Φαίδων

[Οι αποδελτιώσεις δεν αντικαθιστούν το διάβασμα των βιβλίων, αντίθετα το κεντρίζουν. Προσφέρονται ως πρόταση μελέτης του σχετικού βιβλίου και για διευκόλυνση στη δική σας αποδελτίωση]

επιμέλεια: Ν. Τσούλια

Πλάτων (2007), Φαίδων, Θεσσαλονίκη: Ζήτρος, σ.

Προλεγόμενα: Τάσος Φάλκος – Αρβανιτάκης.

Ξέρουμε ότι η ζωή έχει την τάση να διατηρηθεί στο είναι της και αποκρούει τον αφανισμό της. Ο Σωκράτης του Συμποσίου λέει: η θνητή φύσις ζητεί κατά το δυνατόν αεί τε είναι και αθάνατος. Παρόμοια σκέφτεται και ο Σπινόζα. Μια πρώτη παρηγοριά για την έλλειψη αθανασίας είναι να σε θυμούνται τα παιδιά σου, που προεκτείνουν κατά κάποιο τρόπο την ύπαρξή σου. 65

Με την ταύτιση αυτή ( Έλληνας – ειδωλολάτρης ) το όνομα Έλληνας δυσφημίστηκε σε τέτοιο βαθμό, ώστε γρήγορα εξαφανίστηκε. Κανένας δεν τολμούσε να δηλώσει Έλληνας. 76

Και μόνο προς το τέλος του Βυζαντίου ελάχιστοι ελληνοθρεμμένοι λόγιοι τόλμησαν να πουν ότι είναι Έλληνες. Στα χρόνια της τουρκοκρατίας το όνομα δεν ήταν εθνικό. 77

… όπως φαίνεται και από τα γραφτά του Μακρυγιάννη ( εκείνοι οι Ελλήνοι ), ώστε στην πρώτη εθνοσυνέλευση αναρωτήθηκαν τι όνομα να δώσουν στο ελευθερωμένο έθνος. Κάποιος πρότεινε το « Έλληνες », οι άλλοι δεν είχαν αντίρρηση, αφού ο κλήρος απουσίαζε ή δε γνώριζε τη σωστή θρησκευτική γραμμή. 77

Ο Θαλής ο Μιλήσιος ήταν ο πρώτος που ονομάζει την ψυχή του ανθρώπου
« αθάνατη ». 77

Δημόκριτος: Με το θάνατο καταργείται η ενότητα των ατόμων που σχημάτιζαν το συγκεκριμένο ζωντανό οργανισμό. Τα άτομα της ψυχής όπως και τα άλλα άτομα δεν καταστρέφονται ούτε μεταβάλλονται ειδολογικά, αλλά εξαιτίας της χαλαρής συγκέντρωσης με το θάνατο διαφεύγουν πλέον ολοκληρωτικά, διασκορπίζονται και επιστρέφουν στην αεικίνητη μάζα της ουσίας του κόσμου. 95

Σωκράτης: Στην Απολογία του, όταν αντιμετωπίζει τον επικείμενο θάνατο, αφήνει εντελώς αβέβαιο το τι συμβαίνει στην ψυχή μετά το θάνατο. 98

Πλάτων: μας προσφέρει μια ύψιστη ‘παραμυθία’, μια ‘παρηγορία’ ( έτσι θα μπορούσε να χαρακτηριστεί ολόκληρη η πλατωνική φιλοσοφία ) που μας σώζει – όσους βέβαια μπορεί να σώσει – από τη αγωνία και την ηθική απόγνωση. 127

Στο ‘Φαίδρο’: Ψυχή πάσα παντός επιμελείται του αψύχου … πάντα τον κόσμον διοικεί. 145

Στο ‘Φίληβο’: Ο Σωκράτης δηλώνει θαρραλέα την αρχή της αιτιότητας:
« αναγκαίον είναι πάντα τα γιγνόμενα δια τινα αιτίαν γίγνεσθαι »[1]. 177

Το κακό στον κόσμο ήταν πάντα το μεγαλύτερο πρόβλημα των θεολόγων. 183

Στην Πολιτεία ο Πλάτων είχε πει ότι « γενομένω παντί φθορά εστίν »[2]. 202

Στους Νόμους: Ο ορισμός της ψυχής είναι η « δυναμένη αυτή αυτήν κινείν κίνησις »

Η ψυχή είναι « μεταβολής τε και κινήσεως απάσης αιτία άπασιν ». Η ψυχή είναι
« πρεσβυτάτη[3] και αρχή κινήσεως». 205

Ο Πλάτων απαλλάσσεται από το σκεπτικισμό των σοφιστών αποδίδοντας τις πλάνες και τις αβεβαιότητες της ανθρώπινης γνώσης στη φύση του σώματος και θεμελιώνοντας την πραγματική γνώση στην ψυχή. 212

Τελικά η φιλοσοφία είναι μελέτη θανάτου και οι φιλόσοφοι αποθνήσκειν μελετώσι. 214

Ο Σωκράτης δεν εκφέρει οριστικές αποδείξεις αλλά μύθους εικότας, δηλαδή μύθους σοβαρούς που έχουν πολλές ελπίδες να είναι αληθινοί. 218

Η θνητή φύση περικλείει μέσα της τον πόθο γι’ αθανασία, και αυτό το πετυχαίνει με τη γέννηση: «ταύτη τη μηχανή… θνητόν αθανασίας μετέχει, και σώμα και τάλλα πάντα»[4]. 220

Αλλά η ποιοτική κίνηση της ψυχής δε συντελείται μόνο με την επιβολή μόνο με την επιβολή στο σώμα και την ενάρετη ζωή, που προκύπτει από την κυριαρχία αυτή. Συντελείται στην εδώ ζωή με την υπέρτατη γνώση, που δίνει η ‘περιαγωγή’ της στον κόσμο των ιδεών. 225

Στην ‘Πολιτεία’: απώτατος στόχος της φιλοσοφικής προσπάθειας και της φιλοσοφικής παιδείας είναι να οδηγηθεί η ψυχή στη θέαση των ιδεών και του αγαθού. Η προσπάθεια αυτή στην Πολιτεία εξεικονίζεται με την περίφημη αλληγορία του σπηλαίου. 246

Ο Σωκράτης εξηγεί ότι η περιγραφή του αφορά την άνοδο της ψυχής από τα αισθητά στα νοητά[5]. Απώτατος στόχος της ανοδικής πορείας είναι η θέαση της ιδέας του αγαθού, που είναι αιτία της επιστήμης και της αλήθειας[6], των ορθών και των καλών[7], χάρη στην οποία οι αρετές γίνονται χρήσιμες και ωφέλιμες[8]. Αυτή γεννάει το φως στο αισθητό, ενώ στην περιοχή του νοητού δίνει την αλήθεια και το νου[9]. Η ιδέα λοιπόν του αγαθού αποτελεί τη θεμελίωση κάθε γνώσης, επιστήμης, τέχνης, ωφελιμότητας και χρήσης. 247

Το άλλο είδος κακίας είναι η ποικιλόμορφη άγνοια, που πρέπει να θεωρηθεί ασχήμια. 249

Στην ‘Πολιτεία’: Για το φιλόσοφο καμιά άλλη ηδονή δεν μπορεί να παραβληθεί με την ηδονή της μάθησης και της αλήθειας. 256

Ο άριστος βίος πρέπει να αποτελείται από ένα δείγμα διανοητικής δραστηριότητας και ηδονής. 267

Ως προς την επιστήμη, πολυτιμότερη είναι η γνώση των άχρονων πραγμάτων και η γνώση της καθαυτό αρετής. 267

Στο Φαίδωνα σημειώνεται η πρώτη προσπάθεια να προσδιοριστεί το αίτιο των πάντων, η αρχική αιτία και πηγή της κίνησης. 290

… οι ιδέες είναι η μόνη μεταφυσική πραγματικότητα. 290

Ωστόσο η ψυχή γνωρίζει και γνωρίζεται, και το ‘γνωρίζω’ σημαίνει ποιείν τι, ενώ το αντικείμενο της γνώσης πάσχει τι. 291

Ο Σωκράτης δεν έδειξε ποτέ του περιφρόνηση για τη σωματική υπόσταση. Με αυτόν η φυσική πλευρά του ανθρώπου, όπως η ίδια η ψυχή γίνεται φύση. 297

… δημιουργώντας την πιο αλλόκοτη πινακοθήκη ιδεών που υπήρξε ποτέ. Η μυθοπλασία σταμάτησε τεχνητά με τον χριστιανισμό που απαγόρευση εξίσου δογματικά την περαιτέρω ‘επεξεργασία’. 307

Εισαγωγικά στον Πλάτωνα:

Αρχαία φράση: έτερος εξ ετέρου σοφός. 346

Ο Αριστοτέλης αρχίζοντας της ‘θεολογία’ του λέει: « όλοι οι άνθρωποι από τη φύση τους επιθυμούν τη γνώση και απόδειξη γι’ αυτό είναι η αγάπη των αισθήσεων ». 353

… σε θράσος που προκαλεί η αμάθεια, από την οποία όλα τα κακά ριζώνουν, βλαστάνουν και φέρνουν στο τέλος πολύ πικρό καρπό σ’ εκείνους που τα δημιούργησαν… 380

ΠΡΩΤΟΤΥΠΟ ΚΕΙΜΕΝΟ

… ότι με αφοβία και αρχοντιά τελείωνε τη ζωή του… 425

Όμως ο μυαλωμένος άνθρωπος θα επιθυμούσε να είναι πάντοτε δίπλα του σε καλύτερό του. 443

Επομένως εκείνος που θα φτάσει στην πιο καθαρή γνώση, όποιος, όσο αυτό είναι δυνατό, φτάσει με τη διάνοιά του στο καθετί, χωρίς να παρεμβάλλει κάθε φορά κατά τη διανοητική του λειτουργία του ούτε την όραση ούτε καμιά άλλη αίσθηση… 455

… διότι όλοι οι πόλεμοι γίνονται για την απόκτηση υλικών αγαθών… 459

Ξέρεις, είπε ο Σωκράτης, ότι οι άλλοι θεωρούν ότι ο θάνατος είναι ένα μεγάλο κακό; 467

Γενικά η αληθινή αρετή υπάρχει μόνο με τη φρόνηση… 469

… για μας τους ανθρώπους η μάθηση δεν είναι τίποτα άλλο παρά ανάμνηση…485 / ότι ημίν η μάθησις ουκ άλλο τι ή ανάμνησις τυγχάνει ούσα. 484

Όταν όμως ξεκινώντας από την αντίληψη ενός πράγματος βάζεις στο νου σου ένα άλλο, είτε όμοιο είτε ανόμοιο, είναι φυσικό αυτό να είναι ανάμνηση. 491

Όμως δεν είναι βέβαια επιτρεπτό να φτάσει στο γένος των θεών κάποιος που δε φιλοσόφησε και δεν έφυγε εντελώς καθαρός από τον κόσμο, αλλά μόνο ο φιλομαθής. 527 / Εις δε γε θεών γένος μη φιλοσοφήσαντι και παντελώς καθαρώ απιόντι ου θέμις αφικνείσθαι αλλ’ ή τω φιλομαθεί. 526

( η ψυχή )… μόνο όταν καθαυτή νοεί τα όντα καθαυτά… 531

…εξαιτίας αυτών οι σωστά φιλομαθείς είναι κόσμιοι και ανδρείοι… 533

… ότι είναι αδύνατο ή πολύ δύσκολο να έχουμε καθαρή γνώση στην τωρινή ζωή μας… 541

… ότι η ψυχή μας είναι κάποια αρμονία. 553

… όλες οι ψυχές όλων των ζωντανών όντων θα είναι όμοια αγαθές… 577

Τον Όμηρο, το θεϊκό ποιητή μας… 579

Εγώ, όταν ήμουν νέος είχα πολύ μεγάλη επιθυμία να αποκτήσω τη σοφία εκείνη που την ονομάζουν γνώση της φύσης – η γνώση αυτή μου φαινόταν εξαιρετική, δηλαδή το να ξέρω γιατί γίνεται, γιατί καταστρέφεται και γιατί υπάρχει το καθετί. 585

Και τι είναι εκείνο που μας κάνει να σκεφτόμαστε, το αίμα ή ο αέρας ή η φωτιά; Ή δεν είναι τίποτε από αυτά, αλλ’ είναι ο εγκέφαλος εκείνος που δίνει τις αισθήσεις της ακοής, της όρασης και της όσφρησης, και από αυτές δημιουργείται η μνήμη και η γνώμη, και από τη μνήμη και τη γνώμη όταν σταθεροποιηθούν, δημιουργείται η έγκυρη γνώση; 585

… αλλά με μεγάλη βιασύνη πήρα το βιβλίο του [ του Αναξαγόρα ] και, όσο πιο γρήγορα μπορούσα, άρχισα να το διαβάζω, για να γνωρίσω, όσο πιο γρήγορα μπορούσα, και το καλύτερο και το χειρότερο. 593

… διότι σημαίνει ότι δεν μπορεί να διαστείλει ότι άλλο είναι το πραγματικό αίτιο και άλλο εκείνο χωρίς το οποίο το αίτιο δε θα μπορούσε να είναι αίτιο – αυτό ακριβώς μου φαίνεται ότι πολλοί ψηλαφώντας όπως μέσα στο σκοτάδι το χαρακτηρίζουν αίτιο δίνοντάς του όνομα ξένο για τη φύση του. 597

Ο θεός βέβαια, κατά τη γνώμη μου, είπε ο Σωκράτης, και η ίδια η ζωή ως ζωή και ό,τι άλλο είναι αθάνατο, όλοι θα συμφωνήσουν ότι δε χάνονται ποτέ. 630 – 629

… πρέπει να κάνουμε το καθετί, ώστε, όσο ζούμε, να γίνουμε μέτοχοι της αρετής και της φρόνησης – διότι το έπαθλο είναι ωραίο και η ελπίδα μεγάλη. 661

… στόλισε την ψυχή του όχι με ξένα αλλά με δικά της στολίσματα, δηλαδή με τη σωφροσύνη, τη δικαιοσύνη, την ανδρεία, την ελευθερία και την αλήθεια, και περιμένει έτσι, για να πορευθεί στον Άδη, όταν τον καλέσει η ειμαρμένη. 663

… μόλις πιω το φαρμάκι, δε θα μείνω πια κοντά σας, αλλά θα τραβήξω προς κάποιες ευτυχισμένες καταστάσεις μακάριων ανθρώπων… 665

… καλέ μου Κρίτωνα, ότι το να μη μιλά κάποιος σωστά δεν είναι μόνο γλωσσικό σφάλμα, αλλ’ ότι κάνει κάποιο κακό και στις ψυχές. 667

… διότι έχω ακούσει ότι πρέπει κάποιος να τελειώνει τη ζωή του μέσα σε κλίμα καλοφημίας. 675

Σχόλια στον Πλατωνικό « Φαίδωνα »

Ο Αίσωπος χαρακτηρίζεται ως ο πατέρας της μυθογραφίας. 685

« Πίστη », εξ άλλου, είναι η όχι έλλογη πεποίθηση ( πιστεύω σημαίνει κατά βάθος δεν ξέρω ). 701

.. η ‘ιδέα του αγαθού’, για τον Πλάτωνα, είναι ταυτόσημη με τη θεότητα. 708

Ισοκράτεια ρήση: « ει έσει φιλομαθής, έσει και πολυμαθής ». 716

Rationalismus / ορθολογισμός, κάτω από τη σκέπη του στεγάζονται όσα φιλοσοφικά συστήματα παραδέχονται την υπεροχή της λογικής σκέψης έναντι των αισθήσεων

( Ξεκινά με τους προσωκρατικούς ). Ειδικότερα:

– ο ορθολογισμός από γνωσεολογική άποψη είναι η θεωρία ότι υπάρχουν γνώσεις που αποκτιούνται με τη λογική διερεύνηση και που υπερέχουν σε ακρίβεια και βεβαιότητα από όσες αποκτούμε με τις αισθήσεις μας από τη βιοτική εμπειρία μας,

– ο ορθολογισμός από μεταφυσική άποψη είναι η αντίληψη ότι καθετί που συμβαίνει στον κόσμο παράγεται από αιτίες που μπορούν να κατανοηθούν με λογική σκέψη,

– ο ορθολογισμός από θεολογική άποψη είναι η απόρριψη κάθε θεολογικού δόγματος που δε συμβιβάζεται με τη λογική σκέψη,

– ο ορθολογισμός από πρακτική άποψη είναι η θέση, ότι η πρακτική ζωή σ’ όλες τις εκδηλώσεις της μπορεί να ρυθμισθεί με τη λογική σκέψη. 730

Ηγέτης του ορθολογισμού στους νεότερους χρόνους ο Καρτέσιος ( Descartes 1596 – 1650 ), που υποστήριξε ότι στην ανθρώπινη ψυχή υπάρχουν έμφυτες έννοιες ( Ideae innatae ) – σε μια εμφανή παραλληλία με την πλατωνική σκέψη – και ότι ο άνθρωπος είναι προικισμένος με ‘φυσικό φως’, για να βλέπει τις αιώνιες αλήθειες. 731

Natura naturans et natura naturata = φύση που δημιουργεί και φύση που δημιουργείται. 734

Κατά τη γνωσιολογία του Εμπεδοκλή για να γεννηθεί η αίσθηση, τα μόρια ( που χαρακτηρίζονται απ’ αυτόν ‘απορροές’ ), πρέπει να αποχωριστούν από τα πράγματα και να έρθουν σε επαφή με τα αντίστοιχα και ίδιας μορφής μόρια των αισθητηρίων οργάνων. 738

Κατά τον Αναξαγόρα, ο ‘νους’ είναι το ‘πρώτον κινούν’… 741

Ανάλυση του Πλατωνικού Φαίδωνα.

Αφού με τη θεωρία της ανάμνησης εμφανίζεται για πρώτη φορά στην ιστορία του πνεύματος το πρόβλημα των προεμπειρικών στοιχείων της γνώσης ( το πρόβλημα των a priori στοιχείων, κύριο θέμα της γνωσιολογίας του Καντ ), πρέπει να ανιχνευθεί ο χρόνος κατά τον οποίο η ψυχή μας απόκτησε τη γνώση αυτή. 776

Ο Schleiermacher, στο έργο του Platons Werke, τομ. II, 3 Berlin 1826, σελ. 5: « Η αιωνιότητα της ψυχής είναι ο όρος της δυνατότητας κάθε αληθινής γνώσης για τον άνθρωπο και από την άλλη η πραγματικότητα της γνώσης είναι ο λόγος που μας πείθει με πολύ ασφαλή και εύκολο τρόπο ότι η ψυχή είναι αιώνια ». 778 – 779

… στην πλατωνική μεταφυσική αδελφώνονται η ψυχολογία και η γνωσιολογία. 779

Η μετάβαση από τη σωκρατική ‘έννοια’ στην πλατωνική ‘ιδέα’ έγινε με βάση το απόλυτο των μαθηματικών εννοιών που γνώρισε ο Πλάτωνας από τους μαθηματικούς της βορειοαφρικανικής Κυρήνης και το επεξέτεινε σε όλη την οντολογική σφαίρα – γι’ αυτόν τα αντικείμενα των αισθήσεων, τα πράγματα, είναι απλώς ‘παραδείγματα’, ατελή και εφήμερα ‘είδωλα’ των απόλυτων και αιώνιων όντων, των ‘ιδεών’, που μόνο η καθαρή νόηση μπορεί να τα αντιληφθεί. 780

Αναξαγόρας: « ως άρα νους έστι ο διακοσμών τε και πάντων αίτιος ». 793

Ο προ Χριστού Χριστιανός… Πλάτων 806.


[1] Φιλ. 26e, Συμπ. 205b, Σοφ. 265b, Τιμ. 28a

[2] Πολ. Η 546a, Επίσης: Φαίδρος 245d « επειδή δε αγένητόν εστίν, και αδιάφθορον αυτό ανάγκη είναι.

[3] Πβ. Νόμοι ΙΒ 967b πρεσβύτερον είη σωμάτων, Νόμ. 967d πρεσβύτατον απάντων όσα γονής μετείληφεν.

[4] Συμπ. 207d – 208d.

[5] Πολ. Ζ 517b

[6] Πολ. ΣΤ 508e

[7] Πολ. Ζ 517c

[8] Πολ. ΣΤ 505a

[9] Πολ. Ζ 517c

Κατηγορίες:αποδελτιώσεις Ετικέτες: ,
  1. Δεν υπάρχουν σχόλια.
  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: