Αρχική > αποδελτιώσεις > Η απαρχή της γνώσης

Η απαρχή της γνώσης

Γκάνταμερ, Χ.-Γ., Η απαρχή της γνώσης, Αθήνα: Πατάκης, σ.

[Οι αποδελτιώσεις δεν αντικαθιστούν το διάβασμα των βιβλίων, αντίθετα το κεντρίζουν. Προσφέρονται ως πρόταση μελέτης του σχετικού βιβλίου και για διευκόλυνση στη δική σας αποδελτίωση. Ο χρόνος γι’ αυτούς που διαβάζουν έχει … άλλη αξία.
Θεωρώ πως κάθε διάβασμα βιβλίου απαιτεί κορφολόγημα του κειμένου για καλύτερη μελέτη και για βιβλιογραφική χρήση]

Επιμέλεια: Νίκου Τσούλια

Εισαγωγή.

… η φωτιά κατά τον Ηράκλειτο είναι παρούσα παντού όπου υπάρχει θερμότητα, επομένως όχι μόνο στο στερέωμα, αλλά παντού όπου υπάρχει η θερμότητα της ζωής. 23

… ο επιστημονικός μας πολιτισμός οφείλει τη δύναμή του στην επαγρύπνηση που μας συνοδεύει σε σταθερή βάση από την εποχή του Διαφωτισμού. 27

Σχετικά με την Ηρακλείτεια παράδοση.

Στην καλύβα του ο Χάϊντεγγερ έγραφε σε φλοιό δέντρου πάνω από την πόρτα: τα δε πάντα οιακίζει κεραυνός (τα πάντα πηδαλιουχεί ο κεραυνός). 30

Για τον Χάϊντεγγερ το ζητούμενο ήταν η αξεδιάλυτη ενότητα και δυαδικότητα της αποκάλυψης και της απόκρυψής, του φωτός και του σκότους, εντός της οποίας βρίσκεται ενσωματωμένος ο ανθρώπινος στοχασμός. 31

… τίποτε δεν είναι πιο αναξιόπιστο από ένα απόσπασμα αποκομμένο από τα συμφραζόμενά του. 33

Ηρακλείτειες μελέτες.

… ο Ηράκλειτος παρέμεινε ο σκοτεινός. 59

Η διαρκής επίδραση της γένεσης της νεότερης επιστήμης, η ιδρυτική πράξη της οποίας ήταν η φυσική του Γαλιλαίου, είναι εκείνη που κυριαρχεί επί όλων των συνηθειών της σκέψης μας. 60-61

Νίτσε: «πρέπει η αμφιβολία να γίνει πιο ριζική». 63

Ο θεός της αριστοτελικής οντοθεολογίας, όσο και αν είναι το ύψιστο ον ως «primum movens» [πρώτο κινούν] και ως διαρκής παρουσία εαυτού, σε καμιά περίπτωση δεν επιτελεί τη λειτουργία της θεμελίωσης ή της διασφάλισης της ανθρώπινης γνώσης. 64

… θα μάθει ο Θεαίτητος τι είναι γνώση: όχι, δηλαδή, άμεση προφάνεια, αλλά λόγος. 74

.. οι στωικοί δίδασκαν την κοσμική πυρκαγιά, η οποία κατ’ αυτούς ονομαζόταν εκπύρωσις. 82

Ο Πλωτίνος επαινεί ιδιαίτερα τον Ηράκλειτο επειδή μας δίδαξε να ερευνούμε την ψυχή μας, τον αληθινό εαυτό μας. 90-91

Ηράκλειτος: Εδιζησάμην εμεωυτόν. [αναζήτησα τον εαυτό μου]. 91

Ηράκλειτος: ψυχής πείρατα ιών ουκ αν εξεύροιο, πάσαν εκπορευόμενος οδόν – ούτω βαθύν λόγον έχει. [Τα όρια της ψυχής μας δεν μπορεί κανείς να προσδιορίσει, όσο μακριά και αν προχωρήσει, τόσο βαθιά βρίσκεται ο λόγος της]. 91

Ο Ηράκλειτος διαπερνά με το βλέμμα του τη φαινομενικότητα των διαφορών και των αντιθέσεων και ανακαλύπτει παντού το Ένα. 93

Παντού βλέπει το θαύμα της ζωής, το αίνιγμα της ενσυνείδητης ύπαρξης ( της εγρήγορσης) και το μυστικό του θανάτου. 93

Η ηρακλείτεια διδασκαλία διατυπώνεται σταθερά κατ’ αυτόν τον τρόπο: εν το σοφόν. 96

Το γεγονός ότι τα ελληνικά διαθέτουν το ουδέτερο αποτελεί ένα από τα πιο σημαντικά πλεονεκτήματα για την αφαιρετικότητα της σκέψης. 97

Ηράκλειτος: «Για όσους είναι ξύπνιοι υπάρχει μόνο ένας και κοινός κόσμος, ενώ καθένας από όσους κοιμούνται απομακρύνεται στρεφόμενος στο δικό του κόσμο». 102

Δισημία… 107

Οι προδιαμορφωμένες αντιλήψεις μας είναι τόσο βαθιά ριζωμένες, ώστε μας εμποδίζουν να κατανοήσουμε άλλους πολιτισμούς και ιστορικούς κόσμους. 117

Το δράμα των θεών, το οποίο παραστάθηκε επί σκηνής από τον Αισχύλο στο πλαίσιο της επανερμηνείας του μύθου του Προμηθέα, δείχνει ότι ο θάνατος είναι ένα ζωτικής σημασίας ερώτημα για την ανθρωπότητα. Όλες οι θρησκείες είναι κατά βάθος απαντήσεις στο αίνιγμα του θανάτου… 119

Τι είναι ζωή και τι είναι θάνατος, τι είναι γέννηση και τι εξαφάνιση της ζωής; Αυτός είναι ο γρίφος που απασχολεί τον Ηράκλειτο. 125

Ο πόλεμος, ο αληθινός θεός, δεν βρίσκεται απλώς στο θεμέλιο των ακραίων αντιθέσεων, αλλά προκαλεί επίσης την αλλαγή προοπτικής. 130 Είναι το κοινό στοιχείο σε κάθε διχόνοια, ο πραγματικός λόγος πίσω από τις διαφορές στις οποίες τα πράγματα φανερώνονται στη φαινομενικότητά τους. 131

Ο Ηράκλειτος δεν θεματοποιεί ιδιαίτερες γνώσεις, αλλά τον νέο τρόπο θέασης του κόσμου, το λόγω σκέπτεσθαι. 134

Η αξίωσή του δεν είναι να συσσωρεύσει νέα γνώση από όλες τις πηγές, αλλά να φέρει στο φως την αλήθεια που είναι κρυμμένη είτε στο προφανές είτε σ’ αυτό που θεωρείται γνωστό. 135

…. ότι η φωτιά δεν είναι ένα ορατό στοιχείο, αλλά, αντίθετα, αυτό που, έναντι κάθε σταθερής ύπαρξης, μεταβάλλεται διαρκώς. 139

Ηράκλειτος: «όλα είναι ανταλλάξιμα έναντι της φωτιάς και η φωτιά έναντι όλων». 139

… η φωτιά βρίσκεται στη ρίζα όλων των μεταβαλλόμενων πραγμάτων… 140

Ασφαλώς ότι ο άνθρωπος «κατέχει» τη φωτιά και δημιουργεί φως για τον ίδιο, κάτι που είναι μια πανάρχαιη εμπειρία της ανθρωπότητας, η οποία βρήκε την έκφρασή της στο μύθο του Προμηθέα. Το άναμμα ή το κάψιμο είναι κάτι που μοιάζει με θαύμα. Καταλαβαίνουμε ότι το άναμμα του κεριού ή του λυχναριού αποδεικνύει την ταυτότητα του καίοντος και του καιομένου, έτσι ώστε όλα να είναι φωτιά. 149

Το σύνολο της ηρακλείτειας διδασκαλίας συνδέεται με το βαθύτερο νόημα τούτων των αναλογιών και αντιστοιχήσεων, στις οποίες η φωτιά και η ψυχή, το νερό και ο θάνατος διαπλέκονται με τόσο ιδιάζοντα τρόπο – και όμως αυτές οι αποφάνσεις διασπούν συνάμα τους φραγμούς των εν λόγω διαπλοκών, καθώς κατ’ αυτόν τον τρόπο αποκτούν τον χαρακτήρα μιας έκκλησης και παροτρύνουν στη γνώση. 152

Ένα στοιχείο τρέλας, τυφλής ανοχής για τον εαυτό μας, ενυπάρχει σε κάθε άνθρωπο. 155

Για τον Ηράκλειτο… Η φωτιά που αναφλέγεται, το έμβιο που κινείται, ο αφυπνιζόμενος που βρίσκει τον εαυτό του και η σκέψη που σκέπτεται τον εαυτό της, όλα τούτα είναι εκδηλώσεις του ενός λόγου, ο οποίος πάντα υπάρχει. 157

Στο Φαίδωνα… η φύση ανανεώνει διαρκώς τη ζωή στο πλαίσιο μιας ρυθμικής επιστροφής, έτσι ώστε κανείς θάνατος να μην υπάρχει για τη ζωή. Τούτη, όμως, είναι μονάχα μια όψη της ζωής και της ψυχής. Υπάρχει, επίσης, η ζωή για την οποία ο θάνατος είναι κάτι άλλο και όχι μονάχα ένας κρίκος στην αλυσίδα της ρυθμικά ρέουσας ζωής. 158

Αρχαία ατομική θεωρία.

.. και το έκτοτε διεθνώς διαδεδομένο κίνημα με αίτημα ‘unity of science’, ‘ενότητα της επιστήμης’. 168

… γιατί η τόσο ελπιδοφόρα στάση της αρχαίας έρευνας της φύσης παρέμεινε ηττημένη από την αριστοτελική φιλοσοφία επί δύο χιλιετίες. 171

Η αρχαία ατομική θεωρία δεν είναι ερευνητική υπόθεση μιας μαθηματικής – φυσικής επιστήμης… Πρόκειται μάλλον για ένα θεμελιώδες σχέδιο της αληθούς πραγματικότητας, το οποίο προκύπτει από το φιλοσοφικό ερώτημα περί του Είναι της πραγματικότητας. 174

Η μυθολογική κοσμοεικόνα, η οποία κατανοούσε τα τεκταινόμενα στη φύση και τις μοίρες των ανθρώπων ως εκπορευόμενα από τη βούληση και τη δυναμική επέμβαση των κυρίαρχων θεών, υποχωρεί καθώς αναπτύσσεται η πρώτη σκέψη με αντικείμενο τη φύση. 174-175 Είναι ιδιαζόντως χαρακτηριστικό ότι στον Θαλή , ο οποίος θεωρήθηκε ο πρώτος φιλόσοφος, αποδόθηκε η φράση: «τα πάντα είναι γεμάτα από θεούς», δηλαδή στη φύση βρίσκονται οι δυνάμεις οι οποίες καθορίζουν τα εντός αυτής τεκταινόμενα και την ύπαρξη του ανθρώπου στη φύση. Η δημοκρίτεια ατομική θεωρία δεν έκανε τίποτα άλλο από το να φτάσει στις έσχατες συνέπειες αυτού του τρόπου αντίληψης της φύσης, όταν επανερμήνευσε τούτη τη φράση στη μορφή ενός «τρομακτικού αθεϊσμού» και διακήρυξε πως τα πάντα είναι γεμάτα από την έσχατη αόρατη πραγματικότητα των κατά σμήνη κινούμενων ατόμων. 175

Λεύκιππος και Δημόκριτος: … παραδοχή του κενού ως ενός εσωτερικού δομικού στοιχείου του κόσμου των σωμάτων. 179

Στην πραγματικότητα, κάθε Ένα είναι πολλά και τα πολλά ποτέ δεν μπορούν να γίνουν στην πραγματικότητα Ένα, όπως επίσης κάθε πραγματικό Ένα, η αδιαίρετη ενότητα του ατόμου δεν μπορεί να γίνει πολλά. 182-183 Κάθε ον είναι ένα μίγμα από πλήρες και κενό, κάτι που σημαίνει όμως ότι το κενό, καθώς είναι το διαχωριστικό στοιχείο, είναι η πραγματική «αιτία» των φαινομενικών μορφικών ενοτήτων. 183

Ο Δημόκριτος φαίνεται να προτιμά να αποδείξει την αιτία έστω και μόνον ενός πράγματος, παρά να αποκτήσει τον θρόνο του περσικού βασιλείου. Γι’ αυτό πρέπει να τον χαρακτηρίσουμε ερευνητή, επειδή ακριβώς απορρίπτει την εξήγηση των φαινομένων από την τύχη. 185

…από την ατομική θεωρία της έλειπε το ποσοτικό πείραμα και τα μαθηματικά… 186

..για τους εκφραστές της ατομικής θεωρίας: Τους καθοδηγεί η επίγνωση ότι το πραγματικό ον ποτέ δεν μπορεί να μην υπάρχει, δηλαδή, από την άλλη, ότι διατηρείται αναλλοίωτο. Τούτο σημαίνει, όμως, ότι πρέπει να υπάρχει κάτι που παραμένει αναλλοίωτο από την ορατή αποσύνθεση όλων των όντων της φύσης. 187

Η διαιρετότητα βασίζεται στο κενό, διότι σε διαφορετική περίπτωση θα ήταν καταστροφή της υπόστασης. Η απεριόριστη διαιρετότητα, συνεπώς, θα οδηγούσε σε εξαφάνιση κάθε σωματικότητας στο ασώματο, με εκτατό και σημειακό κενό. Το σωματικό στην πραγματικότητα, όμως, είναι το πλήρες, στο οποίο δεν υπάρχει καθόλου κενό, το άτομο με άφθαρτη μορφή. Η ιδέα των ατόμων, συνεπώς, είναι ένα οντολογικό αίτημα και αποδεικνύεται ότι είναι μια απόπειρα συνένωσης της ιδέας τού Είναι στην ελεατική θεωρία της ενότητας με τις απαιτήσεις της εμπειρίας της φύσης, καθώς στην πολλαπλότητα των αδιόρατα μικρών ενοτήτων αναγνωρίζεται το αληθές Είναι των φαινομένων. 188

Η γνήσια γνώση, η οποία φτάνει πίσω από το φαίνεσθαι των αισθήσεων, γνωρίζει καλά ότι δεν υπάρχουν καθόλου συμπτώσεις, αλλά τα πάντα έχουν τις αιτίες τους – στην πραγματικότητα, όμως, δεν γνωρίζει τις ίδιες τις αιτίες. 191

Στο μέτρο αυτής της φυσικής κατανόησης του κόσμου φανερώνεται η κυριαρχία της αναγκαιότητας ως κυριαρχία της σύμπτωσης. Η μορφή του εύτακτου κόσμου και ο εύτακτος κόσμος των μορφών που γεμίζουν τον κόσμο, ακριβώς επειδή θεμελιώνονται αποκλειστικά στην μηχανική αναγκαιότητα, δεν είναι τίποτα άλλο παρά (ευτυχής) σύμπτωση. 193

Το σημείο τομής, όπου συμφύρονται ο αληθής άδηλος κόσμος των ατόμων και ο κόσμος της φυσικής εμπειρίας, βρίσκεται στην αντίληψη μέσω των αισθήσεων. 195-196

Ο Πλάτων και η προσωκρατική κοσμολογία.

Η επιχειρηματολογία του Αριστοτέλη που βασίζεται στη δημιουργία σύμφωνα με το πρότυπο του τελειότερου έμβιου όντος, το οποίο εμπεριέχει καθετί έμβιο (παντεχές ζώον), είναι εξαιρετικά προβληματική. Ο Πλάτων, αντίθετα, θέλει να αποδείξει τη μοναδικότητα του κόσμου μας καθαρά μέσα από ιδέες, δηλαδή μέσα από σχέσεις ουσιών. 220

Η ιδέα του Αγαθού είναι αληθινή ουσία της φύσης, κάτι που παρουσιάζεται ιδίως στο 10ο βιβλίο των Νόμων. Φύση δεν μπορεί να ονομάζεται η τυφλή υπαγωγή στην αναγκαιότητα και η σύμφυρση των πραγμάτων, αλλά η προς το Αγαθό προσανατολισμένη συγκρότησή τους: ψυχή και τέχνη δηλώνουν ένα και του αυτό. (892, β 7). 228

Ερωτηματοθεσία… 235

Η Ελληνική φιλοσοφία και η νεωτερική σκέψη.

… η αντιπαράθεση με την ελληνική σκέψη αποτελεί για τη νεωτερική σκέψη, για όλους μας, ένα είδος συνάντησης με τον εαυτό μας. 242

Η φιλοσοφία στην ελληνική δημιουργική αφύπνιση είναι στοχαστική αντίληψη σύμφωνα με την οποία ο άνθρωπος είναι απείρως εκτεθειμένος στο Ενθάδε, σ’ αυτή τη στενή ζώνη του χώρου της ελευθερίας, η οποία παραχωρείται στην ανθρώπινη βούληση και ικανότητα από το εύτακτο όλον της πορείας της φύσης. 242-243 Τούτη ακριβώς η έκθεση του ανθρώπου συνειδητοποιείται στη σκέψη και οδηγεί στο σημείο να τίθενται ορισμένα πελώρια ερωτήματα: Τι υπήρχε στην αρχή; Τι σημαίνει το να υπάρχει κάτι; Τι σημαίνει ότι δεν υπάρχει το τίποτε; Μήπως το τίποτε σημαίνει κάτι; Η διατύπωση αυτών των ερωτημάτων είναι το ξεκίνημα της ελληνικής φιλοσοφίας, ενώ οι θεμελιώδεις απαντήσεις της είναι: φύσις, αφ’ εαυτού ύπαρξη στην τάξη του όλου και λόγος, γνώση και επίγνωση του όλου, συμπεριλαμβανομένου επίσης του λόγου της ανθρώπινης τεχνικής ικανότητας. 243

Η ελευθερία δεν είναι γεγονός στη φύση… Η ελευθερία είναι το γεγονός του Λόγου. 248

..πυθαγόρεια ρήση: «μεταξύ φίλων όλα είναι κοινά» (κοινά τα φίλων είναι). Η φιλία στο φιλοσοφικό στοχασμό είναι ένας όρος που εκφράζει την αλληλεγγύη. 249

… η αλληλεγγύη προηγείται κάθε δυνατής ισχύος και επενέργειας των θεσμών, των οικογενειακών δομών, των δικαιικών ρυθμίσεων, των κοινωνικών ηθών – όλα τούτα τα καθορίζει και τα καθιστά δυνατά. 250

Η άρθρωση της εμπειρίας του κόσμου στον λόγο, το διαλέγεσθαι, η επικοινωνιακή διαστρωμάτωση της εμπειρίας μας για τον κόσμο, η οποία συμπεριλαμβάνει όλα όσα μπορούμε να ανταλλάξουμε ο ένας με τον άλλον, σχηματίζουν μια μορφή της γνώσης η οποία δίπλα στο μεγάλο μονόλογο των επιστημών της νεωτερικής εποχής και στην εκ μέρους τους διαρκώς αυξανόμενη συσσώρευση εμπειρικού δυναμικού εξακολουθεί να αποτελεί το άλλο ήμισυ της αλήθειας. 253

Η έννοια της φύσης και η φυσική επιστήμη.

Η νεωτερική επιστήμη είναι σήμερα μια πλανητική ενεργητική πραγματικότητα. 256

…Ο Αριστοτέλης … όχι μόνο πηγή της γνώσης μας, αλλά επιπλέον συνεπάγεται και την κηδεμόνευση της κατανόησής μας. 260

Ο Θαλής μπήκε στο ξεροπήγαδο προκειμένου από εκεί αν παρατηρήσει τ’ αστέρια. 262

…τα Φυσικά του Αριστοτέλη κυριάρχησαν έως την αυγή της νεωτερικότητας. 272

… μόνο χάρη στην έννοια της μεθόδου η επιστήμη καθίσταται επιστήμη… 278

Επίμετρο (Γ. Ηλιόπουλος)

«Αλλά τα άτομα τα ίδια ή τα στοιχειώδη σωμάτια δεν είναι το ίδιο πραγματικά – σχηματίζουν μάλλον έναν κόσμο από δυνατότητες ή πιθανότητες και όχι έναν κόσμο από πράγματα ή γεγονότα» (W. Heisenberg, Physics and Pilosophy, p. 160). 313

… η ερμηνευτική προβάλλει τη θεραπεία του διαλόγου μεταξύ αρχαιοελληνικού και νεωτερικού τρόπου σκέψης. 318

«Από τη μια η ερμηνευτική μπορεί να είναι χρήσιμη στην επιστήμη της φύσης στο βαθμό που στις θεωρητικές αναζητήσεις της τελευταίας έχει πλέον εδραιωθεί ως καθοριστικός παράγοντας του στοχασμού ο «εσωτερικός» κόσμος του ανθρώπου, κυρίως η διάσταση της ελευθερίας, ως αναπόσπαστο μέρος του φυσικού γίγνεσθαι, διότι ούτως εχόντων των πραγμάτων αποκτά μεγαλύτερη βαρύτητα η διερώτηση σχετικά με τους όρους συγκρότησης θεμελιωδών στοιχείων της επιστημονικής εννοιολογίας». 328 (Αραγεώργης, Α., «Φιλοσοφία και σύγχρονη φυσική, σ. 136»

Κατηγορίες:αποδελτιώσεις Ετικέτες: ,
  1. Δεν υπάρχουν σχόλια.
  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: