πάνω από όλα για την αντιμετώπιση των αναγκών τους}. 224/117

… η εργασία κατέληξε να θεωρείται καθεαυτή σαν σκοπός της ζωής, που όρισε ο ίδιος ο Θεός. 117

{Μίλτον: … «τόσο η πολυτέλεια όσο και η ένδεια είναι δυσμενείς παράγοντες για την αρετή». 231/120

{… ο εβραϊκός Καπιταλισμός ήταν ένας ευκαιριακός, περιθωριακός Καπιταλισμός, ενώ ο πουριτανικός ήταν η αστική οργάνωση της εργασίας}. 236/122

Ο ασκητισμός στράφηκε με όλες του τις δυνάμεις ενάντια σε ένα πράγμα: την αυθόρμητη απόλαυση της ζωής κι όσων είχε να προσφέρει. 123

Οι φεουδαλικές και μοναρχικές δυνάμεις προστάτευαν όσους ζητούσαν διασκεδάσεις από την ηθική των ανερχόμενων μεσαίων στρωμάτων και τις αντιαυταρχικές ασκητικές συναθροίσεις, ακριβώς όπως σήμερα η καπιταλιστική κοινωνία έχει την τάση να προστατεύει τους πρόθυμους να εργαστούν από την ταξική ηθική του προλεταριάτου και τις αντιαυταρχικές συνδικαλιστικές ενώσεις. 123

Η ορμέμφυτη απόλαυση της ζωής, που απομακρύνει τον άνθρωπο από την εργασία σε ένα επάγγελμα κι από τη θρησκεία, ήταν εχθρός του ορθολογικού ασκητισμού, είτε με τη μορφή των διασκεδάσεων των φεουδαλικών αρχοντάδων είτε με τα γλέντια των κοινών ανθρώπων στα χορευτικά κέντρα και στα καπηλειά. 124

… η θετική θρησκευτική αξιολόγηση της ακάματης, συνεχούς, συστηματικής εργασίας σε ένα εγκόσμιο επάγγελμα, ως του ανώτερου μέσου προς τον ασκητισμό και ταυτόχρονα της πιο σίγουρης και προφανούς απόδειξης αναγέννησης και γνήσιας πίστης, πρέπει να υπήρξε ο πιο ισχυρός μοχλός που μπορεί να φανταστεί κανείς για την εξάπλωση της στάσης εκείνης προς τη ζωή που αποκαλέσαμε εδώ «πνεύμα του Καπιταλισμού». 127

Η πουριτανική κοσμοαντίληψη παραστάθηκε σαν η μαμή στο λίκνο του σύγχρονου οικονομικού ανθρώπου. 128

Ουέσλι: «Η θρησκεία δεν μπορεί παρά να γεννάει την εργατικότητα και τη λιτότητα, κι αυτές πάλι δεν μπορούν παρά να γεννάνε τα πλούτη». 129

Τότε η ένταση της αναζήτησης του βασιλείου του Θεού άρχισε να μεταμορφώνεται βαθμιαία σε μια πεζή οικονομική αρετή – οι θρησκευτικές ρίζες νεκρώθηκαν σιγά σιγά, υποχωρώντας στην ωφελιμιστική κοσμικότητα. 129

Ο Ρ.Χ. Τόουνυ για τον Μαρξ Βέμπερ

(πρόλογος της αγγλικής μετάφρασης)

Η σύγκρουση ανάμεσα στον πλουτισμό και την ευσέβεια δεν είναι καθόλου αναπόφευκτη, αντίθετα αυτά τα δύο είναι φυσικοί σύμμαχοι, γιατί οι αρετές που διακρίνουν τον εκλεκτό – επιμέλεια, εγκράτεια, λιτότητα, σύνεση – είναι το πιο έγκυρο διαβατήριο για την εμπορική ανθηρότητα. 253

Αν ο Καπιταλισμός ξεκινάει σαν ο πρακτικός ιδεαλισμός της ανερχόμενης μπουρζουαζίας, τελειώνει, όπως ισχυρίζεται ο Βέμπερ, στις τελευταίες σελίδες του, σαν ένα όργιο υλισμού. 253

Ο πειρασμός κάθε επιστήμονα που αναπτύσσει μια νέα και γόνιμη ιδέα να τη χρησιμοποιήσει σαν κλειδί για να ξεκλειδώνει όλες τις πόρτες, και να εξηγεί με μια και μόνη αρχή φαινόμενα που, στην πραγματικότητα, είναι αποτέλεσμα πολλών συγκλινόντων αιτίων. 255

Γιατί να επιμένουμε πως η σχέση αιτίου και αιτιατού λειτουργεί προς μία και μόνο κατεύθυνση; Δεν είναι κάπως τεχνητό να υποστηρίζουμε πως η καπιταλιστική επιχείρηση έπρεπε να περιμένει, όπως φαίνεται να υπονοεί ο Βέμπερ, μέχρις ότου οι θρησκευτικές αλλαγές γεννήσουν το καπιταλιστικό πνεύμα; Δεν θα ήταν εξίσου εύλογο, κι εξίσου μονόπλευρο, να θεωρήσουμε πως οι θρησκευτικές αλλαγές δεν ήταν παρά το αποτέλεσμα των οικονομικών κινημάτων; 256

Κατηγορίες:αποδελτιώσεις Ετικέτες: ,
  1. Δεν υπάρχουν σχόλια.
  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: