Αρχική > αποδελτιώσεις > Προλεγόμενα σε κάθε μελλοντική μεταφυσική

Προλεγόμενα σε κάθε μελλοντική μεταφυσική

Καντ, Ι. (χ.χ.), Προλεγόμενα σε κάθε μελλοντική μεταφυσική,
Αθήνα: Αναγνωστίδης, σ.

[Οι αποδελτιώσεις δεν αντικαθιστούν το διάβασμα των βιβλίων, αντίθετα το κεντρίζουν. Προσφέρονται ως πρόταση μελέτης του σχετικού βιβλίου και για διευκόλυνση στη δική σας αποδελτίωση. Ο χρόνος γι’ αυτούς που διαβάζουν έχει … άλλη αξία]

Επιμέλεια: Νίκου Τσούλια

Εισαγωγή

… επειδή η ίδια σου η σκέψη έχει γίνει από την πολλή συνήθεια μια δεύτερη φύση. 13 – 14

Γύρω από τον ειδικό χαρακτήρα της κάθε μεταφυσικής γνώσης.

… γιατί πρέπει να είναι γνωριμία όχι φυσική αλλά μεταφυσική, πράγμα που σημαίνει κάτι πέρα από τη εμπειρία. 17

Είναι λοιπόν [ η μεταφυσική ] γνώση a priori ή καθαρή νόηση και καθαρή λογική. 17

Η μεταφυσική γνώση δεν οφείλει να περιέχει παρά κρίσεις φτιαγμένες a priori, που ο ειδικός χαρακτήρας των πηγών της, το απαιτεί. Άρα όποια και αν είναι η αρχή των κρίσεων ή η προϋπόθεση της λογικής μορφής τους, παρουσιάζουν στο βάθος μια διαφορά που τις κάνει και είναι είτε απλά επεξηγηματικές, χωρίς να προσθέτουν τίποτα στο περιεχόμενο της γνώσης, είτε επεκτατικές, αυξάνοντας τη δεδομένη γνώση. Οι πρώτες μπορούν να ονομασθούν αναλυτικές, οι δεύτερες συνθετικές. 18

Γενικό θέμα στα προλεγόμενα.

Είναι δυνατή μια μεταφυσική;

Οι κυριολεκτικά μεταφυσικές κρίσεις είναι όλες συνθετικές. 27

Ωστόσο, είναι η παραγωγή της γνώσης a priori, από την άποψη της διαίσθησης όπως των αντιλήψεων, τέλος και η παραγωγή των συνθετικών προτάσεων a priori, ακριβώς όσον αφορά την φιλοσοφική γνώση, που σχηματίζουν το ουσιαστικό περιεχόμενο της μεταφυσικής. 28

Κουρασμένοι από τον δογματισμό που δεν μας πληροφορεί για τίποτα, όπως κι από τον σκεπτικισμό που δεν μας υπόσχεται εντελώς τίποτα, ούτε και αυτήν την ησυχία μιας επιτρεπτής άγνοιας… 28

Ωστόσο είναι ευτύχημα που, ενώ δεν μπορούμε να δεχτούμε ότι η μεταφυσική είναι, σα γνώση, πραγματική, μπορούμε όμως να πούμε με βεβαιότητα πως ορισμένες συνθετικές γνώσεις a priori είναι πραγματικές και δεδομένες, δηλαδή τα καθαρά μαθηματικά και η καθαρή φυσική… 29 – 30

Γενικό πρόβλημα στα προλεγόμενα

Πώς μια γνώση από καθαρά λογική μπορεί να είναι δυνατή;

Γύρω από το έξοχο κύριο πρόβλημα

Πώς είναι δυνατά τα καθαρά μαθηματικά;

Τα καθαρά μαθηματικά, σαν γνώση συνθετική a priori, δεν μπορούν να υπάρξουν παρά ενόσω εφαρμόζονται στα απλά αισθητά αντικείμενα των οποίων η εμπειρική διαίσθηση βασίζεται σε μια καθαρή διαίσθηση ( του διαστήματος και του χρόνου ) φυσικά a priori – πράγμα που μπορεί να γίνει επειδή τούτο η καθαρή διαίσθηση δεν είναι τίποτα άλλο από την απλή μορφή ευαισθησίας, η οποία προηγείται από την πραγματική εμφάνιση των αντικειμένων, κάνοντάς την πρώτα απ’ όλα πιθανή σαν γεγονός. 41

Γύρω από το εξόχως κύριο θέμα.

Πώς είναι δυνατή η καθαρή γνώση της φύσης;

Η φύση είναι η ύπαρξη των σωμάτων καθ’ όσον αυτή προσδιορίζεται σύμφωνα με τους παγκόσμιους νόμους. 55

… κάθε γεγονός που μαθαίνουμε από την εμπειρία οφείλει να έχει κάποια αιτία. 58

… μ’ όλο που όλες οι κρίσεις εμπειρίας είναι εμπειρικές, δηλαδή έχουν τη βάση τους στην άμεση αντίληψη των αισθήσεων, ωστόσο, όλες οι εμπειρικές κρίσεις δεν είναι γι’ αυτό αντίστροφα κρίσεις εμπειρίας… 59

Λογικός πίνακας των κρίσεων.

  1. Σχετικά με την ποσότητα ( καθολικές, ειδικές, μοναδικές ).
  2. Σχετικά με την ποιότητα ( καταφατικές, αρνητικές, άπειρες ).
  3. Σχετικά με τη σχέση ( κατηγορικές, υποθετικές, διαζευκτικές ). 65
  4. Σύμφωνα με τον τρόπο ( προβληματικές, βεβαιωτικές, αποδεικτικές ).

Ανώτερος πίνακας των εννοιών της νόησης.

  1. Σύμφωνα με την ποσότητα ( ενότητα / το μέτρο, πολλαπλότητα / το μέγεθος, ολότητα / το σύνολο ).
  2. Σχετικά με την ποιότητα ( πραγματικότητα, άρνηση, περιορισμός ).
  3. Σχετικά με τη σχέση ( υπόσταση, αιτία, κοινότητα ).
  4. Σχετικά με τον τρόπο ( πιθανότητα, ύπαρξη, αναγκαιότητα ).

Καθαρός φυσιολογικός πίνακας των γενικών αρχών στη γνώση της φύσης.

  1. Αξιώματα της διαίσθησης
  2. προλήψεις της αντίληψης
  3. Αναλογίες της εμπειρίας
  4. Υποψηφιότητες της εμπειρικής σκέψης γενικά. 66

Πώς η φύση είναι δυνατή να υπάρξει;

Πώς είναι δυνατή μια φύση με τη σχηματική έννοια, δηλαδή το σύνολο των κανόνων όπου πρέπει να υπόκεινται όλα τα φαινόμενα, αν πρέπει να εννοηθούν σαν συνδεδεμένα μέσα σε μια εμπειρία; Δεν υπάρχει άλλη απάντηση απ’ αυτή: δεν είναι δυνατή παρά χάρη στη σύνθεση της νόησής μας, με την οποία όλες οι αναπαραστάσεις της ευαισθησίας αναφέρονται απαραίτητα σε μια επίγνωση, πράγμα που κάνει πρώτα από όλα δυνατό τον τρόπο μας να σκεφτόμαστε, δηλαδή τη σκέψη με κανόνες και μέσα απ’ αυτή, την εμπειρία που είναι ολότελα ξέχωρη από τη γνώση καθεαυτών. 85

Η δυνατότητα της εμπειρίας γενικά είναι λοιπόν, συγχρόνως, και ο καθολικός νόμος της φύσης και οι αρχές της δυνατότητας της εμπειρίας είναι οι νόμοι ακριβώς της φύσης. 86

Έτσι λοιπόν η νόηση είναι η αρχή της καθολικής τάξης μέσα στη φύση, εφόσον περιβάλλει όλα τα φαινόμενα με τους νόμους της και συγκροτεί έτσι, πρώτα – πρώτα, της εμπειρία ( όσον αφορά τη μορφή ) a priori, με τη μεσολάβηση της οποίας θέτει αναγκαστικά κάτω από την ισχύ των νόμων της εκείνο που δεν πρέπει να γίνει γνωστό παρά μόνο εμπειρικά. 89 – 90 Γιατί δεν έχουμε να κάνουμε με τη φύση των πραγμάτων καθεαυτών, ανεξάρτητα από τους όρους ευαισθησίας μας όπως και της νόησής μας, αλλά με τη φύση σαν αντικείμενο πιθανής εμπειρίας και η νόηση, κάνοντάς τη δυνατή, κάνει, συγχρόνως, τον κόσμο των αισθήσεων να είναι ή μια φύση ή να μη μπορεί να είναι αντικείμενο της εμπειρίας. 90

Παράρτημα στη καθαρή γνώση της φύσης.

Γύρω από το κύριο ανώτερο ζήτημα.

Πώς είναι δυνατή γενικά μια μεταφυσική;

Όλες οι καθαρές γνώσεις της νόησης έχουν τούτο το ιδιαίτερο γνώρισμα, ότι οι έννοιές τους παρουσιάζονται στη εμπειρία και οι αρχές τους επιβεβαιώνονται από την ίδια. Απεναντίας, οι ανώτερες γνώσεις της λογικής, όσον αφορά τις ιδέες τους, δεν παρουσιάζονται στη εμπειρία και οι προτάσεις τους δεν είναι ποτέ πια επιβεβαιωμένες ή διαψευσμένες απ’ αυτή. 100

Η αντινομία αυτή που δεν επινοήθηκε έτσι στα αστεία, αλλά βασισμένη στη φύση της ανθρώπινης λογικής, έχει συνέπεια αναπόφευκτη, χωρίς ποτέ να παίρνει κάποιο τέλος, περιέχει μέσα της τις 4 ακόλουθες θέσεις με τις αντιθέσεις τους:

1ον Θέση: όσον αφορά το χρόνο και το χώρο, ο κόσμος έχει μια αρχή ( ένα όριο )

Αντίθεση: όσον αφορά το χρόνο και το χώρο, ο κόσμος είναι άπειρος.

2ον Θέση: Τα πάντα, στον κόσμο, αποτελούνται από το απλό.

Αντίθεση: Τίποτα δεν είναι απλό αλλά όλα είναι σύνθετα.

3ο Θέση: Υπάρχουν στον κόσμο αιτίες από ελευθερία.

Αντίθεση: Δεν υπάρχει ελευθερία, όλα είναι φύση.

4ο Θέση: Στη σειρά των αιτιών του κόσμου, υπάρχει ένα απαραίτητο ον.

Αντίθεση: Στη σειρά αυτή τίποτα δεν είναι απαραίτητο, αλλά όλα είναι ενδεχόμενα. 112

Όταν μιλώ για αντικείμενα μέσα στο χώρο και στο χρόνο, δεν μιλώ για τα πράγματα καθεαυτά, επειδή αγνοώ τα πάντα γι’ αυτά αλλά μοναχά για πράγματα – φαινόμενα, δηλαδή για της εμπειρίας, όπως για έναν ιδιαίτερο τύπο γνώσης των πραγμάτων παραχωρημένη στον άνθρωπο και μόνον. 115

Αν όμως η αναγκαιότητα της φύσης δεν αναφέρεται παρά σε φαινόμενα και η ελευθερία σε πράγματα αυτά καθευατά, τότε δεν προκύπτει καμιά αντίφαση στο να δεχτούμε ή να συνδυάσουμε τα δύο αυτά είδη αιτιολογίας, όσο δύσκολο ή όσο αδύνατο κι αν τύχει να φαίνεται το να κάνουμε κατανοητή την αντίφαση του τελευταίου είδους. 117

Τι απαιτεί σαν όρος η αναγκαιότητα της φύσης; Τίποτα περισσότερο από την προσδιοριστικότητα κάθε γεγονότος του αισθητού κόσμου από διαρκείς νόμους, συνεπώς κάποια αιτιακή σχέση μέσα στο φαινόμενο, το πράγμα αυτό καθ’ εαυτό, που είναι το θεμέλιο της σχέσης, παραμένοντας έτσι άγνωστο, όπως και η αιτιολογία. 120

Και μ’ όλο που ένα απόλυτο σύνολο της εμπειρίας είναι αδύνατο να υπάρξει, ωστόσο η ιδέα ενός συνόλου της γνώσης σύμφωνα με τις αρχές γενικά είναι εκείνο που, μοναχά αυτό, μπορεί αν του δώσει κάποιο είδος ενός συστήματος, γιατί διαφορετικά η γνώση μας είναι αποσπασματική και αχρησιμοποίητη για τον ύστατο σκοπό ( που δεν είναι παρά το σύστημα όλων των σκοπών ) – δεν εννοώ μοναχά εδώ τον πραγματικό σκοπό αλλά και τον ανώτερο σκοπό για τη θεωρητική χρησιμοποίηση της λογικής. 125

Συμπέρασμα:

Γύρω από τον προσδιορισμό των ορίων του καθαρού λόγου.

Ύστερα από τις πολύ ξεκάθαρες αποδείξεις που δώσαμε πιο πάνω, θα ήταν παράδοξο ελπίζουμε να ελπίζουμε πως θα γνωρίσουμε για ένα οποιοδήποτε αντικείμενο περισσότερα από όσα μπορεί να χωρέσει η πιθανή εμπειρία του αντικειμένου αυτού ή ακόμη να αξιώσουμε την παραμικρή γνώση ενός πράγματος, για το οποίο δεχόμαστε ότι δεν είναι αντικείμενο πιθανής εμπειρίας, για να το προσδιορίσουμε σύμφωνα με τη σύνθεσή του, όποιας αυτή καθ’ εαυτή είναι – πραγματικά, πώς θα μπορέσουμε να πραγματοποιήσουμε τον προσδιορισμό εφόσον ο χρόνος, ο χώρος και όλες οι έννοιες της νόησης, ακόμη περισσότερο, οι αντλημένες έννοιες από εμπειρική διαίσθηση ή από αντίληψη μέσα από τον αισθητό κόσμο, δεν έχουν και δεν μπορούν να έχουν άλλη χρήση από το να κάνουν δυνατή την εμπειρία και εφόσον αν απαλλάξουμε ακόμη από τούτη την προϋπόθεση τις καθαρές έννοιες της νόησης, δεν προσδιορίζουν πλέον κανένα απολύτως αντικείμενο και δεν έχουν πια καμιά σημασία. 127

Γιατί η εμπειρία δεν ικανοποιεί ποτέ πλήρως τη λογική – μας στέλνει πάντα πιο μακριά την απάντηση στα ζητήματά μας και, αν πρόκειται για πλήρη λύση, μας αφήνει πάντα απογοητευμένους, όπως ο καθένας μπόρεσε να το αντιληφθεί από τη διαλεκτική του καθαρού λόγου που αντλεί απ’ αυτό το υποκειμενικό του σταθερό θεμέλιο. 128

Η επέκταση των μαθηματικών γνώσεων και η δυνατότητα επινοήσεων πάντα καινούργιων ευρύνονται επ’ άπειρον – το ίδιο και η αποκάλυψη νέων ιδιοτήτων της φύσης, νέων δυνάμεων και νόμων, χάρη σε μια αδιάκοπη εμπειρία και στην ενοποίησή της από τη λογική. 130

Η επιστήμη της φύσης δε θα μας φανερώσει ποτέ το εσωτερικό των πραγμάτων, δηλαδή ό,τι δεν είναι φαινόμενο. Μπορεί όμως να χρησιμέψει σαν ανώτερη αρχή εξήγησης για τα φαινόμενα. 130

Γιατί η μεταφυσική, περισσότερο από κάθε άλλη επιστήμη ίσως, είναι, μες στα θεμελιώδη χαρακτηριστικά της, θεσπισμένη μέσα μας από την ίδια τη φύση και δε μπορεί καθόλου να θεωρηθεί σαν το αποτέλεσμα μιας αυθαίρετης εκλογής ή σαν ενδεχόμενη ανάπτυξη μες στην πρόοδο της εμπειρίας ( από την οποία διαχωρίζεται πλήρως ). 131

Ο αισθητός κόσμος δεν είναι τίποτα άλλο από μια αλυσίδα φαινόμενα συνδεδεμένα σύμφωνα με τους γενικούς νόμους. 131

… πώς συμπεριφέρεται ο λόγος μας στην αλληλουχία του τι γνωρίζουμε με το τι δεν γνωρίζουμε και δε θα γνωρίσουμε με το τι δεν γνωρίζουμε και δεν θα γνωρίσουμε ποτέ; Ιδού πραγματικά μια σχέση του γνωστού με το εντελώς άγνωστο στοιχείο ( που και θα παραμείνει για πάντα άγνωστο ). Και αν τότε το άγνωστο αυτό δεν έπρεπε ούτε καν να γίνει γνωστό περισσότερο, – όπως πραγματικά δεν έχουμε λόγο να το ελπίζουμε -, πρέπει ωστόσο να μπορούμε να προσδιορίσουμε την έννοια της σχέσης αυτής και να την θέσουμε σε προφανότητα. 132

Όταν εξετάζω όλες τις υπέρμετρες ιδέες που το σύνολό τους συγκροτεί το ίδιο το πρόβλημα του φυσικού καθαρού λόγου, πρόβλημα που τον αναγκάζει να εγκαταλείπει την απλή παρατήρηση της φύσης και να ανυψώνεται πάνω από κάθε πιθανή εμπειρία, για να πραγματοποιήσει με τούτη την προσπάθεια το πράγμα

( επιστήμη η σοφιστική ) που λέγεται μεταφυσική, θεωρώ πως αντιλαμβάνομαι ότι η φυσική τούτη προδιάθεση έχει σα σκοπό της ν’ απελευθερώσει τη σκέψη μας από τις αλυσίδες της εμπειρίας και από τα όρια της απλής παρατήρησης της φύσης, έτσι ώστε να αντιλαμβάνεται τουλάχιστον ανοιχτό μπροστά της ένα πεδίο που δεν περικλείνει παρά αντικείμενα νόησης καθαρά απρόσιτα σε κάθε ευαισθησία. 142

Λύση στο γενικότερο πρόβλημα των προλεγόμενων.

Πως η μεταφυσική είναι δυνατόν να υπάρξει σαν επιστήμη;

Σε κάθε καιρό λοιπόν θα υπάρχει στον κόσμο, ακόμη καλύτερα μέσα στον κάθε άνθρωπο, ιδιαίτερα βέβαια σε εκείνον που σκέφτεται, κάποια μεταφυσική την οποία, με το να μην έχει κάποιο καλούπι, θα την κόβει και θα την ράβει όπως του αρέσει. Συνεπώς, ό,τι ίσαμε εδώ ονομάσθηκε μεταφυσική δεν μπορεί να ικανοποιήσει κανένα πνεύμα το οποίο στοχάζεται. Από την άλλη πλευρά, το να την αρνηθούμε τελείως, είναι και αυτό ακατόρθωτο. Πρέπει λοιπόν να επιχειρήσουμε μια κριτική του ίδιο του καθαρού λόγου ή – αν υπάρχει κάποια ήδη – να την εξετάσουμε και να την υποβάλουμε σε καθολική δοκιμασία – γιατί δεν υπάρχει άλλο μέσο α ικανοποιήσουμε την πιεστική αυτή ανάγκη που είναι κάτι ακόμη περισσότερο από μια απλή επιθυμία μάθησης. 150

… η επιστήμη βρίσκεται ακόμα εκεί που βρισκόταν και την εποχή του Αριστοτέλη… 151

… η μεταφυσική σαν επιστήμη δεν υπήρξε ίσαμε σήμερα. 152

Παράρτημα

Γύρω από το πρέπει να γίνει ώστε να συγκροτηθεί η μεταφυσική σαν επιστήμη.

Η θέση όλων των ιδεαλιστών καλής πίστης από τη εποχή της Ελεατικής σχολής έως τον Μπέρκλεϋ περιέχεται στην εξής διατύπωση: «Κάθε γνώση αντλημένη από τις αισθήσεις και την εμπειρία δεν είναι άλλο παρά ψευδαίσθηση – στις ιδέες της καθαρής νόησης και του καθαρού λόγου μοναχά βρίσκεται η αλήθεια ». 160

Η αρχή η οποία σταθερά διέπει και προσδιορίζει τον ιδεαλισμό μου είναι: « κάθε γνώση των πραγμάτων, αντλημένη αποκλειστικά από την καθαρή νόηση ή από τον καθαρό λόγο , δεν είναι άλλο παρά ψευδαίσθηση – αλήθεια υπάρχει μοναχά στην εμπειρία ». 160

Εγώ. Απεναντίας, δείχνω πρώτα πως ο χώρος ( καθώς και ο χρόνος από τον οποίο δεν προφυλαγόταν ο Μπέρκλεϋ ) μπορεί να μας είναι γνωστός a priori με όλους του τους προσδιορισμούς επειδή, όπως και ο χρόνος, βρίσκεται μέσα μας πριν από κάθε αντίληψη ή κάθε εμπειρία σαν καθαρή μορφή της ευαισθησίας μας, κάνοντας δυνατή κάθε αισθητή διαίσθηση και, στη συνέχεια, όλα τα φαινόμενα. 161

Ο κριτικός τις περισσότερες φορές μάχεται τον ίσκιο του… 163

Τα μαθηματικά, η φυσική, οι νόμοι, οι τέχνες, ακόμη και η ηθική, κτλ… δε γεμίζουν ολότελα την ψυχή, μένει πάντοτε ένας χώρος στοιχισμένος για τον καθαρό και θεωρητικό λόγο μόνον – το κενό που βασιλεύει εκεί μας υποχρεώνει να αναζητήσουμε μέσα σε φλυαρίες, σε ματαιότητες, μυστικιστικές ονειροπολήσεις, φαινομενικά μιαν ενασχόληση και συνδιάλεξη, στην πραγματικότητα όμως μοναχά περισπασμό για να καταπνίξουμε την οχληρή επίκληση του λόγου, ο οποίος, πιστός στον προορισμό του, απαιτεί κάτι που θα τον ικανοποιήσει αυτόν καθ’ εαυτόν, χωρίς να τον θέσει σε κίνηση για να εξυπηρετήσει άλλους σκοπούς ή κάτι μέσα από τις διάφορες κλίσεις. 168 – 169

Κατηγορίες:αποδελτιώσεις Ετικέτες:
  1. Δεν υπάρχουν σχόλια.
  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: