Αρχική > νέες τεχνολογίες > Μεταξύ μηχανής και ανθρώπου:

Μεταξύ μηχανής και ανθρώπου:

Τα ηθικά διλήμματα της πληροφορικής

Του Νίκου Τσούλια

clip_image001[4]Το Ευρωπαϊκό Κοινοβούλιο (Ε.Κ.) οργάνωσε ημερίδα στις 11-04-2011 για το ρόλο της τεχνολογίας και κυρίως της πληροφορικής στη σύγχρονη ζωή.
Ως κύρια συμπεράσματα μπορούν να εξαχθούν τα εξής:
1. Η τεχνολογία δεν είναι ουδέτερη, ορίζει το τι κάνουμε, το πώς σκεπτόμαστε και το πώς ζούμε.
2. Η τεχνολογία μεταμορφώνει τον άνθρωπο και την κοινωνία.

"Το ρομπότ δε θα κάνει κακό σε άνθρωπο" αναφέρει ο πρώτος νόμος της ρομποτικής του Ισαάκ Ασίμωφ, αλλά δεν πρόκειται πια για επιστημονική φαντασία. Η εποχή του "ψηφιακού πολίτη" έχει φτάσει και τέτοιου είδους πρόνοιες, είτε αφορούν την τεχνολογία είτε τους ανθρώπους που την ελέγχουν, είναι απαραίτητοι. Στις 31 Μαρτίου 2011 η Μονάδα Αξιολόγησης Επιστημονικών και Τεχνολογικών Επιλογών (STOA) του Ε.Κ. σε συνεργασία με το πρόγραμμα ETICA οργάνωσαν ακρόαση γι’ αυτό το “σταυροδρόμι ηθικής και τεχνολογίας”.

Αλλά το ερώτημα της σχέσης τεχνολογίας και ηθικής δεν είναι ένα θεωρητικό ζήτημα. Είναι βαθιά πολιτικό και ιδεολογικό. Καμιά συζήτηση μεταξύ των προσώπων και των θεσμικών εκφράσεων της αναπτυγμένης Δύσης δεν μπορεί να απαντήσει και να δώσει λύσεις σε κρίσιμα ερωτήματα:
α. Ποιοι κερδίζουν από την ταχεία και χωρίς όρους εξάπλωση των νέων τεχνολογιών;
β. Αυξάνονται ή μειώνονται οι κοινωνικές ανισότητες τόσο εντός των χωρών της Δύσης όσο και μεταξύ πλούσιων και αναπτυσσόμενων χωρών;
γ. Ενισχύεται ή όχι ο εκδημοκρατισμός μέσα στην κοινωνία;
δ. Ευνοούνται ισότιμα οι διάφοροι πολιτισμοί ή όχι από την ταχεία εξάπλωση της ψηφιακής τεχνολογίας;

Οι απαντήσεις έχουν ήδη αποτυπωθεί στα σύγχρονα ιστορικά δρώμενα, τουλάχιστον όσον αφορά τις κρατούσες τάσεις των.
α. Οι νέες τεχνολογίες είναι τομείς συσσώρευσης κεφαλαίου, δύναμης και εξουσίας σε ολοένα και πιο λίγα χέρια. 
β. Οι ανισότητες μεταξύ πλούσιων και φτωχών αυξάνουν περισσότερο εκ της εκτεταμένης εφαρμογής των νέων τεχνολογιών.
γ. Το ψηφιακό χάσμα μεταξύ πλούσιων και φτωχών (χωρών και ανθρώπων) συνεχώς διευρύνεται.
δ. Ο εκδημοκρατισμός προχωρεί μόνο στο εσωτερικό των πλούσιων χωρών και μάλιστα μόνο εντός του στρώματος της μεσαίας τάξης.
ε. Ο δυτικός πολιτισμός επικυριαρχεί επί των άλλων πολιτισμών με ισοπεδωτικό και σαρωτικό τρόπο.    

Ο ψηφιακός πολίτης και η κοινωνία της πληροφορίας

Ας επανέλθουμε όμως στις προσεγγίσεις του Ε.Κ., που αναφέρει με σαφή και απόλυτο τρόπο ότι ο "ψηφιακός πολίτης" που συναλλάσσεται ηλεκτρονικά, που έχει παρουσία στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, που είναι μόνιμα συνδεδεμένος στο διαδίκτυο με τον υπολογιστή και το τηλέφωνό, που παρακολουθείται ηλεκτρονικά σχεδόν αδιάλειπτα είναι ήδη γεγονός. Επομένως, το θέμα της προστασίας της ιδιωτικής ζωής είναι βασική πτυχή του προβλήματος, γιατί εδώ εδράζεται το υπόστρωμα όλων των ατομικών δικαιωμάτων και περισσότερο εκείνων της ατομικής ελευθερίας και της αυτεξουσιότητας. Αρκετοί ομιλητές σημείωσαν μάλιστα ότι η ψηφιακή πραγματικότητα αρχίζει πια να διαμορφώνει προσωπικότητες και συνειδήσεις, την ώρα που η ίδια η ύπαρξη του ίντερνετ αρχίζει να διαμορφώνει και να αναδιαμορφώνει ολόκληρες κοινωνίες.

Η τεχνολογία ποτέ δεν υπήρξε ουδέτερη. Αλλά σήμερα η διάχυση και η καθολίκευση των νέων τεχνολογιών, της πληροφορικής, των ηλεκτρονικών πάσης φύσεως εργαλείων δημιουργεί ένα πεδίο στο οποίο η ανθρώπινη ανεξαρτησία και αυτονομία καθίστανται όμηροι από τα ίδια τα δημιουργήματά μας. "Η στοχευμένη διαφήμιση στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, η διαμόρφωση προσωπικοτήτων" ειδικά των νεότερων που είναι κατά κανόνα οι εντονότεροι χρήστες "αποτελούν ηθικά ζητήματα που πρέπει να τεθούν", σημείωσε ο καθηγητής Simon Rogerson του βρετανικού Centre for Computing and Social Responsibility.

Ο δε διευθυντής του ιδίου ινστιτούτου, καθηγητής Bernd Stahl, συντονιστής του προγράμματος ETICA τόνισε ότι εξετάζοντας τέτοια προβλήματα μπορούμε να δούμε καλύτερα το μέλλον και να κατανοήσουμε τη μορφή της κοινωνίας μας όπως μετεξελίσσεται., μία κοινωνία που μεταξύ άλλων θα σημαδευθεί από "πολύ εντονότερη αλληλεπίδραση ανθρώπου και τεχνολογίας".

Η πολιτική διάσταση μιας επανάστασης

Αλλά με δεδομένο ότι το όλο στερέωμα της τεχνολογίας καθίσταται η δεύτερη Φύση του ανθρώπου, ενώ σε αρκετά κοινωνικά στρώματα ιδίως των νέων παίρνει τη θέση της πρώτης Φύσης. Έτσι η βιολογική εξέλιξη – με χημική βάση τον άνθρακα, το οξυγόνο, το υδρογόνο, το άζωτο – της μακράς χρονικής κλίμακας και της αργής εκτύλιξής της, δεν έχει πλέον ως συνταίριασμα μόνο την κοινωνική εξέλιξη στο επίπεδο του ανθρώπου, αλλά και τη συνδέσμωση με την τεχνολογική εξέλιξη – του πυριτίου – της μικρής χρονικής κλίμακας και της ταχείας εξάπλωσής της.

Οι πολίτες δεν αντιλαμβάνονται ότι η πληροφορική έχει ήδη διεισδύσει σε σχεδόν κάθε πτυχή της ζωής τους ή εξαντλούνται στην καθημερινή χρησιμότητά της, δεν έχουν γνώση και χρόνο για να σταθούν κριτικά στο όλο πλέγμα της σύγχρονης πληροφοριόσφαιρας και προπάντων δεν έχουν τη δυνατότητα και τις δεξιότητες να αποφύγουν τις επιζήμιες επιδράσεις. Και όσο η τεχνολογία αποτελεί ίσως το πιο κερδοφόρο πεδίο του κεφαλαίου και δη του αντίστοιχου χρηματιστηριακού – χωρίς να τίθενται εξ αρχής οι βάσεις ενός κοινωνικού και πολιτικού ελέγχου σε πρακτικό επίπεδο και όχι εκ των υστέρων και σε θεωρητικό επίπεδο -, τόσο θα μειώνονται οι οι δυνατότητες των πολιτών μια δημοκρατική και ουμανιστική εφαρμογή των νέων τεχνολογιών.

Άλλωστε, οι πολίτες σήμερα μετασχηματίζονται από την πολιτική του νεοφιλελευθερισμού σε χρήστες και καταναλωτές, ένας μετασχηματισμός που καθορίζει σε μεγάλο βαθμό το έλλειμμα της δημοκρατίας στα πολιτικά συστήματα. Ο Ευρωπαίος Επόπτης Προστασίας Δεδομένων, Peter Hustinx, τόνισε ότι συχνά "οι αποφάσεις λαμβάνονται με τρόπο λίγο ως πολύ αυτόματο, με βάση το "προφίλ" χρηστών και την υπόθεση ότι το προφίλ αυτό υποδηλώνει κάποιον που είναι ύποπτος ή που στοιχειοθετεί κίνδυνο και αυτός ο τρόπος είναι ανησυχητικός".

Όπως επεσήμανε άλλωστε ο Florent Frederix της Ευρωπαϊκής Επιτροπής, "σήμερα τα πάντα φτιάχνονται ολοένα και μικρότερα, μπορούμε πια να βάλουμε τσιπάκι και σε μια κόλλα χαρτί" και, το χειρότερο, "συχνά το σύστημα θυμάται περισσότερα απ’ ότι θυμόμαστε εμείς οι ίδιοι". Έφερε δε ως παραδείγματα τις διάφορες τεχνολογίες που ήδη έχουν βρει ευρεία εφαρμογή, από τη διαχείριση της κυκλοφορίας μέχρι τις πόρτες των δωματίων στα ξενοδοχεία….

Ακόμα και το δήθεν ή σχετικά αθώο GPS, "μπορεί να καθοδηγήσει τον οδηγό αλλά και να παρακολουθήσει το πώς οδηγεί". Αλλά πέραν της διαπίστωσης, τι γίνεται; Οι διανοούμενοι έχουν ασχοληθεί μάλλον περιφερειακά με το ζήτημα, οι συλλογικοί και κοινωνικοί φορείς κινούνται παρακολουθητικά σχεδόν σε όλους τους τομείς της σύγχρονης ζωής, οι δε πολιτικοί διαχειρίζονται το ζήτημα από το σημείο που τους επιτρέπουν οι δυνάμεις που έχουν τον έλεγχο της παραγωγής και εξάπλωσης των νέων τεχνολογιών και όλοι μας βλέπουμε στις νέες τεχνολογίες μόνο ή κυρίως τη φωτεινή όψη τους και τις χαζολογούμε όπως κάποιοι λαοί της Αφρικής τα γνωστά καθρεφτάκια των αποικιοκρατών.

Είναι σημαντικό να τονιστεί ότι ακόμα και η εισαγωγή ξένων εκπαιδευτικών υλικών, η οποία αναφέρεται ως «διαπολιτισμική κλωνοποίηση» (cross-cultural cloning), καταλήγει στη σε βάθος εξάπλωση του αγγλοαμερικανικού εκπαιδευτικού συστήματος στην τοπική κοινωνία των χωρών της Αφρικής, της Ασίας κλπ διαβρώνοντας βίαια τις εθνικές και τις τοπικές ηθικές αξίες και στερώντας από τους νέους των χωρών αυτών κάθε ευκαιρία να διατηρήσουν τις δικές τους πολιτισμικές αξίες και να οικοδομήσουν πάνω σ’ αυτές.

Σε όλα τα κρίσιμα ζητήματα ο πολίτης για να μπορεί να σταθεί αποτελεσματικά ως προς τα δικά του συμφέροντα και τις προσωπικές του επιδιώξεις πρέπει να έχει μια βαθιά κλασική παιδεία που θα του επιτρέπει να έχει άποψη για τη ζωή, να μη αναλώνει τη ζωή του στον καταναλωτικό ευδαιμονισμό, να μην είναι καταναλωτής της ζωής του, να έχει άποψη και βούληση σε μια κουλτούρα κατάφασης ζωής και διαρκούς αναζήτησης του νοήματός της, να έχει σταθερό και αταλάντευτο προσανατολισμό για την προαγωγή της ελευθερίας και της αυτονομίας του.   

  1. Δεν υπάρχουν σχόλια.
  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: