Αρχική > αποδελτιώσεις > Η έκλειψη του λόγου

Η έκλειψη του λόγου

[Οι αποδελτιώσεις δεν αντικαθιστούν το διάβασμα των βιβλίων, αντίθετα το κεντρίζουν. Προσφέρονται ως πρόταση μελέτης του σχετικού βιβλίου και για διευκόλυνση στη δική σας αποδελτίωση]

Χορκχάιμερ, Μ. (1987/1946), Η έκλειψη του λόγου, Αθήνα: Κριτική, σ.

Πρόλογος ( του ίδιου )

Φαίνεται ότι καθώς η τεχνική γνώση διευρύνει τους ορίζοντες της σκέψης και τηςclip_image001 δραστηριότητας του ανθρώπου, η αυτονομία του ως ατόμου, η ικανότητά του ν’ αντιστέκεται στην διογκούμενη μηχανή της χειραγώγησης της μάζας, η δύναμη της φαντασίας του, η ελεύθερη κρίση του μοιάζουν να ελαττώνονται. Η εξέλιξη των τεχνικών μέσων τα οποία θα μπορούσαν να συμβάλλουν στο διαφωτισμό συνοδεύεται από μια διαδικασία απανθρωποίησης. Έτσι η πρόοδος απειλεί να εκμηδενίσει τον ίδιο τον σκοπό τον οποίο οφείλει να πραγματώσει – την ιδέα του ανθρώπου. 10

… να ερμηνεύσουμε με ακρίβεια τις ριζικές αλλαγές οι οποίες συμβαίνουν τώρα στη δημόσια συνείδηση και στην ανθρώπινη φύση. 10

… η δράση χάριν της δράσης δεν είναι κατά κανέναν τρόπο ανώτερη από τη σκέψη χάριν της σκέψης και πιθανόν να είναι κατώτερή της. 11

Κείμενο

Όμως η δύναμη που κάνει τελικώς δυνατές τις λογικές ενέργειες είναι η ικανότητα της ταξινόμησης, της συνεπαγωγής και της απαγωγής, ανεξάρτητα από το συγκεκριμένο περιεχόμενο – η αφηρημένη λειτουργία του μηχανισμού της σκέψης. 13

Ο Λόγος με την ακριβή σημασία του logos ή της ratio υπήρξε πάντοτε ουσιαστικά συνδεδεμένος με το υποκείμενο, την ικανότητά του να σκέπτεται. Όλοι οι όροι για την απόδοσή του ήταν κάποτε υποκειμενικές εκφράσεις – έτσι ο ελληνικός όρος προέρχεται από το ‘λέγειν’, μαρτυρώντας την υποκειμενική ικανότητα της ομιλίας. Η υποκειμενική ικανότητα του σκέπτεσθαι ήτα ο κρίσιμος παράγοντας που διέλυσε την πρόληψη. 17

Ο Σωκράτης πέθανε διότι υπέβαλε τις ιερότερες και οικειότερες ιδέες της κοινωνίας του και της χώρας του στην κριτική του δαιμονίου ή της διαλεκτικής σκέψης όπως την ονόμασε ο Πλάτων. 20

Ο Σωκράτης υποστήριζε ότι ο Λόγος, νοούμενος ως οικουμενική επίγνωση, θα έπρεπε να καθορίζει τις πεποιθήσεις, να ρυθμίζει τη σχέση μεταξύ των ανθρώπων και αυτήν του ανθρώπου με τη φύση. 21

Ο αντικειμενικός Λόγος αποσκοπεί να αντικαταστήσει την παραδοσιακή θρησκεία με μια μεθοδική φιλοσοφική σκέψη και επίγνωση και να γίνει έτσι μια πηγή παράδοσης αφ’ εαυτού. Η επίθεσή του κατά της μυθολογίας είναι ίσως σοβαρότερη απ’ αυτή του υποκειμενικού Λόγου, ο οποίος, αφηρημένος και φορμαλιστικός όπως θεωρεί ότι είναι, κλίνει υπέρ της εγκατάλειψης της μάχης με τη θρησκεία κατασκευάζοντας δύο διαφορετικές κατηγορίες, μια για την επιστήμη και για τη φιλοσοφία και μια για τη δεσμοθετημένη μυθολογία, αναγνωρίζοντας έτσι και τις δύο. 23

Αλλά τον 17ο αιώνα η αντικειμενική πλευρά του Λόγου, δέσποζε ακόμα, διότι η κύρια προσπάθεια της ορθολογιστικής φιλοσοφίας ήταν να διατυπώσει μια διδασκαλία περί του ανθρώπου και της φύσης η οποία θα πληρούσε, τουλάχιστον για το προνομιούχο τμήμα της κοινωνίας, τη διανοητική λειτουργία που προηγουμένως πληρούσε η θρησκεία. 25

Ο Σπινόζα πίστευε ότι η επίγνωση της ουσίας της πραγματικότητας, της αρμονικής δομής του αιώνιου σύμπαντος, κατ’ ανάγκη ξυπνά την αγάπη γι’ αυτό το σύμπαν. 26

Το πραγματικό ζήτημα ήταν εάν η αποκάλυψη ή ο Λόγος, η θεολογία ή η φιλοσοφία, θα έπρεπε να είναι η κινητήρια δύναμη για τον καθορισμό και την έκφραση της τελικής αλήθειας. 28

Τελικά η ζωηρή διένεξη μεταξύ θρησκείας και φιλοσοφίας κατέληξε σε αδιέξοδο διότι αυτά τα δύο θεωρούνταν ξεχωριστοί κλάδοι της κουλτούρας. Οι άνθρωποι βαθμιαία συμφιλιώθηκαν με την ιδέα ότι ο καθένας ζει τη δική του ζωή εντός των τειχών του πολιτισμικού του διαμερίσματος, ανεχόμενος τον άλλον. 29

Οι φιλόσοφοι του Διαφωτισμού έβαλλαν κατά της θρησκείας εν ονόματι του Λόγου – στο τέλος αυτό που σκότωσαν δεν ήταν η εκκλησία αλλά η μεταφυσική και η αντικειμενική έννοια του ίδιου του Λόγου, η πηγή δύναμης των δικών τους προσπαθειών. 30

Το πρότυπο του κοινωνικού καταμερισμού της εργασίας μεταφέρεται αυτόματα στη ζωή του πνεύματος κι αυτή η κατάτμηση του βασιλείου της κουλτούρας είναι απόρροια της υποκατάστασης της οικουμενικής αντικειμενικής αλήθειας από τον τυποποιημένο εγγενώς ρελατιβιστικό Λόγο. 31

Είναι αλήθεια ότι οι ιδέες έχουν ριζικά εργαλειοποιηθεί και η γλώσσα θεωρείται ένα απλό εργαλείο, είτε για την αποθήκευση και την επικοινωνία των πνευματικών στοιχείων της παραγωγής είτε για την καθοδήγηση των μαζών. Συγχρόνως, η γλώσσα παίρνει την εκδίκησή της ξαναγυρίζοντας στη μαγική της φάση. 35

Η πρόταση ότι η δικαιοσύνη και η ελευθερία είναι καλύτερες από την αδικία και την καταπίεση είναι επιστημονικά μη αποδείξιμη και άχρηστη. 37

Πάντως φαίνεται αρκετά ξεκάθαρο ότι η ελευθερία « εκ φύσεως » δεν είναι ταυτόσημη με την ελευθερία στην πραγματικότητα. 40

Κάθε φιλοσοφική, ηθική και πολιτική ιδέα – που η γραμμή ζωής της η οποία τη συνδέει με τις ιστορικές ρίζες της έχει κοπεί – έχει μια τάση να γίνει ο πυρήνας μιας νέας μυθολογίας κι αυτός είναι ένας από τους λόγους για τους οποίους η πρόοδος του διαφωτισμού τείνει μερικές φορές να επαναστραφεί σε δεισιδαιμονία και παράνοια. 43

Τις λειτουργίες που κάποτε επιτελούσε ο αντικειμενικός Λόγος, η αυταρχική θρησκεία ή η μεταφυσική τις έχουν αναλάβει οι μηχανισμοί της ανώνυμης οικονομικής μηχανής οι οποίοι κάνουν τους ανθρώπους αντικείμενα. 55

Ο πραγματισμός αντανακλά μια κοινωνία που δεν έχει χρόνο να θυμηθεί και να συλλογιστεί. 59

Σύμφωνα με τον πραγματισμό του Ντιούι « η γνώση είναι στην κυριολεξία κάτι το οποίο κάνουμε…». 64

Ο Πλάτων θέλησε να κάνει τους φιλοσόφους άρχοντες – οι τεχνοκράτες θέλουν να κάνουν τους μηχανικούς διοικητικό συμβούλιο της κοινωνίας. Ο θετικισμός είναι φιλοσοφική τεχνοκρατία. 77

… ο δογματισμός οδηγεί αργά ή γρήγορα τη σκέψη σε ακινησία. 90

Δεν υπάρχει σαφής διάκριση μεταξύ φιλελευθερισμού και αυταρχισμού στη σύγχρονη επιστήμη. 91

Επειδή η επιστήμη είναι ένα στοιχείο της κοινωνικής διαδικασίας, η εγκατάστασή της ως arbiter veritatis θα έκανε την αλήθεια την ίδια υποκείμενη σε μεταβαλλόμενα κοινωνικά πρότυπα. 93

Ο Max Weber όμως διέκρινε σαφώς μεταξύ επιστημονικής γνώσης και αξιών και δεν πίστευε ότι η πειραματική επιστήμη θα μπορούσε η ίδια να ξεπεράσει τους κοινωνικούς ανταγωνισμούς και την πολιτική. 102

Η μοντέρνα επιστήμη κοιτάζει τον κόσμο ως έναν κόσμο γεγονότων και πραγμάτων και αδυνατεί να συνδέσει τον μετασχηματισμό του κόσμου σε γεγονότα και πράγματα με την κοινωνική διαδικασία. 103

Αν η θεωρία υποβιβαστεί σε ένα απλό εργαλείο, όλα τα θεωρητικά μέσα υπέρβασης της πραγματικότητας γίνονται μεταφυσικές ανοησίες. 104 – 105

… ενώ στην πραγματικότητα η επιστήμη είναι μόνον ένα στοιχείο της αλήθειας. 105

Ο Σωκράτης δίδασκε ότι η γνώση παράγει αρετή όπως ακριβώς η άγνοια παράγει κακοήθεια. 105

Ένας παράγοντας του πολιτισμού μπορεί να περιγραφεί ως η βαθμιαία αποκατάσταση της φυσικής επιλογής από λογική δράση. 118

Η ιστορία των προσπαθειών του ανθρώπου να καθυποτάξει τη φύση είναι και η ιστορία της καθυπόταξης του ανθρώπου από τον άνθρωπο. 130

Η πολιτιστική πρόοδος συνολικά, καθώς και η ατομική παιδεία, δηλαδή οι φυλογενετικές και οντογενετικές διαδικασίες εκπολιτισμού, συνίστανται ευρέως στη μετατροπή μιμητικών στάσεων σε λογικές. 142 – 143

Β. Ουγκώ : «οι ανθρώπινες θύελλες είναι πιο μοχθηρές από τις θύελλες της θάλασσας». 145

… η συντριπτική πλειοψηφία των ανθρώπων δεν έχει ‘προσωπικότητα’. 148

Ο μόνος τρόπος να βοηθήσουμε τη φύση είναι να απελευθερώσουμε το φαινομενικά αντίθετό της, την ανεξάρτητη σκέψη. 158

Κάποτε το άτομο συλλάμβανε το Λόγο αποκλειστικά ως ένα εργαλείο του Εαυτού. Τώρα βιώνει το αντίστροφο αυτής της αυτοθεοποίησης. 159

Η μετάβαση από τον αντικειμενικό στον υποκειμενικό Λόγο ήταν μια αναγκαία ιστορική διαδικασία. 166

Η χειραφέτηση του ατόμου δεν είναι χειραφέτηση από την κοινωνία αλλά η απελευθέρωση της κοινωνίας από τον εξατομικισμό, έναν εξατομικισμό που μπορεί να αποκορυφωθεί σε περιόδους κολλεκτιβοποίησης και μαζικής κουλτούρας. 168

Καθώς η ιδεολογία γίνεται πιο ρεαλιστική, πιο προσγειωμένη, η εγγενής της αντίφαση προς την πραγματικότητα, ο παραλογισμός της αυξάνεται. 183

Όσο για το ιδεώδες της παραγωγικότητας, πρέπει να παρατηρηθεί ότι σήμερα το οικονομικά σημαντικό μετράται με μέτρο την χρησιμότητά του αναφορικά με τη δομή της ισχύος, όχι αναφορικά με τις ανάγκες του συνόλου. 190

Το άτομο δεν έχει πλέον ατομική ιστορία. 195

Αν και όλα αλλάζουν, τίποτα δεν κινείται. 196

Η διανοητική ύπαρξη του ατόμου εξαντλείται στις σφυγμομετρήσεις της κοινής γνώμης. 196

Πίστη στη φιλοσοφία σημαίνει ν’ αρνείται κανείς να επιτρέψει στον φόβο να ανακόψει κατά οποιονδήποτε τρόπο την ικανότητά του να σκέπτεται. 199 – 200

Η φιλοσοφία πρέπει να ευαισθητοποιηθεί περισσότερο στις βουβές μαρτυρίες της γλώσσας και να βυθομετρήσει τα στρώματα εμπειρίας τα οποία έχουν διατηρηθεί μέσα της. 203

Ο ορισμός της ελευθερίας είναι η θεωρία της ιστορίας, και αντιστρόφως. 206

Ο Ντιούι αποκαλεί την εμπειρία « κάτι το οποίο δεν είναι αποκλειστικό και μεμονωμένο υποκείμενο ούτε αντικείμενο, δεν είναι ούτε ύλη ούτε πνεύμα, αλλά ούτε το ένα συν το άλλο ». 210

Το θεμελιώδες ζήτημα που συζητείται σ’ αυτό το βιβλίο, η σχέση μεταξύ της υποκειμενικής κα της αντικειμενικής έννοιας του Λόγου, πρέπει να εξεταστεί στο φως των ανωτέρω στοχασμών, των σχετικών με το πνεύμα και τη φύση, το υποκείμενο και το αντικείμενο. 212

Καντ: « μόνο η οδός της κριτικής είναι ακόμη ανοικτή ». 213

Σ’ όλες τις εποχές το καλό έφερε τα ίχνη της καταπίεσης μέσα στην οποία γεννήθηκε. 217

Επανειλημμένως στην ιστορία οι ιδέες πέταξαν τις φασκιές τους και χτύπησαν τα κοινωνικά συστήματα τα οποία τις γέννησαν. 218

Τα μεταβαλλόμενα περιεχόμενα και οι μεταβαλλόμενες εμφάσεις των λέξεων καταγράφουν την ιστορία του πολισμού μας. 219

… η αλήθεια είναι η αντιστοιχία της γλώσσας προς την πραγματικότητα. 220

Η φιλοσοφία δεν πρέπει να μετατρέπεται σε προπαγάνδα ούτε για τον καλύτερο δυνατό σκοπό. 225

Η φιλοσοφία μπορεί να λειτουργήσει ως διορθωτική της ιστορίας. 227

Τώρα που η επιστήμη μας βοήθησε να ξεπεράσουμε το δέος για το άγνωστο της φύσης, είμαστε σκλάβοι ενός δικού μας δημιουργήματος, των κοινωνικών πιέσεων. Όταν καλούμαστε να δράσουμε ανεξάρτητα, εκλιπαρούμε για πρότυπα, για συστήματα και για αυθεντίες. Αν με διαφωτισμό και πρόοδο της νόησης εννοούμε την απελευθέρωση του ανθρώπου από τη δεισιδαίμονα πίστη στις δυνάμεις του κακού, σε δαίμονες και νεράιδες, στην τυφλή μοίρα – εν συντομία, την απελευθέρωση από το φόβο – τότε η καταγγελία αυτού που σήμερα ονομάζεται Λόγος είναι η μεγαλύτερη υπηρεσία που ο Λόγος μπορεί να παράσχει. 229

  1. Δεν υπάρχουν σχόλια.
  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Google

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Google. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: