Αρχική > επιστήμη > Δοκίμιο περί της καταγωγής των ανθρώπινων γνώσεων.

Δοκίμιο περί της καταγωγής των ανθρώπινων γνώσεων.

Ετιέν Μπονό ντε Κοντιγιάκ (2001), Δοκίμιο περί της καταγωγής των ανθρώπινων γνώσεων, Αθήνα: Καστανιώτης.

clip_image001[Οι αποδελτιώσεις δεν αντικαθιστούν το διάβασμα των βιβλίων, αντίθετα το κεντρίζουν. Προσφέρονται ως πρόταση μελέτης του σχετικού βιβλίου και για διευκόλυνση στη δική σας αποδελτίωση. Ο χρόνος γι’ αυτούς που διαβάζουν έχει … άλλη αξία]

Επιμέλεια: Νίκου Τσούλια

Εισαγωγή:

.. τόσο στη μεταφυσική όσο και στην ηθική μπορούσε κανείς να σκεφτεί με την ακρίβεια που προσδιορίζει η γεωμετρία- να αποκτήσει όμως, όπως οι γεωμέτρες, ακριβείς ιδέες… 9

… γιατί ενόσω δεν ξέρουμε πώς σχηματίζονται οι σκέψεις μας, δεν θα ανακαλύψουμε έναν ασφαλή τρόπο συλλογισμού. 10

Μολονότι βλέπουμε μόνο ολόγυρά μας, πιστεύουμε ότι βλέπουμε τα πάντα – μοιάζουμε με τα παιδιά που φαντάζονται ότι στο τέλος της πεδιάδας θα αγγίξουν με το χέρι τους τον ουρανό. 11

Δεν αρκεί να ανακαλύψουμε τα σφάλματα των φιλοσόφων, πρέπει να εντοπίσουμε και τις αιτίες… 11

Το πρώτο μας αντικείμενο, το οποίο δεν πρέπει να χάσουμε ποτέ από τα μάτια μας, είναι η μελέτη του ανθρώπινου πνεύματος, όχι για να ανακαλύψουμε τη φύση του αλλά για να γνωρίσουμε τις διεργασίες του, να διαγνώσουμε τον τρόπο με τον οποίο συνδυάζονται και να δούμε πως οφείλουμε να τις καθοδηγήσουμε για να κατανοήσουμε ό,τι είναι δυνατό να κατανοηθεί. 11

Πρέπει να ανατρέξουμε στην καταγωγή των ιδεών μας, να αναπτύξουμε τη γένεσή τους, να τις ακολουθήσουμε μέχρι τα όρια που τους επέβαλε φύση και, ως εκ τούτου, να ορίσουμε την έκταση και τα όρια των γνώσεών μας και να ανανεώσουμε σύνολη την ανθρώπινη νόηση. 11

Συχνά ένας φιλόσοφος διακηρύττει την αλήθεια χωρίς να τη γνωρίζει. 13

Ο Λοκ είδε… ότι οι λέξεις και ο τρόπος που τις χρησιμοποιούμε μπορούν να διαφωτίσουν την αρχή των ιδεών μας. 14

… η χρήση των σημείων είναι η αρχή που επωάζει το σπέρμα όλων των ιδεών μας. 15

1. Τα υλικά των γνώσεών μας και η διάκριση της ψυχής από το σώμα.

Άρα οι αισθήσεις και οι ψυχικές διεργασίες είναι το υλικό όλων μας των γνώσεων: υλικό που ενεργοποιεί ο αναλογισμός, αναζητώντας μέσω συνδυασμών τις συσχετίσεις που ενέχουν. 20

Το προπατορικό αμάρτημα εξάρτησε τόσο πολύ την ψυχή από το σώμα, ώστε πολλοί φιλόσοφοι ταύτισαν τις δύο υποστάσεις. 20

Συνεπώς η ψυχή μπορεί απολύτως, χωρίς την αρωγή των αισθήσεων, να αποκτήσει γνώσεις. Πριν από το προπατορικό αμάρτημα, βρισκόταν σε μια καταστατική τάξη ριζικά διαφορετική από τη σημερινή. Απαλλαγμένη από την άγνοια και τη φιληδονία, όριζε τις αισθήσεις της, διέκοπτε την πράξη και την τροποποιούσε κατά βούληση. Άρα κατείχε ιδέες προτερόχρονες από τη χρήση των αισθήσεων. Αλλά τα πράγματα άλλαξαν πολύ με την ανυπακοή. Εξαρτήθηκε τόσο πολύ από τις αισθήσεις, σάμπως αυτές να ήταν η φυσική αιτία εκείνου που μόνο ευκαιριακά προκαλούν – έτσι η ψυχή είχε μόνο τις γνώσεις που τις μεταδίδουν οι αισθήσεις. 22

Έτσι όταν θα πω ότι οι ιδέες μας προέρχονται από τις αισθήσεις, πρέπει να θυμηθούμε ότι μιλώ για την κατάσταση στη οποία βρισκόμαστε μετά την καταδίκη του Αδάμ. 22

2. Οι αισθήσεις.

Συνεπώς υπάρχουν τρία διακριτά πράγματα στις αισθήσεις μας: 1. η αντίληψη που δεχόμαστε, 2. η σχέση που συνάπτουμε με ένα εξωτερικό πράγμα και 8. η κρίση πώς ό,τι αποδίδουμε στα πράγματα τους ανήκει εμπράκτως. 25

Υπάρχει ακόμα ένα κίνητρο που μας κάνει να δεχόμαστε σκοτεινές και συγκεχυμένες ιδέες: είναι ο υπερβάλλων ζήλος για περισσότερη γνώση. 27

2ο Τμήμα:

Η ανάλυση και η γένεση των ψυχικών διεργασιών.

Η αντίληψη ή η εντύπωση που εμφανίζεται στην ψυχή από την επίδραση των αισθήσεων είναι η πρώτη διεργασία της νόησης. 29

Όθεν το συναίσθημα που της ( της ψυχής ) κομίζει τη γνώση και τη ειδοποιεί τουλάχιστον εν μέρει για το τι συμβαίνει μέσα της, θα το ονομάσω συνείδηση. 29

Μετά από μια ανάγνωση, αν σκεφτούμε τον εαυτό μας νομίζουμε ότι συνειδητοποιούμε μόνο τις ιδέες που αυτή γέννησε. 33

Ο Λοκ κατέδειξε ότι σχηματίζουμε μια ιδέα για τη διαδοχή του χρόνου χάρη στη διαδοχή των σκέψεών μας. 33

Τα πράγματα ελκύουν τη προσοχή από την πλευρά που συνάπτουν σχέσεις με το θυμικό μας, τα πάθη και τη διάθεσή μας. 35

Αν η γνώση την οποία αποκτούμε ταυτίζεται με την αντίληψη που συνειδητοποιούμε, τότε είναι η προσοχή. 37

Περί φαντασίας, θεωρήσεως και μνήμης.

Φαντασία, ανάμνηση… 37 – 38

Η φαντασία αφυπνίζει τις ίδιες τις αντιλήψεις, η μνήμη ανακαλεί τα σημεία ή τις περιστάσεις και η ανάμνηση αναγνωρίζει τις ήδη κεκτημένες αντιλήψεις. 41

Όλες μας οι ανάγκες αλληλοσυσχετίζονται και θα μπορούσαμε να θεωρήσουμε τις αντιλήψεις σαν μια αλληλουχία θεμελιωδών ιδεών, στις οποίες θα ανάγαμε ό,τι αποτελεί μέρος των γνώσεών μας. 43

Η χρήση των σημείων είναι η αληθινή αιτία των προόδων της φαντασίας, της ενατένισης και της μνήμης. 46

Η πείρα, Δεν υπάρχει ζώο που να μην έμαθε από νωρίς τον πόνο και επομένως να μην είχε τη ευκαιρία να συνδέσει τη κραυγή με το συναίσθημα. 49

Τα ζώα έχουν ψυχή αλλά κατώτερη από τη δικιά μας… 51

Περί αναλογισμού.

Σχετικά με την καταγωγή των αρχών…

Τούτο τους έκανε να πιστέψουν ότι αυτές οι προτάσεις ήταν η αληθινή πηγή των γνώσεών μας. Τις ονόμασαν λοιπόν αρχές – έτσι απέβη μια γενικά αποδεκτή προκατάληψη, η οποία υπαγορεύει ακόμα, ότι πρέπει να συλλογιζόμαστε μόνο με αρχές. 59

… όπως και με το μίτο του λαβύρινθου δεν βοηθούν να προχωρήσουμε, αλλά διευκολύνουν την επιστροφή. 62

Συνεπώς, ο μόνος τρόπος για να αποκτήσουμε γνώσεις είναι να ανατρέξουμε στην καταγωγή των ιδεών μας, ακολουθώντας τη γένεσή τους και συγκρίνοντάς τες υπό κάθε δυνατή σχέση – αυτό αποκαλώ ανάλυση. 62 – 63

Εφόσον παρόμοιες προκαταλήψεις είναι οι πρώτες εντυπώσεις που είχαμε, μάς φαίνονται σαν ακλόνητες αρχές. 68 – 69

Σκέφτομαι ότι δεν υπάρχει άνθρωπος που, μέσα στις στιγμές της απραξίας, δεν φαντάζεται κάποιο ρομάντζο όπου κρατά τη θέση του κεντρικού ήρωα. 70

Η δύναμη της φαντασίας είναι απεριόριστη. 72

Μόνο το αληθές είναι όμορφο: εντούτοις κάθε αληθινό δεν είναι όμορφο. 75

Το πνεύμα είναι το καθεαυτό όργανο δια του οποίου αποκτούμε ιδέες που απέχουν από τις κοινές: να γιατί οι ιδέες μας είναι πολύ διαφορετικού ποιού, ανάλογα με το είδος των διαδικασιών που συνιστούν ιδιαιτέρως το πνεύμα του κάθε ανθρώπου. 82

3ο τμήμα:

Απλές ιδέες και περίπλοκες ιδέες.

4ο τμήμα:

Άραγε οι λέξεις δεν οφείλουν να είναι για τις ιδέες όλων των επιστημών ό,τι και οι αριθμοί για τις ιδέες της αριθμητικής; 95

Κατακλείουμε ότι, για να διαθέτουμε ιδέες πάνω στις οποίες μπορούμε να σκεφτούμε, έχουμε ανάγκη να φανταστούμε σημεία που χρησιμεύουν ως δεσμοί στις διάφορες συλλογές των απλών ιδεών, και οι έννοιές μας είναι ακριβείς μόνο στο βαθμό που έχουμε επινοήσει με τάξη τα σημεία τα οποία πρέπει να τις ορίσουν. 96 – 97

Αν ένας παιδαγωγός, με πλήρη γνώση της καταγωγής και της προόδου των ιδεών μας, δίδασκε το μαθητή του μόνο πράγματα που έχουν σχέση με τις ανάγκες της ηλικίας του – αν είχε αρκετή δεξιότητα για να τον βάλει στις πλέον κατάλληλες συνθήκες ώστε να τον μάθει να σχηματίζει ακριβείς ιδέες και να τις συνάπτει με πάγια σημεία – αν μάλιστα χαριεντολογώντας, χρησιμοποιούσε μόνο λέξεις με καθορισμένο νόημα – τι σαφήνεια, τι εύρος θα χάριζε στο πνεύμα του μαθητή. 98

… το μεγαλύτερο απόθεμα ιδεών έγκειται στις αμοιβαίες σχέσεις των ανθρώπων. 105

Διέκρινα τρία είδη σημείων: τα τυχαία σημεία, τα φυσικά σημεία και τα θεσμισμένα σημεία. 105

… οι διεργασίες του πνεύματος αναπτύσσονται, λίγο πολύ, ανάλογα με τη χρήση των σημείων. 106

Πώς να υποψιαστεί κανείς την αναγκαιότητα ων σημείων όταν σκέπτεται, μαζί με τον Καρτέσιο, ότι οι ιδέες είναι έμφυτες ή, μαζί με τον Μαλεμπράνς, ότι βλέπουμε τα πάντα εν Θεώ; 108

5ο τμήμα

Η διένεξη ανάμεσα στις δύο φατρίες ( νομιναλιστές και ρεαλιστές ) ήταν τόσο σφοδρή ώστε ήρθαν στα χέρια στη Γερμανία, και στη Γαλλία ο Λουδοβίκος ο ΙΑ΄ υποχρεώθηκε να απαγορεύσει την ανάγνωση βιβλίων που γράφτηκαν από νομιναλιστές. 111

Αυτός ο φόβος είναι ισάξιος ενός σοφού φιλοσόφου – γιατί θα θεωρούσαμε σημαντικότατα ζητήματα, το αν η κρίση ανήκει στον νου ή στη βούληση – αν αμφότερα είναι εξίσου ενεργά ή εξίσου ελεύθερα – αν η βούληση είναι ικανή για γνώση ή αν είναι μια τυφλή ικανότητα – αν τέλος διατάσσει τη βούληση ή αν αυτή την οδηγεί και την ορίζει. 115

.. τα ονόματα των υποστάσεων κατέχουν μέσα στο πνεύμα μας τη θέση που κατέχουν τα υποκείμενα έξω από εμάς: εκεί είναι ο δεσμός και το έρεισμα των απλών ιδεών, όπως τα υποκείμενα είναι έξω από τις ιδιότητες. 116 – 117

Πιθανώς ελάχιστοι είναι εκείνοι που, έστω και ανάμεσα σε ανθρώπους που μόχθησαν να απαλλαγούν από τις προκαταλήψεις τους, δεν νοιώθουν κάποια κλίση να συναρτήσουν όλα τα ονόματα των υποστάσεων με άγνωστες πραγματικότητες. 118

2Ο Μέρος, Η γλώσσα και η μέθοδος

Με αυτή την λεπτομέρεια βλέπουμε πως οι κραυγές των παθών συνεισέφεραν στην ανάπτυξη των ψυχικών διεργασιών, γεννώντας φυσιολογικά τη γλώσσα της δράσης: γλώσσα η οποία, στις απαρχές της, για να αναλογεί με τη λιγοστή διάνοια αυτού του ζεύγους, συνίστατο πιθανώς σε συσπάσεις και βίαιες κινήσεις. 138

Άρα υπήρχε μια εποχή κατά την οποία η συζήτηση υποβασταζόταν από έναν μεικτό λόγο λέξεων και πράξεων. 139

Με αυτές τις πράξεις ( συμβολικές κινήσεις… ) οι προφήτες προειδοποιούσαν το λαό για τη βούληση του Κυρίου και συνομιλούσαν με σημεία. 140

Απέναντι στο φανατισμό μιας πράξης, ο προφήτης παρουσιάζεται με αυτή την έκφραση που κάνει τον άνθρωπο να τέρπεται με ασυνήθιστα πράγματα και να μετέρχεται μια έκτατη γλώσσα. 140

Ηράκλειτος: « ο άναξ ου το μαντείον εστί εν τοις Δελφοίς ούτε λέγει ούτε κρύπτει, αλλά σημαίνει ». Ασφαλής απόδειξη ότι ανέκαθεν ήταν συνηθισμένοι να υποκαθιστούν τα λόγια με πράξεις. 140

Έτσι ο χορός χωρίστηκε φυσιολογικά σε δύο υποτελείς τέχνες- η μια, που, επιτρέψατέ μου να την ονομάσω σύμφωνα με τη γλώσσα της αρχαιότητας, ήταν ο χορός των νευμάτων – διατηρήθηκε για να συνδράμει τη μετάδοση των ανθρώπινων σκέψεων – την άλλη, που ήτα κυρίως ο χορός των ποδιών – την μετήλθαν για να εκφράσουν ορισμένες ψυχικές καταστάσεις και ιδιαίτερα τη χαρά: τη χρησιμοποίησαν επ’ ευκαιρία εξάρσεων με κύριο σκοπό την απόλαυση. 142

Το Άχ!, για παράδειγμα, ανάλογα με τον τρόπο που προφέρεται, εκφράζει θαυμασμό, πόνο, ευχαρίστηση, φόβο, θλίψη, απέχθεια και όλα σχεδόν τα ψυχικά συναισθήματα. 144

Είναι βέβαιο ότι οι Έλληνες και οι Ρωμαίοι σημείωναν την απαγγελία τους και ότι τη συνόδευαν με ένα όργανο. 145

Η κίνηση είναι η ψυχή της μουσικής… 154

Όλα πιστοποιούν λοιπόν ότι η προφορά των αρχαίων στην τρέχουσα ομιλία πλησίαζε τόσο πολύ το τραγούδι, ώστε η απαγγελία τους ήταν ένα γνήσιο τραγούδι. 155

Όσο πιο αδαείς είμαστε, τόση μεγαλύτερη ανάγκη έχουμε από οδηγούς και τόσο περισσότερο πιστεύουμε ότι οι προπάτορές μας ό,τι το έκαναν καλά, οπότε δεν απομένει παρά να τους μιμηθούμε. Χρειάστηκαν πολλοί αιώνες για να απαλλαγούμε από αυτή την προκατάληψη. 182

Αν μπορούσαμε να ανατρέξουμε σε όλα τα αρχέγονα ονόματα, θα βλέπαμε ότι δεν υπάρχει αφηρημένο ουσιαστικό που να μην εκπορεύεται από κάποιο επίθετο ή κάποιο ρήμα. 190

Συγκέντρωσαν ( οι άνθρωποι ), λοιπόν, κάτω από το ίδιο όνομα λίγο πολύ απλές ιδέες, και συχνά ιδέες απείρως αντιτιθέμενες: εξ ου και οι διενέξεις γύρω από τις λέξεις. 197

Έτσι η γραφή, που αρχικά ήταν μια απλή ζωγραφική, απέβη ζωγραφική και χαρακτήρας, ήτοι ιερογλυφική. 211

Μεταρσίωση …

Όπως επιδρά η διακυβέρνηση πάνω στο χαρακτήρα των λαών, ο χαρακτήρας των λαών επιδρά πάνω στο χαρακτήρα των γλωσσών. 219

… διότι δεν υπάρχει κανείς του οποίου τα λόγια να μην προδίδουν τον αληθινό χαρακτήρα, ακόμα και στις στιγμές που κάνει το πα για να τον αποκρύψει. 219

Ισχύει λοιπόν για τις γλώσσες ό,τι και για τους αριθμούς της γεωμετρίας: ανοίγουν ορίζοντες και διευρύνουν το πνεύμα στο βαθμό που είναι ακριβείς. 222

Η επιτυχία των πιο οργανωμένων πνευμάτων εξαρτάται πλήρως από την πρόοδο της γλώσσας κατά τον αιώνα στον οποίο ζουν – γιατί οι λέξεις αντιστοιχούν στα σημεία του γεωμέτρη, και ο τρόπος της χρήσης τους ανταποκρίνεται στη μέθοδο του υπολογισμού. 222

… η φαντασία συνδύασε τις ιδέες σύμφωνα και τις προκαταλήψεις και τα πάθη… 230

Δεύτερο τμήμα, Περί μεθόδου

Αν η προέλευση του σφάλματος έγκειται στην έλλειψη ιδεών ή στις ακαθόριστες ιδέες, η προέλευση της αλήθειας πρέπει να έγκειται στις καθορισμένες ιδέες. Απόδειξη τα μαθηματικά. 236

Άρα σε όλες τις επιστήμες όπως και στην αριθμητική, η αλήθεια ανακαλύπτεται με συνθέσεις και αποσυνθέσεις. 236

Εφόσον παρατηρήσαμε ότι, για να αποκτήσουμε αληθινές γνώσεις, πρέπει να ξαναρχίσουμε τις επιστήμες χωρίς να λαμβάνουμε υπόψη μας τις καθιερωμένες γνώμες…237

… αλλά όταν γίνεται λόγος για περίπλοκες ιδέες που ανήκουν στη μεταφυσική και στην ηθική, ελλοχεύει η αυθαιρεσία και συχνά η ιδιοτροπία. 237

Η ασάφεια και η σύγχυση των λέξεων προέρχεται από το γεγονός ότι του αποδίδουμε υπερβολικά μεγάλο ή υπερβολικά μικρό εύρος ή από το γεγονός ότι τις χρησιμοποιούμε χωρίς να τις συνδέουμε με μια ιδέα. 239

Κατά τη παιδική μας ηλικία διαποτιζόμαστε από προκαταλήψεις οι οποίες επιβραδύνουν την πρόοδο των γνώσεών μας και μας οδηγούν σε σφάλματα. 246

… το πρώτο είναι ότι, γνωρίζοντας τη γένεση των ιδεών τις οποίες διαλογιζόμαστε, θα ξέρουμε που είμαστε, πώς φτάσαμε ως εδώ και πως θα μπορούσαμε να επιστρέψουμε – το δεύτερο, είναι ότι σε κάθε θέμα θα δούμε πειστικά ποια είναι τα όρια των γνώσεών μας. 248 – 249

Δεν υπάρχει αντικείμενο το οποίο να μην μπορούμε να συνδέσουμε με μιαν ιδέα μας, και το οποίο, κατά συνέπεια, να μην μπορεί να διευκολύνει την άσκηση της μνήμης και της φαντασίας. 251

Με αυτή την επιδεξιότητα, δε θα είναι απαραίτητο να λάβουμε, όπως κάποιοι φιλόσοφοι, την προφύλαξη της απομόνωσης ή του εγκλεισμού σε κάποιο υπόγειο, για να διαλογιστούμε στο φως της λάμπας. Για το πνεύμα ενός ανθρώπου που ξέρει να σκέφτεται, ούτε η ημέρα ούτε η νύχτα ούτε η σιωπή μπορούν να σταθούν εμπόδιο. 251

Είπα ότι η ανάλυση είναι το μοναδικό μυστικό των ανακαλύψεων – αλλά θα ρωτήσουν, ποιο είναι το μυστικό της ανάλυσης; Ο συνειρμός των ιδεών. 252 – 253

Σε στιγμές ονειροπόλησης, όπου το πνεύμα, υπερβολικά νωθρό για να καταπιαστεί επί μακρό με τις ίδιες σκέψεις, αρέσκεται να τις νιώθει να αρμενίζουν. 258

…. η καταγωγή και η πρόοδος των γνώσεών μας εξαρτάται εξ ολοκλήρου από τον τρόπο με τον οποίο χρησιμοποιούμε τα σημεία. 260

Οι αισθήσεις είναι η πηγή των γνώσεών μας – οι διάφορες αισθήσεις, η αντίληψη, η συνείδηση, η ανάμνηση, η προσοχή και η φαντασία – οι δύο τελευταίες δεν βρίσκονται ακόμα υπό τον έλεγχό μας – αποτελούν το υλικό τους. 261

Κατηγορίες:επιστήμη Ετικέτες: ,
  1. Δεν υπάρχουν σχόλια.
  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: