Αρχική > εκπαίδευση > Κρίση της κρίσης στην εκπαίδευση

Κρίση της κρίσης στην εκπαίδευση

Κρίση της κρίσης στην εκπαίδευση (α)

Του Νίκου Τσούλια

(ΤΟ ΑΡΘΡΟ 19.9.10, 26.10.10)

clip_image001

Η σημερινή γενική κρίση της χώρας (και κυρίως οικονομική – γιατί αν το κράτος μπορούσε να ελέγξει τη φοροδιαφυγή και τη ροή του «μαύρου χρήματος», εκτιμώ πως δεν θα υπήρχε πρόβλημα) ευνοεί αυτονόητα την κατεδαφιστική κριτική σε κάθε θεσμό. Για την εκπαίδευση, αυτού του είδους η κριτική δεν είναι συγκυριακή. Την υιοθετούσαν και την υιοθετούν αρκετοί.

Πρώτον, τα Μ.Μ.Ε. και ιδίως η τηλεόραση, η οποία επιζητεί (και καλλιεργεί) μονίμως το εξώφθαλμο, το τραχύ, «αυτό που πουλάει»!, και στην περίπτωση των σχολείων είναι διαρκώς με ένα κινδυνολογικό κλίμα.

Δεύτερον, τα κόμματα για να κάνουν μια εύκολη αντιπολίτευση στην εκάστοτε κυβέρνηση και πιο ειδικά τα κόμματα της παραδοσιακής αριστεράς για να καταδείξουν την γενικότερη κρίση του καπιταλισμού.

Τρίτον, η περίφημη «κοινή γνώμη», όπως συχνά – πυκνά την επικαλούνται (πιο ορθά την κατασκευάζουν) διάφορες γραφίδες, προκειμένου να δείξουν ότι για κάθε κοινωνικό πρόβλημα (εγκληματικότητα, βία, παρανομίες, ανεργία, κλπ κλπ) ευθύνονται η εκπαίδευση και το σχολείο.

Τέταρτον, οι συνδικαλιστές για να τονίσουν τις παραλείψεις της πολιτείας έναντι των αναγκών των σχολείων. (Απολογητικά, σ’ αυτό το πεδίο που θήτευσα παλιότερα ήμουν ιδιαίτερα προσεκτικός και αρκετά μετριοπαθής στην κριτική μου για τους λόγους που «εκβλαστάνουν» σ’ αυτό το κείμενο και πολύ συχνά αρθρογραφούσα υπέρ της συνολικής προσπάθειας των σχολείων και κατά της γκρίζας κριτικής).

Πέμπτον, συχνά ακόμα και η ηγεσία του Υπουργείου Παιδείας κυρίως όταν προγραμματίζει να κάνει αλλαγές στην εκπαιδευτική πολιτική και έτσι να καταστήσει περίπου αυτονόητη τη δική της πολιτική (η οποία, βέβαια, αργότερα κάποια άλλη ηγεσία θα ισχυρισθεί το ίδιο!, αλλά για πάρτη της αυτή τη φορά).

Εν πρώτοις, αυτή η συνολική ακόμα και κατεδαφιστική κριτική θα ήταν θετική, αν συνέτρεχαν δύο λόγοι: α) Η συνοδεύουσα επιχειρηματολογία περιελάμβανε κάποια τεκμηρίωση ή κάποιου είδους αξιόπιστη έρευνα. β) Η εν λόγω κριτική συνέδεε τα προβλήματα της εκπαίδευσης με το γενικότερο πλαίσιο (γιατί προφανώς η εκπαίδευση δεν λειτουργεί εν κενώ και τα σχολεία δεν είναι «νησίδες»), διατηρώντας προφανώς την σχετική αυτονομία των εκπαιδευτικών προβλημάτων καθεαυτών, στη βάση μιας πολιτικής ανάλυσης όπου η βάσανος του ορθού λόγου θα ιεραρχούσε, θα αξιολογούσε και θα τεκμηρίωνε τους διάφορους συντελεστές. Στο σημείο αυτό βέβαια είναι αρκετά δύσκολη η όποια οριοθέτηση των προβλημάτων, αφού κάθε κοινωνικό ζήτημα έχει και εκπαιδευτικές προεκτάσεις και αντιστρόφως, και προκύπτει μεθοδολογικό πρόβλημα. Αυτό, κατά τη γνώμη μου, είναι μάλλον στοιχείο για μια πιο προσεκτική κριτική, παρά για το αντίθετο.

Θα αντικρούσω αυτή την κατεδαφιστική κριτική με μερικά ερωτήματα / επιχειρήματα, μερικά των οποίων ενδέχεται να διαβαστούν ως «δικαιολογίες» ή ως «μετατόπιση του πεδίου συζήτησης», με υπόρρητες αλλά σαφείς τις δικές μου υπαινικτικές θέσεις.

1) Ποιο είναι το πρώτο ζητούμενο της κοινωνίας γενικά και των γονέων ειδικά από το σχολείο, να διαπαιδαγωγήσει τους αυριανούς πολίτες και να εξανθρωπίσει τον άνθρωπο ή να δώσει γνώσεις στους μαθητές για να επιτύχουν στη σχολή που θα τους δίνει επαγγελματικά τα περισσότερα χρήματα;

2) Είναι δυνατόν να εστιάζει το πολιτικό ενδιαφέρον μόνο στο σύστημα πρόσβασης στα πανεπιστήμια και στις εξετάσεις, αγνοώντας προκλητικά τον ευρύτερο παιδαγωγικό ρόλο του σχολείου;

3) Η οικογένεια ασκεί σήμερα κάποιου είδος διαπαιδαγώγηση, έτσι ώστε το σχολείο να βρίσκει πρόσφορο έδαφος για τη δική του αγωγή;

4) Το κυρίαρχο αξιακό σύστημα (λατρεία του χρήματος, ανταγωνισμός, κιτς και παρακμιακή αισθητική της τηλεόρασης) ευνοεί ή αντιπαρατίθεται με το αντίστοιχο σύστημα αξιών της εκπαίδευσης (χειραφέτηση του πολίτη, αλληλεγγύη, καλλιέργεια των ανθρώπινων σχέσεων και δεσμών);

5) Ευθύνεται η εκπαίδευση για την ανεργία των πτυχιούχων νέων ή το μοντέλο της παρασιτικής ανάπτυξης και της στρεβλής παραγωγικής διάρθρωσης της οικονομίας;

6) Υπήρξε ποτέ, στη διάρκεια της μεταπολίτευσης -για να μην πάμε μακρύτερα-, η αναγκαία χρηματοδότηση της εκπαίδευσης, ώστε να μην παρουσιάζονται τα κατ’ έτος παρουσιαζόμενα περίφημα «λειτουργικά προβλήματα» και να προαχθούν οι αναγκαίες μεταρρυθμίσεις;

7) Σε μια κυρίαρχη αντίληψη γενικευμένης αγοραίας εμπορευματοποίησης και αποδόμησης των κοινωνικών θεσμών, μπορεί η εκπαίδευση μόνη της να προαγάγει τα δημόσια αγαθά;

8) Υπάρχει ένα ευρύτερο μορφωτικό ρεύμα – πέραν των εκπαιδευτικών θεσμών -, μια πνευματική άνθηση (ή έστω μια πνευματική κίνηση) στην οποία θα παίζουν σημαντικό ρόλο διανοούμενοι ή μεγάλοι παιδαγωγοί (από το χώρο των πανεπιστημίων), όπως σε πιο δύσκολες εποχές π.χ. των μορφωτικών ομίλων (Γληνός, Δελμούζος, Κριαράς);

Κρίση της κρίσης στην εκπαίδευση (β)

Συνεχίζοντας την τεκμηρίωση του προηγούμενου άρθρου, δεν ισχυρίζομαι ότι η εκπαίδευση δεν έχει προβλήματα, δεν ισχυρίζομαι ότι το σχολείο ανταποκρίνεται πλήρως και επαρκώς στον κοινωνικό του ρόλο. Δεν ισχυρίζομαι ότι δεν υπάρχουν αδυναμίες και ελλείψεις στη θεσμική μας εκπαίδευση.

Απορρίπτω, όμως, την κριτική που είναι κατεδαφιστική για να εντυπωσιάσει, την κριτική που είναι χωρίς τεκμηρίωση, χωρίς αναλογικότητα, χωρίς επιμερισμό των ευθυνών. Το σχολείο ως κατεξοχήν χώρος διαλόγου επιζητεί την πιο αυστηρή κριτική. Με τον διάλογο αναπνέει, με αυτόν επιτυγχάνει τους στόχους του. Αλλά επιζητεί την δίκαιη κριτική, όχι αυτή που αποδομεί. Γιατί, αν τα πράγματα είναι τόσο μαύρα όσο ισχυρίζονται οι μόνιμοι επικριτές, ας τεθεί το όλο ζήτημα σε «υπαρξιακή / οντολογική» βάση.

Ποιος διαμορφώνει το εκπαιδευτικό σύστημα; Ποιος είναι ο καταστατικός του χάρτης; Τι ακριβώς διαπαιδαγώγηση επιζητεί η κοινωνία για τους νέους; Συμφωνούμε με το αξιακό σύστημα του σχολείου ή με εκείνο της αγοράς; Τέτοιου είδους ερωτήματα είναι, κατά τη γνώμη μου, τα θεμελιώδη.

Και για να μην είμαστε γενικόλογοι, ας εξετάσουμε ένα απλό στοιχείο στο αξιακό σύστημα. Ποιος πρέπει να είναι ο θεμελιακός πυρήνας της ηθικής μας, για τον οποίο οφείλουν να αγωνίζονται οι άνθρωποι; Κατά τη γνώμη μου είναι η απάλειψη (ή έστω άμβλυνση) της εκμετάλλευσης του ανθρώπου από άλλον άνθρωπο, η χειραφέτηση κάθε πολίτη, η κατάκτηση του αυτεξούσιου και της αυτοπραγμάτωσης του καθενός μας. Γίνεται κάποια συγκεκριμένη προσπάθεια σ’ αυτή την κατεύθυνση από κάποιον κοινωνικό θεσμό; από το κράτος; από τα κόμματα; από τις κυβερνήσεις; από την Εκκλησία; Σαφώς όχι.

Και όχι μόνο αυτό. Έχω την εντύπωση ότι αυτού του είδους την ηθική δεν την θέτουν καν οι προαναφερθέντες θεσμοί! Πέραν τούτου, εκτός από τη συμπτωματολογία επιμέρους ζητημάτων της εκπαίδευσης (εξεταστικό, υποδομές, βάση του 10 κλπ) διατυπώνεται κάποια βασική ιδέα για τον προσανατολισμό της εκπαίδευσης; τίθεται ένα πεδίο προβληματισμού για την αγωγή των νέων; Όλοι κοιτάμε πως θα εισαχθούν τα παιδιά μας στην σχολή που θα δίνει επαγγελματικά το περισσότερο χρήμα. Και με αυτή την αγωνία και τη μέριμνα θεωρούμε ότι θα προοδεύσει η κοινωνία και οι πολίτες;

Το σχολείο, ως εκ τούτου, είναι αβοήθητο ουσιαστικά στους βασικούς παιδαγωγικούς στόχους, όπως αυτοί αναδείχθηκαν διαχρονικά από τα φωτισμένα πνεύματα και τα κατά καιρούς μορφωτικά κινήματα (Πλάτωνας, Αριστοτέλης, Ντιούι, Δελμούζος, Γληνός, Παπανούτσος, Εκπαιδευτικοί όμιλοι, Μοντεσσόρι, Κομένιους, Πιαζέ κλπ). Παρόλα αυτά προσπαθεί.

Προς επίρρωση όλων αυτών θα ήθελα να θυμίσω ότι: α) Το εκπαιδευτικό σύστημα έχει βοηθήσει σημαντικά στην ανάπτυξη και στην πρόοδο της χώρας (προς τούτο είναι ενδεικτική η σχετική αξιολογική θεώρηση της UNESCO). Η ανάπτυξη της χώρας τις τελευταίες δεκαετίες δεν είναι μόνο ή κυρίως οικονομική. β) Το σχολείο είναι ίσως από τους λίγους θεσμούς στη χώρα μας που εργάζεται με συστηματικό τρόπο πάνω σε στόχους που τίθενται από την πολιτεία. γ) Το σχολείο διαπαιδαγωγεί τους νέους, έστω ελλειμματικά, σε ένα εχθρικό περιβάλλον, όπου οι περισσότεροι κοινωνικοί θεσμοί αντι-διαπαιδαγωγούν! δ) Και, για να είμαστε στο κλίμα της συγκυρίας, το σχολείο δεν το χαρακτηρίζει το κλίμα της γενικής διαφθοράς, ίσως εξ αντικειμένου.

Ας γίνει μια ανατομία μελέτης με συγκεκριμένη μεθοδολογία ανάλυσης της λειτουργίας διαφόρων θεσμών: δημόσια διοίκηση (πλην εκπαίδευσης), κόμματα, εκκλησία, κυβερνητικές δομές, τοπική αυτοδιοίκηση, ιδιωτικές και δημόσιες επιχειρήσεις και ας συγκριθεί αυτή η μελέτη με μια ανάλογη των σχολείων. Νομίζω πως θα είχε ενδιαφέρον το αποτέλεσμα. Εκτιμώ, ότι κανένας άλλος θεσμός στη χώρα δεν λειτουργεί επί ενός συγκεκριμένου έργου, με προσδιορισμένο το καθημερινό πρόγραμμα, σε τόση μαζική κλίμακα (εκατομμύρια μαθητές και χιλιάδες εκπαιδευτικοί) κάθε μέρα, σε δεκάδες χιλιάδες σχολικές αίθουσες!

Ας μην «λιθοβολούμε», λοιπόν, το σχολείο. Ας αναλογιστούμε πώς, όταν μια κοινωνία δεν θέλει να διαπαιδαγωγηθεί (ακριβώς γιατί η σχολική κουλτούρα απορρίπτεται ευθέως από την κρατούσα αντίστοιχη κουλτούρα της αγοράς, συναινούντων των περισσοτέρων πολιτών), είναι μια κοινωνία που δεν πιστεύει στον εαυτό της, είναι μια κοινωνία χωρίς προσανατολισμό. Τα υπόλοιπα είναι παρεπόμενα και λεπτομέρειες…

  1. Δεν υπάρχουν σχόλια.
  1. No trackbacks yet.

Σχολιάστε

Εισάγετε τα παρακάτω στοιχεία ή επιλέξτε ένα εικονίδιο για να συνδεθείτε:

Λογότυπο WordPress.com

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό WordPress.com. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Twitter

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Twitter. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Φωτογραφία Facebook

Σχολιάζετε χρησιμοποιώντας τον λογαριασμό Facebook. Αποσύνδεση /  Αλλαγή )

Σύνδεση με %s

Αρέσει σε %d bloggers: